Särsenbi, 8 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 4333 0 pikir 30 Mamır, 2009 sağat 10:53

Toponimikanı zertteudiñ keybir özekti mäseleleri

Qazaqstanda şamamen 2,7-3 mln. şamasında ärtürli geografiyalıq atau bar dep eseptelinedi. Ökinişke oray, osınday halıqtıñ ruhani baylığı qazirgi uaqıtqa deyin tolıq jüyeli türde jinaqtalmağan. Osı kezge deyin iri masştabtı topokartalar geografiyalıq ataulardıñ birden-bir saqtauşısı retinde sanaluda.
Qazaqstan toponimikalıq keñistiginiñ äli şeşimin tappağan mäselesi köp. Til mamandarı, tarihşılar, geograftardıñ birlesip jwmıs istemeui saldarınan topografiyalıq kartalardağı ataulardıñ jartısınan köbi ülken bwrmalanumen berilgen. Qazaqstan kartasın qazaqşa söyletemiz dep jürgen azamattar tildi jetik bilmegendikten, onıñ üstine til mamandarı jäne toponimistermen aqıldaspağandıqtan, öz eñbekterinde öreskel qateler jiberdi. Mäselen, bir ğana Şığıs Qazaqstan oblısınıñ topokartasında Ürjar – Wrıjar, Örel – Örgiel, Berel – Bergiel, Şanağatı – Şanağattı türinde özgerispen berilgen. Al, Listvyaga delinetin jota Qorjıntau türinde, Tarbağatay (Barqıtbel) jotası Tautekeli türinde berilui – aymaqtı jaqsı bilmeu saldarınıñ körinisi.
Orıs sayahatşıları Listvyaga türinde kartağa tüsirgen tau jotası bwrın da, qazir de Qoñırjon dep ataladı. Tautekeli bolsa, Tarbağatay jotasınıñ bir ğana silemi, bwl ataular jergilikti twrğındardıñ bärine ayan.

