Beysenbi, 9 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 6407 0 pikir 30 Mamır, 2009 sağat 10:52

Kereku atauınıñ şığu törkini men mağınası.

Qazirgi qazaq tilinde «Kereku» sözi eşqanday mağına bermeydi. Al qazaq tiliniñ tüp – tamırı bolıp tabılatın köne türki tili qanday mälimet beredi eken?
1969 jılı Leningrad qalasında jarıq körgen SSSR ğılım akademiyasınıñ Til bilimi institutı dayındağan «Drevnetyurkskiy slovar'» bizdiñ izdegenimizdi aldımızdan şığaradı. Bwl sözdiktin odaqtıñ eñ tañdaulı türkologtarı jasağanın aytpasaq ta bolar:
«Kereku – şater, yurta. Keragu – şater, yurta: kok (?) kordikeragujuoti – on vstretilsya s trudnostyami, na sebya vzvalil şater (MK İ 404); keraguicinetegol – kakova vnutrennost' yurtı? (ThSll)» (10, s. 300).   Mahmwd Qaşqaridiñ «Sözdigi» (Diuani lwğat at - türik) bizdiñ Kereku turalı tüsinikterimizdi tolıqtıra tüsedi. Wlı ğalımnıñ jazuına qarağanda, köne türkilerde «kerekulen» deytin etistik söz bar, ol özine kiiz üy jasap, aldı, şatır tikti degen mağınanı bildiredi. Mısalı, «er kerekulendi» - «er azamat özine kiiz üy tikti» degen mağınada qoldanıladı (11- t. 3. s. 205).

