Jeksenbi, 20 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107199. Jazılğandar — 101822. Qaytıs bolğandar — 1671
Jañalıqtar 4774 0 pikir 30 Mamır, 2009 sağat 10:50

Pavlodarğa köne atauı qaytarıluı kerek.

Kereku atauı qazaqtardıñ ejelgi dästüri boyınşa, eldimekenderge tarihi-jağrafiyalıq erekşelikterine qaray qoyılğan köne ataulardıñ biri bolıp esepteledi. Ataudıñ tüp törkini Qimaq däuirinen (IX–X ğ.ğ.) bastau aluı mümkin. Qimaq qağandığınıñ ortalığı Ertistiñ Kereku öñirinde bolğanı jäne birqatar iri–iri qalalar – sauda ortalıqtarınıñ da osı orta Ertistiñ boyında ornalasqanı tarihtan belgili.
Tarihi jazbalarda Ertistiñ Kereku öñiriniñ eski atauları körsetilgen: «1722, avg. 4 – 1724, dek. 20 – iz jurnala kap. Iv. Unkovskogo o prebıvanii ego u djungarskogo huntaydji Cevan-Rabtana. Mesyac avg. 1722 goda... Proşli uroçişe Skorodum yar i Koryakov yar. Proehali ust'e Belovod'ya (qazirgi Aqsu – Q.J.N.). Proşli Krasnoy yar, Verblyujey yar, Tolokonnıe gorı. Doşli do YAmışevskoy kreposti. Mesyac sent. 1722 goda... Proehali Çernoy yar (Qarajar: qazirgi Çernoyarka – Q.J.N.). Proşli drugoy Çernoy yar... Proşli Vohrenoy yar... Proehali Kamennoy yar...».

Kereku atauı qazaqtardıñ ejelgi dästüri boyınşa, eldimekenderge tarihi-jağrafiyalıq erekşelikterine qaray qoyılğan köne ataulardıñ biri bolıp esepteledi. Ataudıñ tüp törkini Qimaq däuirinen (IX–X ğ.ğ.) bastau aluı mümkin. Qimaq qağandığınıñ ortalığı Ertistiñ Kereku öñirinde bolğanı jäne birqatar iri–iri qalalar – sauda ortalıqtarınıñ da osı orta Ertistiñ boyında ornalasqanı tarihtan belgili.
Tarihi jazbalarda Ertistiñ Kereku öñiriniñ eski atauları körsetilgen: «1722, avg. 4 – 1724, dek. 20 – iz jurnala kap. Iv. Unkovskogo o prebıvanii ego u djungarskogo huntaydji Cevan-Rabtana. Mesyac avg. 1722 goda... Proşli uroçişe Skorodum yar i Koryakov yar. Proehali ust'e Belovod'ya (qazirgi Aqsu – Q.J.N.). Proşli Krasnoy yar, Verblyujey yar, Tolokonnıe gorı. Doşli do YAmışevskoy kreposti. Mesyac sent. 1722 goda... Proehali Çernoy yar (Qarajar: qazirgi Çernoyarka – Q.J.N.). Proşli drugoy Çernoy yar... Proşli Vohrenoy yar... Proehali Kamennoy yar...».
Orıs äskeriniñ kapitanı Unkovskiy Koryakov ornalasqan alqaptı sol forpostıñ atauımen emes, qıstaulardıñ (uroçişe) atımen atağan. Bwl qwndı mälimetterden 1720 jılı Koryakov äskeri beketi salınardan bwrın qazirgi Pavlodar qalasınıñ ornında qazaqtardıñ Keregejar (köne türkişe Kerekujar) atalatın qıstauı bolğanı, onı orıstar «Koryakov YAr» dep, orısşa bwrmalap aytqanı jäne jañadan salınğan forpostı (äskeri beket) solay atağanı bayqaladı. Osı atalım birşama uaqıt qwjattıq aynalımda jürgen, tek keyin «YAr» tirkesi alınıp tastalıp, Koryakov YAr – Koryakovskiyge aynalğan. Sol kezeñde Ertistiñ oñ jağalauında «jar» tirkesimen ayaqtalatın Qızıljar (qazirgi Ertis kentiniñ mañında), Qarajar (qazirgi Çernoyar) tärizdi özge de eldimekender bolğan.
