Senbi, 4 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 3411 1 pikir 3 Mausım, 2010 sağat 08:04

Marjan Erşu. "Erik Qwrmanğaliev"

Keñ Jılıoydıñ balası

Vokal önerindegi erekşe qwbılıs - Erik Qwrmanğaliev  ayrıqşa  tağdır keşken änşi. Onıñ änşilik twlğası külli älemniñ aldında teñdesi joq daralıq. Tili basqa, dästüri bölek altı qwrlıqtıñ adamdarı oğan,  onıñ änşilik önerine tabına äri tañdana qaradı. Erik bir ğana halıqtıñ perzenti bolsa da, onıñ änşilik missiyası otanınan şığıp, taulardan asıp, mwhittardan ötip, bükil älemniñ alabın aralap ketti, atağı şartarapqa jayıldı.

Keñ Jılıoydıñ balası

Vokal önerindegi erekşe qwbılıs - Erik Qwrmanğaliev  ayrıqşa  tağdır keşken änşi. Onıñ änşilik twlğası külli älemniñ aldında teñdesi joq daralıq. Tili basqa, dästüri bölek altı qwrlıqtıñ adamdarı oğan,  onıñ änşilik önerine tabına äri tañdana qaradı. Erik bir ğana halıqtıñ perzenti bolsa da, onıñ änşilik missiyası otanınan şığıp, taulardan asıp, mwhittardan ötip, bükil älemniñ alabın aralap ketti, atağı şartarapqa jayıldı.

Bükil adamzatqa ülken än mwrasın qaldırğan Erik Qwrmanğaliv kim edi? Ol 1959 jılı 31 jeltoqsanda  Atırau oblısınıñ  Jılıoy audanında, Qwlsarı kentinde  därigerler otbasında düniege kelgen. Äkesi - Sälim  hirurg, anası- Meruert balalar därigeri boldı. Eriktiñ kişkentay kezinde olar jwmıs babımen Atırau qalasına köşti. Anası  minezi jwmsaq, janı näzik adam bolıptı. Anasınıñ osı qasieti Eriktiñ boyına qondı. Ol bala kezinde kökte qalıqtay wşqan qwstardıñ dauısına qwmarttı.  Qwstar tabiğattıñ änşileri edi. Sosın oğan mult'fil'mnen göri, teledidar,  radiodan beriletin  koncertter öte qattı wnaytın. Jas balağa Ol'ga Voronec, Lyudmila Zıkina reperturarındağı  änder erekşe äser etedi. Sol kezdiñ özinde mekteptegi änşi bala jiñişke al't dauısımen ataqtı änşi apalardıñ änin orındağan. 12  jasqa tolğanda klassikalıq muzıkağa  añsarı auadı. Eriktiñ özi de, ata-anası da, Kirov atındağı mektebiniñ mwğalimderi de  onıñ tabiğat sıylağan  tañğajayıp dauısı bar ekenin bilmeydi. Ejelgi  Italiyada  XVII-XVIII ğasırlarda mwnday ğajayıp jiñişke dauıstı wl balanıñ äsem dauısın mäñgilikke saqtau üşin  jantürşigerlik  kastrat ädisimen bolaşağın qwrbandıqqa şalatının  da bilmeytin edi. Al jaratqan bergen swlu dauıs jınıs gormondarına baylanıstı  emes,  dauıs apparattarınıñ erekşeliginen ekeni ğılımda däleldengen.