Qazirgi qazaq tilinde «Kereku» sözi eşqanday mağına bermeydi. Al qazaq tiliniñ tüp – tamırı bolıp tabılatın köne türki tili qanday mälimet beredi eken?
1969 jılı Leningrad qalasında jarıq körgen SSSR ğılım akademiyasınıñ Til bilimi institutı dayındağan «Drevnetyurkskiy slovar'» bizdiñ izdegenimizdi aldımızdan şığaradı. Bwl sözdiktin odaqtıñ eñ tañdaulı türkologtarı jasağanın aytpasaq ta bolar:
«Kereku – şater, yurta. Keragu – şater, yurta: kok (?) kordikeragujuoti – on vstretilsya s trudnostyami, na sebya vzvalil şater (MK İ 404); keraguicinetegol – kakova vnutrennost' yurtı? (ThSll)» (10, s. 300).   Mahmwd Qaşqaridiñ «Sözdigi» (Diuani lwğat at - türik) bizdiñ Kereku turalı tüsinikterimizdi tolıqtıra tüsedi. Wlı ğalımnıñ jazuına qarağanda, köne türkilerde «kerekulen» deytin etistik söz bar, ol özine kiiz üy jasap, aldı, şatır tikti degen mağınanı bildiredi. Mısalı, «er kerekulendi» - «er azamat özine kiiz üy tikti» degen mağınada qoldanıladı (11- t. 3. s. 205).
Däl osı «kereku» sözi Sevortyanniñ, Şerbak, Budagova sözdikterinde ataladı. Sonımen köne türik tilinde «kereku» sözi kiiz üy, şatır, köşpelilerdiñ baspanası degendi bildiredi. Qazaqşa nwsqası «kerege»- kiiz üydiñ irgesi, negizi, qabırğası mağınasında qoldanıladı. Moñğol tilinde kiiz üy – «ker» dep ataladı (12, s. 82 – 86). Bir eskertetin mäsele, moñğoldıñ «ker» (üy) söziniñ negizgi tübiri (semantikası) türki tilindegi  sozu, jayu, keru mağınasımen ündes. «Qwpiya şejirege» süyensek, tañğwttardıñ üyi «terme ker» qazirgi moñğol tilinde «terme» sözi kerege degen mağına beredi / nemese tor/. Bügingi küni qalmaqtarda, altaylıqtarda, tuvada «terme, terebe» - kiiz üydiñ keregesi mağınasında qoldanıladı. Soltüstik Kavkaz türkileri, başqwrttar kiiz üydi «terim», «terme» dep ataydı. Ortalıq Aziyanı mekendegen türik – moñğol elderindegi «kerege» nemese «tereme» sözderine qatıstı tamaşa derekterdi S.I. Vaynşteynniñ «Mir koçevnikov centra Azii» kitabınan tauıp aluğa boladı (13, s. 40 – 77).  Terme üyden orıstıñ «teremok», «terem» wğımdarı şıqqandığın qaytalap aytudıñ onşa qajettiligi bolmas. Bwl turalı «Slovar' tyurkizmov v russkom yazıke» kitabında (14) tamaşa sipattalğan.
«Kerege» sözi – türki – moñğol, ugro – fin tilinderinde döñgelek alañ, döñgelek degen mağına beredi. Bwl tüpki negiz äsirese madiyar t.b. ugrofin tilderinde saqtalğan. Qarañız: Eniko Siy. Kurs vengerskogo yazıka. Kerek(kereket, kereke, kerekek) – koleso (15, s. 496).
Türik – moñğol tilderinde «kerege» sözi tikeley deñgelek kiiz üydi bildiredi. Osınıñ bäri qazaqtıñ «kerege» sözi tamırı tereñge ketken Evraziyalıq wğım ekenin körsetedi.
Biz alısqa barmay – aq, aldımen XYII – XYIII ğasırdağı orıs derekterine köz jügirteyik. Jergilikti ölketanuşılar öz jazbalarında Pavlodar ornalasqan jer bwrın “Koryakov yar” dep atalğanın jazadı. Biraq “Koryakov” degen köpestiñ atına senim küşti bolğandığı solay, naqtı derekti, siltemeni, “podskazkanı” köre twra, “Koryakovqa” “Kerekudi” jığıp beredi. Mısalı, pavlodarlıqtarğa öte tanıs, jergilikti ölketanuşılar köp süyenetin CGADA arhivinen alınğan qwjatta bılay dep jazılğan (1744 jılğı qwjat). “Koryakovskoy forpost – J.A. postroen v gluhom meste, nad rekoy Irtışem, sverhu reki na levoy storone, rasstoyaniem ot Irtışa desyat' sajen' (23, 75 m.), bereg vısotı 2 arşina (1,4 m), ot uroçişa Koryakova yara rasstoyaniem dve verstı (2,12 m.)…”.
Bwl qwjat Koryakov yar  nemese Kereku jar atalatın jerdiñ özen jağasınıñ - forposttıñ qazığı qağılğan nükteden 2 şaqırım jerde ornalasqanın naqtı ayğaqtap twr. Bir sözben aytqanda, Kereku jar qazirgi uaqıtta Pavlodar qalasınıñ ortalıq seruen alañı ornalasqan jağajaydan alıs emes, köpirge jaqın tws.  Bwl jar özi biik, özi kiiz üy siyaqtı. Alıstan, özenniñ sol jağalauınan qarağan adam biik jardı keregege wqsatatını soñdıqtan.
Kereku jar nemese Kerege jar 1715 – 1716 jıldardağı Buhgol'c ekspediciyasınıñ da qwjattarı arasında jür. Korşauğa tüsken Buhgol'c ekspediciyasına kömektespek bolıp Sibir gubernatorı M. Gagarin 1716 jılı köktemge qaray Tomsk, Tara jäne Tobol'skiden jinalğan 700 adamdıq, onıñ işinde köpester, soldattar, twtqın şvedter /arasında Gustav Renat ta bar/ keruen jiberedi. Osı “karavan s lyud'mi, tovarami i kazennımi den'gami zahvaçen kalmıkami za 52 verst ot YAmışevskoy kreposti na Koryavskom yaru pri Irtışe dep jazadı” F. Usov /2, s. 46/.
Bwl derek “Koryakov yar”, nemese “Kerege jar” degen toponimiyalıq ataudıñ XYII ğasırdıñ basında keñ aynalısta bolğanın jäne geografiyalıq nısana - orientir esebinde jaqsı qızmet jasağının bildiredi.
Degenmen Kereku Koryakovten şıqtı deytin gipotezanıñ tas – talqanın şığaru üşin XYIIIğasırğa deyingi derek kerek. Biz onday derekti  1697 jılı Reseydiñ äskeri, jolauşı qauımına keñ tanılğan Remezov kartasınan  tabamız. Qazirgi Pavlodar qalası ornalasqan Ertistiñ orta twsında Jämişten elu şaqırımday jerde Remezov qartasında Kereku jar atalatın toponim twr. Kerege jardan şağısqa qaray «Verblyujiy yar», «Toloknyannıe gorı», odan äri «Jämiş köli» jäne sauda jasaytın orındar körsetilgen.
 Remezov qartasında Ertistiñ sol jağalauında batısqa qaray «Şabaqta aral», «Şepeleu jar», odan äri «YAr Allaberdıev», «Staroy Irtış», odan äri Qızıl jar t.b. toponimder belgilengen. /Gol'denberg L.A. «Horografiçeskaya karta Sibiri çertejnaya kniga» S.U. Remezova/ Voprosı istorii . – 1962. № 6. – s.183 – 185.;  Matveev A.V; YAvorskaya L.YA. Territoriya Sovremennoy Omskoy oblasti na listah «Horografiçeskoy knigi çertejnoy Sibiri» S.U. Remezova / 1697 – 1711 gg./. Izvestiya Omskogo gosudarstvennogo istoriko – kraevedçeskogo muzeya. 2003. № 10. – s. 147 – 162. Biz Pavlodar oblısınıñ aumağına qatıstı Remezov qartasınıñ derekterin bergeni üşin ombılıq ğalım A.V. Matveevke alğısımızdı aytamız.
 OrtaErtisboyınakelgenreseylikterosıjerdegiqalıptasqantoponimderdimümkindiginşepaydalandı. Eger  biz orıstıñ alğaşqı bekinis, forpost, qonıstarın qarasaq, bäriniñ de atauı tarihi toponimge barıp tireledi. Qarañız – Tobol'sk, Tara, Ombı, Açair, Osmorıjsk /vosem' rıjıh jerebcov/, Pyatorıjsk / bes jiren ayğırjarı/, Çernoyar /Qarajar/, Jelezinsk /Temirqaş/, Semiyar /Jetijar/ t.b. Birde – birjerdeadamatıjoq. SolsiyaqtıKoryakovtealdında «Keregejar» /Kerekuyar/, odan keyin birtindep slavyan leksikasınıñ äserimen Koryakov yarğa aynalğan.  
Qorıta kele aytatınımız,  Kereku atauı Orta Ertis öñiriniñ eñ köne tarihi ataularınıñ biri. Onıñ toponim esebinde qoldanısqa engen uaqıtı köne türki, onıñ işinde qimaq däuiri.  Mağınalıq jäne tarihi qwndılığı twrğısınan «Kereku» atauı osı öñirdegi Sırlıqala, Qazalı, Qalabalğasın t.b. ataularımen şendes.
«Kereku» – «Keregejar» söziniñ köne türki tilindegi  nwsqası bolıp tabıladı. 
 
Jambıl ARTIQBAEV, tarih ğılımdarınıñ doktorı
«Ertis didarı» gazeti
http://www.ertisdidary.ucoz.kz/

0 pikir