Al tübiri «keregeden» twratın geografiyalıq ataular osı jerlerde de, basqa öñirlerde de qoldanılğan, mäselen Keregetas degen özen de, tau da bar, qıstaular da bolğan. Kökşetau sırtqı okruginde (sırtqı okrugter Orta Jüzde 1822 jıldan keyin qwrıla bastadı) Keregetas özeni bolğanın derekterden bayqay alamız: «Letnie koçevki po reçkam... Keregetas». Ayagöz sırtqı okruginde Keregetas tauları bolğan: «Zimnie (koçevki – Q.J.N.) – pri gorah Keregetas». Bayanauıl, Ayagöz, Qarqaralı okrugterinde Keregetas attı qıstaular bolğan: «Letnie koçevki – s reçki Çidertı do Saza; zimnie – uroçişe Keregetaş, v 70 verstah ot prikaza (Bayanaulskogo – Q.J.N.)... Zimnie – pri uroçişe Kereyge-taş, v 150 verstah ot prikaza».
Alayda, tanımal zertteuşi V.N. Popovanıñ qanday da bir anıqtalğan, şübasız derekke süyenbey-aq, qazaqtar Qwrmanköl, Qwrmantwz dep atağan Koryakov köli men sol köldiñ mañındağı auıl atauları taralıq (Tara qalasınıñ tuması) saudager, twz öndiruşi N. Koryakovtıñ atınan tuındağan dep jazuı ataudıñ etnonimi jöninde qate tüsiniktiñ ornığuına negiz saldı. Onıñ üstine, V. Popovanıñ orıstardıñ älgi kölden twz öndirui 1700 jılı bastalğan dep jazğanı da şındıqpen säykespeydi.
Tarihi mälimetterge jüginsek, Qwrmankölde (orıstarşa: Koryakov köli) twz öndirilui XVIII ğasırdıñ ortasınan ğana bastalğan: «...Razrabatıvat'sya ono (Koryakovskoe solyanoe ozero – Q.J.N.) stalo s polovinı XVIII stoletiya... Koryakovskaya sol' sçitaetsya odnoy iz luçşih v Sibiri...».
Demek, irgetası 1720 jılı qalanğan Koryakov forpostı Qwrmankölden twz öndiripti-mis delinetin N. Koryakovtıñ esimimen ataluı qisınğa kelmeydi. Jäne bir eskeretin jayt: V. Popovanıñ, t.b. jazğanınday, eger jergilikti qazaqtar Koryakov forpostın «Kereku» dep qazaqşalasa, Koryakov köliniñ mañındağı auıldı da nege däl solay qazaqşalamağan? Äli de onı öz atımen, – Koryakovka dep ataydı.
V. Popovanıñ jazğanın joqqa şığaratın tağı bir tarihi qwjat bar: 1750 jılı, 21 jeltoqsanda patşa ükimetiniñ «O zagotovlenii soli v sibirskie magazinı iz Koryakovskogo i pr. ozer slujilımi kazakami» attı jarlığı şıqtı, sol kezde Tobol'sk qalasında twz öndirisin baqılaytın arnayı komissariat qwrılıp, Koryakov forpostı resmi türde twz tasımaldaytın beket retinde tanıldı.
Tarih ğılımdarınıñ doktorı Jambıl Artıqbaev XVIII ğasırda N. Koryakov degen orıs käsipkeri Tara qalasında mülde twrmağanın anıqtadı.