Qazaqstanda şamamen 2,7-3 mln. şamasında ärtürli geografiyalıq atau bar dep eseptelinedi. Ökinişke oray, osınday halıqtıñ ruhani baylığı qazirgi uaqıtqa deyin tolıq jüyeli türde jinaqtalmağan. Osı kezge deyin iri masştabtı topokartalar geografiyalıq ataulardıñ birden-bir saqtauşısı retinde sanaluda.
Qazaqstan toponimikalıq keñistiginiñ äli şeşimin tappağan mäselesi köp. Til mamandarı, tarihşılar, geograftardıñ birlesip jwmıs istemeui saldarınan topografiyalıq kartalardağı ataulardıñ jartısınan köbi ülken bwrmalanumen berilgen. Qazaqstan kartasın qazaqşa söyletemiz dep jürgen azamattar tildi jetik bilmegendikten, onıñ üstine til mamandarı jäne toponimistermen aqıldaspağandıqtan, öz eñbekterinde öreskel qateler jiberdi. Mäselen, bir ğana Şığıs Qazaqstan oblısınıñ topokartasında Ürjar – Wrıjar, Örel – Örgiel, Berel – Bergiel, Şanağatı – Şanağattı türinde özgerispen berilgen. Al, Listvyaga delinetin jota Qorjıntau türinde, Tarbağatay (Barqıtbel) jotası Tautekeli türinde berilui – aymaqtı jaqsı bilmeu saldarınıñ körinisi.
Orıs sayahatşıları Listvyaga türinde kartağa tüsirgen tau jotası bwrın da, qazir de Qoñırjon dep ataladı. Tautekeli bolsa, Tarbağatay jotasınıñ bir ğana silemi, bwl ataular jergilikti twrğındardıñ bärine ayan.
V.N.Popovanıñ «Slovar' geografiçeskih nazvaniy Kazahstana. Pavlodarskaya oblast'» (2001, I, II tom) attı ğılımi eñbeginde 5 000-ğa juıq atau qamtılğan dep körsetilgen. Alayda, osı ataulardıñ qay kartadan alınğanı belgisiz, ataulardıñ etimologiyasında köptegen öreskel qatelik orın alğan. V.N. Popovanıñ qatelikterin älgi ataulardı zertteuşiler men jergilikti ölketanuşılar birden anıqtadı. Mısalı, Keñes ükimeti twsında Arbigen türinde jazılğan atau V.N. Popovanıñ sözdiginde – Arbögen mağınasında berilip, su qoymasımen baylanıstırılğan, öytkeni ğalım bwl jerde eşqanday su nısanı joq ekenine nazar audarmağan. Şındığında, älgi atau ertede «arbanı iip jasau» mağınasındağı Arbaigen türinde qalıptasqan. Sonday-aq atalmış sözdikte birşama jerlerdiñ geografiyalıq atauı bwrınğı äkimşilik bölinis - bolıstardıñ ataularımen sebepsiz baylanıstırılğan jäne twrğındardıñ basım böligin qazaqtar qwraytın audandardağı (Bayanauıl, May, Lebyaji, Ertis, t.b.) qazaqşa jer ataularınıñ köpşiligi bwrmalanıp berilgen.
Jer-su atauların jinaqtau, olardı retteu, dwrıs tañbalau, tarihi ataulardı qalpına keltiru, aymaqtıq sözdikter şığaru siyaqtı toponimiyalıq, teoriyalıq jäne qoldanbalı mäselelerge respublika ükimeti ülken män berip, tiisti zañnamalıq aktiler qabıldadı. Osı oraydağı Bağdarlamada terminologiyalıq jäne onomastikalıq sözdikter şığaruğa, äkimşilik-aumaqtıq kartalardı memlekettik tilde söyletuge jan-jaqtı kömek körsetu, qarjılandıru mäseleleri körsetilgen. Bağdarlama şeñberinde QR mädeniet jäne aqparat ministrligi Til komitetiniñ tapsırısı boyınşa alğaş ret qazaq tilinde «Pavlodar oblısınıñ toponimikalıq keñistigi» (2007) attı monografiya, Pavlodar oblısı tilder damıtu jönindegi basqarmasınıñ tapsırısı boyınşa alğaş ret qazaq tilinde «Pavlodar oblısınıñ äkimşilik-aumaqtıq birlikteri men fizikalıq-geografiyalıq ataularınıñ körsetkiş anıqtamalığı» (2007), «Ertistiñ – Aqqulı öñiriniñ jer-su attarı» (2007), m-bı 1:300 000 bolatın äkimşilik-aumaqtıq kartalar toptaması (Aqsu, Ekibastwz, q.ä.q.a., Aqtoğay, Ertis, Bayanauıl, Jelezin audandarı), Q.T. Saparovtıñ jetekşiligimen jarıq kördi.
Bwl ğılımi eñbekterde Pavlodar oblısınıñ toponimderiniñ payda boluı, damuı, qalıptasu tarihı, tildik qabattarınıñ qwramı, olardıñ tarihi özgeru, qalıptasu zañdılıqtarı jergilikti halıqtıñ tarihı, twrmısı, ekonomikalıq-äleumettik baylanıstarımen sabaqtastırıla bayandalğan jäne äkimşilik-aumaqtıq birlikteri men fizikalıq-geografiyalıq ataular bastapqıdağı dwrıs nwsqasımen jazılğan.
Qazirgi tañda wlttıq märtebemizdi älemge tanıtatın qwjat tärizdi Qazaqstan Respublikası geografiyalıq ataularınıñ katalogtarı qwrastırıluda. Onı jasau birer adamnıñ qolınan kelmeydi jäne osı orayda Yan Makleodtıñ «Tarih – tım jauaptı is, onı tarihşılarğa senip tapsıruğa bolmaydı» degen qanattı sözi eske tüsedi.
Qazaqstan Respublikası BĞM janındağı geografiya institutınıñ toponimika tobı kartalardağı toponimderge ob'ektivti türde ğılımi bağa berude, sonday-aq ärbir oblıstıñ bwrmalanğan ataular qalpına keltirilgen «Geografiyalıq ataulardıñ katalogtarın» jarıqqa şığaruda. Mäselen, osı künge deyin Aqmola, Almatı, Qarağandı, Jambıl, Pavlodar, Soltüstik Qazaqstan, Şığıs Qazaqstan oblıstarınıñ (1-2 t.) katalogtarı t.b. dayındaldı. Qazaqstannıñ jer-su, eldi meken, t.b. ataularınıñ orıs jäne basqa tilderde jazıluı bir izge tüsirilip, halıqaralıq standartqa say keletin kün de alıs emes.
Halıq tarapınan qoyılğan jer-su atauları – sol jerdiñ tabiği qwjatı bolıp tabıladı. Ärbir geografiyalıq atau geografiyalıq kartada, resmi qwjattarda öz ornın tabuı kerek. Ol üşin el bolıp jwmılıp, tüzetip, qalpına keltiru, zertteuler jürgizu, barşamızdıñ mindetimiz bolıp tabıladı.
Paydalanılğan ädebiet tizimi:
Saparov Q.T. Pavlodar oblısınıñ toponimikalıq keñistigi. Pavlodar: «EKO» ĞÖF, 2007. – 308 b.
Telğoja J. Qazaq Onomastikası. Kazahskaya Onomastika. I tom, Astana: «İS Servis» JŞS, 2006. – 400 b.
Madieva G.B., Imanberdieva S.K. Onomastika: zerrtteu mäseleleri, Almatı, 2005.– 240 b.
Margulan A. Geografiçeskie nazvaniya Kazahstana//Kazahstanskaya pravda. Almatı,1937. №7
Murzaev Ä.M. Oçerki toponimiki. M., 1974. – 382 s.
Dostay J., K. Mämbetaliev. Qazaqtanu jäne topnimika. Qazaqtanu örisi: Oqu qwralı. Red. Basqarğan J.
Moldabekov. Almatı: Qazaq universiteti, 2005. – 204 b.
Makanova A.U. Etapı razvitiya geografiçeskoy terminologii v Kazahstane//Geografiçeskaya nauka v Kazahstane: Rezul'tatı i puti razvitiya, Almatı: NIC «Ğılım», 2001. 312 s.
Saparov Q.T. Pavlodar oblısınıñ äkimşilik-aumaqtıq birlikteri men fizikalıq-geografiyalıq ataularınıñ körsetkiş anıqtamalığı, Pavlodar: «EKO» ĞÖF, 2007–353b.
Quat Tabıldıwlı Saparov, geografiya ğılımdarınıñ kandidatı, docent, «Ğılım sardarı» sıylığınıñ iegeri.

 

«Ertis didarı» gazeti
http://www.ertisdidary.ucoz.kz/

0 pikir