Beysenbi, 13 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101372. Jazılğandar — 76756. Qaytıs bolğandar — 1269
Qauip etkennen aytamın 4318 0 pikir 25 Qırküyek, 2015 sağat 18:13

BOLAŞAQTA SANAULI-AQ TİL BOLA MA?

 «Jahandanu» degen söz alğaş estilgende, bizge jetpeytindey, «qazaqtı qaytemiz» dep bizden aynalıp ötetindey köringen. Endi qarap otırsaq, jahandanu jıldan jılğa jedel jürip jatır jäne ol soñğı uaqıtta közge anıq bayqalatın bolğan. Mäselen, bwdan tört-bes jıl bwrın Astanadan özge wlt ökilderin az köretin edik. Soñğı birer jılda elordada ündister, qıtaylar, qara näsildi wlttar, türikter, europalıq wlttar köbeygen. Olar jäne jay qıdırıp jürgender emes, osında köpten qonıstanıp, twrıp jatqandar. Köpşiligi özime köztanıs, kerek bolatın bolsa, köp qabattı üydiñ bir aulasında twratın ündis, türik otbastarın bala-şağasımen tanimın. Bayağıda ündi kinolarınan ğana köretin ündistermen qoğamdıq kölikterde qatar otıratın jağdayğa jettik.  Tipti, älgi «tanıs-tamırlarımnıñ» köp qazaqtıñ qolı jete bermeytin sol jağalaudağı elitalıq üylerde twratını da... jä, onı aytpay-aq qoyayınşı.

Öz elderinde milliardtap sanalatın ündisterdiñ qarası bizde de, bizde bolğanda Astanada köbeygen sayın, keleşekke kümänmen qaraytın kezder de jiiledi. Ärine, öz keleşegime emes, bala-şağamnıñ, barşa qazaqtıñ erteñgi wlañdarınıñ keleşegine, tilimizdiñ tağdırına. Bwrın qazaq tiline qauip jalğız orıstan jäne orıs tilinen ğana siyaqtı edi. Endi qauiptiñ qarası köbeydi. Ündis, qıtay, türikterdiñ sanı osılay arta berse, wltımızdıñ, tilimizdiñ jwtılu qaupi de joğarılay tüsedi. Ötirik aytpayın, bir-eki jıl köleminde osı kelimsekterdiñ qoltığında ketip bara jatqan eki qazaqtıñ, bir orıstıñ qızın kördim. Endi bir-eki-üş jılda olardıñ da sanı arta tüsse, jwtılmağan nemiz qaladı?

Jaqında  «The Washington Post» gazetinde Rik Noak degen jurnalist tilderdiñ bolaşağına zertteu jürgizip köripti. Ol maqalasında britandıq «British Council» zertteu ortalığınıñ mälimetin keltirgen. Zertteuler negizinen til üyrenuge degen swranıstı anıqtau maqsatında jürgizilgen. Bwğan deyin älemde ağılşın, qıtay, francuz, ispan tilderin üyrenuge jäne sol tilderge qajettilik joğarı bolıp kelse, soñğı uaqıtta hindi tilin üyrenuge swranıs köbeye bastaptı. Britandıq zertteu ortalığı 2050 jılı isker älemde hindi, bengal, urdu, indoneziyalıq tilder jetekşi orındarda boladı, odan keyingi orındarda ispan, portugal, arab jäne orıs tilderi twradı jäne  osı tilderdi oqıp-üyrengender dalada qalmaydı degen qorıtındı jasağan. Bwl tizimdegi bastapqı üş til Ündistan halqı qoldanatın tilder. YAğni, elimizde ündisterdiñ sanı artuı – wltqa töngen ülken qauiptiñ biri. Elimizde ündisterdiñ qatarı birtindep köbeye bastağan soñ, köp ötpey hindi tili üstemdik ala bastamağanda ne isteydi?