Eger, şınında, N. Koryakov degen adam Qwrmankölde twz öndirse, XVIII ğasırdıñ ortasında ğana kelip öndirdi. Al onıñ 1720 jıldan bastap Koryakov forpostında twruı mümkin emes, tipti bwl ölkege 1747–1750 jıldardan bwrın kelui de mümkin emes, öytkeni, bwnı tarihi derekter ayğaqtaydı.
Birinşiden, 1716 jıldan bastap Ertistiñ oñ jağalauındağı bizdiñ ölkemizde Reseydiñ äskeri bekinisteri salınğannan keyin ğana alğaş ret orıstar (äskeri kazaktar) payda boldı: «Odnako v teçenie vsego 17 stoletiya stremleniyu russkih prodvinut'sya vverh po Irtışu, k yugu ot goroda Tarı ne sujdeno bılo osuşestvit'sya, hotya takie popıtki delalis' carskim pravitel'stvom neodnokratno». Bwl derekti Sibir kazaktarı tarihın zertteuşi G.E. Katanaev ta qwptaydı: «Nameçennoe bılo eşe pri care Mihaile Feodoroviçe postepennoe zanyatie russkimi ostrojkami i peredovımi otryadami mest, lejaşih po Irtışu yujnee g. Tarı pri ust'yah reki Omi, prişlos' otlojit' do bolee blagopriyatnogo vremeni, ograniçivşis' liş' ejegodnımi solyanımi ekspediciyami vverh po Irtışu do nıneşnego g. Pavlodara…».
Ekinşiden, äskeri emes twrğındar Koryakovqa 1838 jılı stanica märtebesi berilgennen keyin ğana qonıstana bastadı: «Syuda je posle uprazdneniya YAmışevskoy kreposti v 1838 godu bıli perevedenı vse voinskie çasti, Koryakovskiy forpost pereimenovali v Koryakovskuyu stanicu, kotoraya vskore stala centrom menovoy torgovli».
Üşinşiden, XVIII ğasırdıñ birinşi jartısındağı qazaqtar men joñğarlar arasındağı soğıs jağdayı orıs käsipkerlerine twz öndirisimen aynalısuına mümkindik bermeytin edi. Tek ekinşi qazaq-joñğar soğısı (1739–1741 j.j.) qazaqtardıñ jeñilisimen ayaqtalğan soñ orıstar olardıñ kelisimimen Qwrmanköl twzın öndiruge kirisken. Ol kezde Reseyde twz tovar retinde öte joğarı bağalandı: «V to dalekoe vremya gosudarstvennoe jalovanie vıdavalos' ne tol'ko den'gami, no i v natural'noy forme: hlebom, ovsom, sol'yu. Osobenno vısoko cenilas' sol', – tak, vısokooplaçivaemıe kazaç'i atamanı poluçali po tri puda soli v god, v YAmışevskom je ozere sadilas' nailuçşaya, oçen' çistaya povarennaya sol'», – dep jazadı ombılıq ölketanuşı D.N. Fialkov.
Degenmen, ölkemizdiñ XVIII ğasırdan bwrınğı tarihına üñilsek, XVII ğasırdan bastap Sibir kazaktarınıñ YAmış köline kelip, ketip jürip twz öndirgenine közimiz jetedi. Mäselen, D.N. Fialkov bılay jazğan: «Uje v 1610 godu Tobol'skoe voevodstvo zakrepilo za soboy pravo dobıvat' sol' v stepnıh ozerah yuga Zapadnoy Sibiri s cel'yu snabjeniya eyu vsey severnoy Sibiri, a v 1613 godu bıl zalojen YAmışevskiy post dlya dobıçi i otpravki soli v Sibir'».