Erik än aytudı jan-tänimen süydi. Bwl qılığı üşin  äkesinen talay ret tayaq ta jedi. Äkesi Sälim wlınıñ änşi bolğanın, änge qwmartqanın wnatpadı. Bwl jayında dañqtı änşiniñ özi de swhbatında aytadı. Äkesiniñ mezgilsiz qazası jas balanıñ janın jaralaydı. Ol janına jwbanıştı anasınıñ jılı sözderi men klassikalıq  muzıkadan tabadı. Erik mektep bitirgen soñ, Almatığa, Qwrmanğazı atındağı  konservatoriyanıñ dayındıq bölimine oquğa tüsedi. Äyel dauıstı er änşiniñ klassikalıq  tuındılardı orındau şeberligi, onıñ vokaldıq  öneri  konservatoriyadağı wstazdar qauımı men muzıka  mamandarın tañ qaldıradı. Erik sol kezde  tabiğat sıylağan  sirek dauısqa ie ekendigin  tüsinedi. Opera - qazaq tabiğatında joq öner. Onıñ üstine  biik jiñişke dauıstı er änşiniñ ayaq astınan payda boluı «jer astınan jik şıqtı, eki qwlağı tik şıqtınıñ " kerindey boladı. Bwl  közqaras  jas jigitti mwñaytadı, qamıqtıradı. «Konservatoriya  rektorı Ğaziza Ahmetqızı jas jigittiñ tım bölek dauısın tıñdap jürip, bir küni özine şaqırıp aladı da: «Şırağım, seniñ dauısıñmen jwmıs isteytin pedagog  bizde joq, mwnda dauısıñ  özgerip ketedi, sen Mäskeu konservatoriyasına  barıp tüs, sonda ğana bir kisi bar» dep keñes beredi»  dep jazadı  Sauıtbek Abdrahmanov « Eldik sını» kitabında.  Söytip,  tumısınan erik-jigeri mıqtı Erik  Mäskeuge jol tartadı.  Gnesinder atındağı muzıkalıq  institutqa qwjat   tapsıradı. Qabıldau emtihanında ol «Orlean bikeşi» ariyasın orındaydı. Qazaq balasınıñ kökke şanşılğan  al't dauısı (kontrtenordan da biik ) tıñdauşılardı qiın da qızıq halge tüsiredi. Tañğalu! Tağı da tañğalu! Är sınaqtan qabıldau emtihanın tapsıru üş-tört sağatqa sozılsa da, önerpaz jastıñ jüzinde şarşau men qobaljudıñ  eş belgisi sezilmeydi. Oğan beynebir añızda aytılatınday siqırlı qanat bitkendey! Jigerli!  Şırqağan sayın  qaratorı körikti kelbeti nwrlana tüsip, janğan ottay  wşqın atqan ülken qara közderi jan-jağına jalın şaşa qaraydı. Ol institutqa  qabıldanadı. Sahnadağı debyuti D. Şostakoviç  atındağı filarmoniyanıñ  Ülken zalında Dj. Pergolezidiñ «Stabat  Mater» kantatasın (partiya al't) orındauımen bastaladı. Biraq  1-kurstıñ soñında "Ğılımi kommunizm" päninen  sınaq tapsıra almay, oqudan şığarıladı da, äsker qatarına şaqırıladı. Onda, polk orkestrinde  bas barabanşı boladı. Äsker  uaqıtı ayaqtalğan son oquına  oraladı. Erik Mäskeude oqıp jürgeninde ağası jol apatınan, anası auırıp qaytıs boladı. Jas änşiniñ hali «Qwlağan üyde qwlamay qalğan mwrjaday, bir qauım jannıñ orının sipap men qaldım» dep  Meñdekeş  Satıbaldiev jırlağanday auır da, ayanıştı hal edi. Ataqtı änşiniñ öner jolı, ömir jolı osılayşa "tar jol, tayğaq keşumen" bastaladı.

 

Alla  Pugaçevamen duet...

80-jıldardıñ işi.  2-kursta Erik jaqın qwrbısı Elena Şaroeva  ekeui duet aytuğa oqtaladı da, qay jerge vokalister kerek ekenin bilmek bolıp, Mäskeudi şarlaydı. Bwl kezde belgili dirijer Valeriy Polyanskiy  kompozitor Al'fred Şnitkeniñ jaña şığarmasına  Çaykovskiy atındağı koncert zalında repeticiya jasap jatqan şağı edi. A. Şnitke bwl jaña şığarmasın Bi-bi-Sidiñ  tapsırısımen jazğan bolatın. Kompozitor şığarmasın jazğanmen Keñes odağında  kontr-al'tpen  orındaytın änşini tabu mümkin emes ekenin  biletin edi. «Meni tıñdağan kezde, - deydi bir  swhbatında  Erik Qwrmanğaliev, - Al'fred Şnitke tañğalğanın jasıra almadı. Sodan soñ biz tığız şığarmaşılıq baylanısta boldıq». Tamaşa tuındı sahnada orındalğannan keyin metr Erik pen Alla Pugaçevağa arnap «Doktor Faust» kantatasın jazadı. Erik ol kezde jäy student bolsa, Alla Pugaçeva atağı dürkirep twrğan jwldız edi. Bwl duetti joğarı jaqtağılar qalamaydı. Türli sebep-sıltaular, qızğanışqa tolı ösek-ayañdar Erik  Qwrmanğalievtıñ  jolın bögeydi. Aqırında «jeñil äuendi estrada änşisiniñ opera teatrında än saluı jarasımsız» degen sıltaumen, Ülken teatrdıñ solistkası Raisa  Kotova Alla Pugaçevanıñ ornın basadı.