«The Washington Post» gazetiniñ tilşisi amerika halqı älemdegi jetekşi tilder ağılşın, ispan tilinde söyleytin bolğandıqtan AQŞ-ta şet tilin üyrenuge degen swranıs jıldan jılğa tömendep kele jatqanın aytadı. Studentterdiñ köpşiligi francuz tili kursına barğannan, ekonomika kursında bilim alğandı äldeqayda paydalı sanaydı eken. Avtor keltirgen derekterge qarağanda, älemdik isker ortada ağılşın tilinen bölek, qoldanuşıları köp til retinde qıtay, ispan jäne francuz tilderi atalğan. Mwnday twjırımdı nemis lingvisi Ul'rih Ammon 15 jılğı zertteuinen soñ jasap otır.

Al audarma tilge, yağni, körkem ädebiet nemese basqa da oqulıqtar jii audarılatın tilderge zertteu jasağandar älem boyınşa audarılğan 2,2 mln kitapqa saraptama jürgizgen. Zertteuşi Şahar Ronenniñ payımdauınşa francuz, ital'yan, nemis, golland jäne basqa Europa tilderine audarılatın kitaptar köp eken. Degenmen, orıs jäne nemis tilderi audarmada jäne «vikipidiyada» basımdıqqa ie bolğanımen, bwl eki til «Twitter» qoldanısında 15 toptıñ eñ soñına äzer ilikken. Tüsinikti tilmen aytqanda, nemis jäne orıs tilderiniñ qoldanılu deñgeyi soñğı uaqıtta birqatar salalarda säl de bolsa tömendey bastağan. Maqala avtorı qortındı sözinde joğarıda aytıp ötken sausaqpen sanarlıq tilder ğana jetekşi rölge ie boladı degen tüyin jasağan.

Sonda deymiz-au, bizdiñ irgemizdegi alıp körşimizdiñ tili älemdik deñgeyde tömen ısırıla bastağanda, qazirden hali müşkil qazaq tiliniñ jağdayı erteñ qanday bolar eken?..

Aqparattardı süzip qarasaq, bizde melekettik tildi damıtuğa 2012 jılı - 2,8 mlrd. teñge, 2013 jılı - 5 mlrd. teñge, 2014 jılı - 5,1 mlrd. teñge bölingen. Bwl – memleket tarapınan tildi damıtuğa ülken qoldau körsetilip jatır degen söz. Bar mäsele özimizde ğana jatqan siyaqtı. Aynalamızda ündis, qıtay, türik qaptay bastağanda, endigi qamsızdığımızdı Qwdaydıñ özi keşirmes. Sosın «türik ağayındarımız», «basqa da bauırlas, tübimiz bir ağayındarımız» degen şekten şıqqan bauırmaldılıqtı da qoyu kerek. Ana jaqtan bir türiktiñ «biz qazaqtı tuısqan, bauır sanaymız» degenine de aqtarılıp, barıñdı berip basıña köterudiñ qajeti joq. Olar on qaynatsa da qazaqtıñ özderine  endi bauır, tuısqan bolmaytının jaqsı biledi. «Qazanı bölektiñ qayğısı bölek». Qazaqtıñ mäselesi qazaqtan basqa kimniñ janına batqanday?! Olarğa bizdiñ jerimiz kerek, elimiz kerek, qatın qıluğa qarındas-bauırımız kerek. Qazaqtıñ basqasına tükirgeni bar. Qazaqtıñ bauırı da, tuısqanı da, ağayını da – tek qazaq qana! Bizde basqa tuısqan joq. Qwday wlttar men wlıstardı bir-birinen bölek qılıp jaratqannan keyin, qazaqtıñ özindik kelbetimen, özindik bolmısımen, dilin, tilin saqtap ömir sürui Jaratqan Haqtıñ aldındağı parızı bolıp sanaldı. Al, bwnı eşqaşan wmıtpau kerek!

Meñdolla ŞAMWRATOV

Abai.kz

0 pikir