Biraq bwl kezde orıs kazaktarı YAmış köline jılına bir ret qana kele aldı, öytkeni Ertistiñ arğı jağındağı jäne YAmış kölinen oñtüstikke qaray jerlerdi joñğarlar qonıstanıp alğan bolatın. «YAmışevskiy post... s odnoy storonı ograjdalsya beregom Irtışa, a s treh storon bıl zaşişen iskusstvennımi ukrepleniyami, na kotorıh bıli vıstavlenı puşki... Stoyali vremennıe palatki... Rabotı velis' pod postoyannoy ohranoy, tak kak na levom beregu Irtışa nahodilis' kalmıki», – dep jazadı D.N. Fialkov.
XVII ğasırdıñ soñında YAmış köliniñ jağasında ötetin järmenkede orıstarmen sauda jasağan qalmaqtar, tatarlar, bwharalıqtar da bwl jerlerde twraqtı twrmağan, öytkeni joñğarlardan qauip töngen: «Vajnoe znaçenie imela YAmışevskaya yarmarka, prohodivşaya ejegodno vo vremya uspenskogo posta v teçenie 2-h ili 3-h nedel'».
Sözimizdi twjırımdasaq, Pavlodardıñ köne atı – Kereku küni büginge deyin halıqtıñ jadında saqtalsa da, bwl ölkeniñ toponimikasında saqtalmağan, sebebi patşa ükimeti zamanında jäne Keñes ükimeti kezeñinde qazaq atauların tarih betterinen öşirip tastauğa äreket jasalğan. Zertteuşi M. Mırzahmetovtıñ aytuınşa, qazaq jeriniñ orıstandırıluı patşa ökimeti twsında 3 kezeñge bölingen: 1) 1731–1822 j.j., 2) 1822–1867 j.j., 3) 1867–1917 j.j.
Qazirgi Pavlodar oblısındağı birqatar auıldardıñ tarihi atauları XIX ğasırdıñ ekinşi jartısı men XX ğasırdıñ basında, Pavlodar uezine jappay qonıs audarğan orıs şaruaları qonıstanğan soñ özgertilip, Mihaylovskiy, Troickiy, Blagoveşenskiy, Tihomirovskiy, Novospasskiy, Fedorovskiy, Ivanovskiy, Voskresenskiy, Blagodatnıy, Pokrovskiy, Voznesenskiy, Duhovnickiy siyaqtı jaña orısşa ataular payda bolğan.
Keñes ükimeti kezeñinde de qalalar, eldimekender men köşelerdiñ attarın özgertu nauqanı jappay jürgizildi. Mäselen, N. Hruşev bilegen jıldarı Qazaqstan kompartiyasınıñ Pavlodar oblıstıq byurosı öziniñ Ortalıq komitetke joldağan hatında qalanıñ atın Hruşevogradqa özgertudi wsınğan-dı. Tıñ jäne tıñayğan jerlerdi igeru jıldarı, dälirek aytsaq, 1954-1964 jıldarı Tıñ ölkesine qaraytın 5 oblısta 200 astam auıldıq jäne audandıq keñesterdiñ atauları orısşağa özgertildi.
Alayda, Qazaqstannıñ täuelsizdik kezeñinde de Pavlodar, Petropavel siyaqtı qala ataularınan arıla almauımız – otarşıldıq däuiriniñ ıqpalınan tolıq qwtılmağanımızdıñ körinisi siyaqtı. Otarşıl patşanıñ balası Paveldiñ qwrmetine qoyılğan Pavlodar qalasınıñ atı özgertilmeyinşe özimizdi egemen eldiñ azamattarı retinde sezinuimiz qiın.
Endi mäsele qala atauınıñ özgertilui jöninde emes, onıñ bwrınğı atauınıñ qaytarıluı jöninde köteriluge tiis. Oblıstıñ ortalığına bayırğı Kereku atauı qaytarıluı kerek, tek onıñ bayırğı nwsqası Keregejar, köne türkişesi Kerekujar ekeni eskerilip, äri bwl ataudıñ Petropaveldıñ bayırğı atı Qızıljarğa wqsastığı da qaperge alına otırıp, Kereku atauına tarihi «jar» degen tirkes qosılıp berilgeni dwrıs dep sanaymız.