Erik 2-kurstan bastap  alğaşqı gastrol'dik saparlarğa şığıp, Keñes odağınıñ barlıq qalalarında koncertterin bere bastaydı.

 

 

FENOMEN

Eñbekqor, izdengiş jas talant Mäskeu muzıka   institutın bitirgen soñ  bilimin P.I.Çaykovskiy atındağı Mäskeu konservatoriyasınıñ  aspiranturasında jalğastıradı. Professorlar  N. Dorliak, L.B'ener, A.Reynol'de, F. Kertin, R.Keyselli siyaqtı bilikti muzıka mamandarınan master-klass sabağın aladı. Oqi jürip filarmoniyada, Stas Naminnıñ  muzıkalıq ortalığında  jwmıs isteydi. 1987 jılı Hertogenboşede                            (Niderlandiya) ötken jas orındauşılardıñ halıqaralıq  konkursında top jarıp, laureat atanadı. 1988 jılı Bostonda ötken halıqaralıq  muzıka  festivalinde «Fenomen» dep tanılıp, atağı älemge jayıladı. Vokal önerindegi erekşe qwbılıs retinde  Ginness  kitabına enedi jäne onı atın añızğa aynalğan ital'yandıq  änşi  äyel Fedora Barb'ierimen qatar qoyıp  däripteydi. F Barb'ieri 1940 jılı alğaş ret Italiyanıñ opera sahnasına şığıp, ğajayıp (mecco-soprano-kontral'to) dauısımen milliondağan halıqtıñ jüregin jaulap alıp, birden  önerdegi   tabıstıñ   şırqau biiktigine köteriledi.

1992  jılı amerikan dramaturgı G. Hvanganıñ  «M. Batterflyay» attı spektakli R. Viktyuktiñ qoyuında  Mäskeu sahnasına şığadı.  «M. Batterflyay» spektakliniñ kısqaşa mazmwnı adam sengisiz külkili äri äjuağa tolı ğajayıp oqiğa. Francuz diplomatı qıtaydıñ opera änşisine  ğaşıq bolıp,  üylenedi. On jeti jıl otbasılıq ömirden soñ, şındıq aşıladı. Opera änşisi dep jürgeni änşi emes, şpion eken. Äyel dep jürgeni äyel emes, erkek eken. Sayasattı şou-bizneske aynaldırudıñ ädisi ispettes bwl muzıkalıq qoyılım  älemde ülken  rezonans   tuğızadı.  Şpion Song Liningtiñ rolin şeberlikpen somdağanı üşin E.Qwrmanğalievtı Batıs «jıldıñ üzdik akteri» dep atasa, Resey oğan gey qoğamdastığınıñ kul't-statusın berdi. Osı röli onı asa tanımal adamdardıñ qatarına qostı. Jıl sayın Rigada ötetin Svyatoslav Rihterdiñ «Dekabr'skie veçera» halıqaralıq festivaliniñ qwrmetti qonağı, twraqtı qatısuşısı bolıp şaqırıladı.. R. Viktyuk qoyğan «M. Batterflyay» spektakli elge atı mäşhür bolsa da, akter Erik Qwrmanğalievtiñ özine asa  wnamağanğa wqsaydı. «M. Nükte. Batterflyay».  M kim? Äyel me? Erkek pe? Sahnağa swlu, qılıqtı şığıs aruınıñ  rölin tabiği türde, şeberlikpen somdap şıqqan akter Mäskeu basılımdarınıñ birine bergen swhbatında bılay dep ağınan jarılğan eken: «Bwl spektakl'ge eki ay boyı  köndirdi. Äuelde kelispep edim. Mwnday şouğa qatısqanımşa jeke koncert bergenim jaqsı edi. Keyin ol rölden bas tarttım.  Men ketip qaldım.  Bwdan bılay   «M. Batterflyay» da  sahnadan keter  dep oylağam. Rejisser meniñ ornıma bir kontrtenor jas jigitti tauıptı. Ol özi mikrofonmen aytadı! Sonday jiirkenişti! Bilesiz be, bwl « M. Batterflyay»  jartı jıl gastrol'men  jer-jerdi aralap şığıptı. Afişasında  meniñ atı-jönim  ayşıqtalıp jazılğan. Men mwnday soraqılıqtan soñ Viktyukpen aralaspay kettim».  Bwl sözderinen Erik Qwrmanğalievtıñ ör minezin, önerge  adaldığın, tazalığın köremiz. Änşi turalı şeteldik basılımdar kezinde bılay dep te jazğan eken: «Keñes Odağında  ataqtı äri bay adamdardıñ reytingi joq. Eger bar bolğan bolsa, söz joq Erik Qwrmanğaliev  ondıqqa kirer edi».