Qoldanılğan ädebietter:
1.Istoriya Kazahstana v russkih istoçnikah XVI-XX vekov. VIII tom. Çast' I. Almatı: «Dayk-Press», 2006.
2.Istoriya Kazahstana v russkih istoçnikah XVI-XX vekov. II tom. Almatı: «Dayk-Press», 2005.
3.V.N. Popova. Onomastika. Slovar' geografiçeskih nazvaniy Kazahstana. Pavlodarskaya oblast'. Çast' I-II. Pavlodar: NPF «EKO», 2001.
4.Rossiya. Polnoe geografiçeskoe opisanie naşego Oteçestva. Nastol'naya i dorojnaya kniga dlya russkih lyudey. Pod red. V.P. Semenova. Tom XVIII. Kirgizskiy kray. SPb.: izd. A.F. Devriena, 1903. // V ramkah programmı «Etnokul'turnıe issledovaniya Pavlodarskogo Priirtış'ya» (2001-2003 g.g.). Tom XII.
5.Istoriya Sibiri. Ç. 1. (Sostavil V.K. Andrieviç). SPb, 1889.
6.Artıkbaev J.O. Kimakskiy toponim na territorii Srednego Priirtış'ya (opıt etimologiçeskogo analiza toponima «Kereku yar»). // Istoriko-kul'turnoe nasledie kimakov i kipçakov. Seriya: Koçevniki. Tom 2. Pavlodar, 2006. S. 168-175.
7.Andrieviç. Istoriçeskiy oçerk Sibiri. T. 3. 1742-1762 gg. Tomsk, 1887.
8.Moiseev V.A. Djungarskoe hanstvo i kazahi v XVII-XVIII v.v. A., 1991.
9.D.N. Fialkov. Po sledam I.D. Buhol'ca // Izvestiya Omskogo otdela Geografiçeskogo obşestva Soyuza SSR. Vıp. 6 (13). Omsk, 1964.
10.Hronologiçeskiy pereçen' sobıtiy iz istorii Sibirskogo kazaç'ego voyska. Sost.: esaul N.G. Putincev. Omsk, 1891.
11.Bahruşin S. V. Oçerki po istorii kolonizacii Sibiri v 16-17 v.v. M: izd. M. i S. Sabaşnikovıh, 1927.
12.G.E. Katanaev. Kratkiy istoriçeskiy obzor slujbı Sibirskogo kazaç'ego voyska s 1582 po 1908 god. SPb, 1908.
13.I.YA. Zlatkin. Istoriya Djungarskogo hanstva. 1635-1758. M.: «Nauka», 1983.
14.Istoriya Kazahstana s drevneyşih vremen do naşih dney. V 5 tomah. Tom. 2. A.: «Atamwra», 1997.
15.M.S. Mukanov. Iz istoriçeskogo proşlogo. A.: «Qazaqstan», 1998.
16.Mırzahmetov M. Qazaq qalay orıstandırılındı. A.: «Qazaqstan», 1993.
17.QR ortalıq memlekettik mwrağatı. 15 qor, 1 tizbe, 2294 is, 37 paraq.
18.Pervıe lica gosudarstva: politiçeskie portretı. A.: izdatel'skiy dom «Bilik», 2001.
19.Abdirayımova Ardak Serikbaevna. Hozyaystvenno-ekonomiçeskie, demografiçeskie i ekologiçeskie posledstviya osvoeniya celinnıh i zalejnıh zemel' v Kazahstane (1950-1990 g.g. XX v.). // Avtoreferat dissertacii na soiskanie uçenoy stepeni kandidata istoriçeskih nauk. A., 2007.
Qayırbolat Jäkenwlı Nwrbaev, tarih ğılımdarınıñ doktorı. Pavlodar qalası.

 

«Ertis didarı» gazeti
http://www.ertisdidary.ucoz.kz/

0 pikir