Ol 1998 jılı P'er Kardenmen tanısadı. Eriktiñ än taspaların tıñdap, koncertterinde qwrmetpen qol soğıp jürgen ataqtı kutyur'e onı Parijge, öziniñ teatrına şaqırıp, Franciyada  koncert beruge  qömektesedi. Älemniñ qay qiırında  da tañğajayıp talant  qwrmet-qoşemetke bölenip jürdi. Jer betinde neşe türli adam  bolsa, sonşa türli talğam, minez bar. Bireuler «Erik Qwrmanğaliev tabiğattıñ qateligi» dep ökiniş bildirse, bireuleri «Erik Qwrmanğaliev - çudo! Tañğajayıp qwbılıs!» dep tabınğan, tañğalğan sezimderin jasıra almadı. «Sen kimsiñ, osı?» dep jağasına jarmasıp, kim ekendigin  däleldeuin talap etkender de boldı. Qazanınan asıp tögilgen  tabınular men tañğalular, maqtau men marapattar, dattau men daraqılıqtar  janı näzik, sezimtal änşiniñ janın küyzeltti, şarşattı. Qara barqıt şaştarı iığına tögilgen, ülken qara közderi tüngi ottarday jarqıldağan, qiğaştau qalıñ qara qastarı tuğan ayday körkem, kır mwrını men qaymaqtay erni äsem twlğasına jarasa qalğan änşige Jaratqan bergen äsem, näzik dauıs qosılğan kezde, sahnada ol- has swlulıqtıñ özindey edi! Oğan äyelder qauımı tügili, erkekter de kızıga qarağanday. Erik Qwrmanğaliev älemniñ köptegen  elinde eñ tañdaulı orkestrlerdiñ  süyemeldeuimen, joğarğı därejeli dirijerlerdiñ alqauımen  Gendel', Bah, Glinka, Vival'di, Puççini, Meyerber, Franka, Kerubini, Meyerber, Dj. Rossini, Lyucci,  Bize, Verdi, Kaççini, Ştraus, Şnitke, Şubert, Çaykovskiy, Rahmaninov, Rimskiy-Korsakov, t.b. kompozitorlardıñ operalarındağı ariyalardı orındadı.

KSRO- dağı  №1       kontrtenor Erik Qwrmanğaliev sahnağa şıqqannan  keyin keñestik vokaldıq pedagogika oylana bastaydı. Jınısı er änşi qalayşa äyeldiñ (al't nemese mecco-soprano)  jiñişke dauısımen şırqay aladı? Demek şırqauğa boladı eken. Onda bwl vokaldıñ pedagogikalıq, metodikalıq ädis-täsilderin zerttep, oqu procesine engizip, kontrtenorlardı tärbieleu kerek dep şeşedi. 2005 jılı Erik Qwrmanğaliev kontrtenorlar Oleg Bezinskiy, Oleg Ryabec, Sergey Ereg, Rustam YAvaevpen birge Vladimir Reşetovtıñ «Farinneliden wrlau» spektakl'-pastiççosına  qatısadı. Wltı  ukrain kontrtenor Oleg Ryabec (er dauıstı soprano) «Leybl Marminskiy» basılımına bergen swhbatında: «Men Batıstıñ änşilerine tañğalmaymın. Olardıñ köbisiniñ dauısı komp'yutermen öñdelgen. Taza dauıs joq deuge boladı. Şınımdı aytsam, Erik Qwrmanğalievtıñ ğajayıp dauısına täntimin. Qwrmanğalievtıñ dauısınday   dauıs eşkimde joq! Dauıs-bwl tembr, dıbıs. Eger tabiğat bergen   dauısıñ bolmasa, tehnikadan dauıs jasap keregi ne?! Mümkin kastrattar äli de bar şığar. Men estigem, Italiyada kastraciyanı  äli de jasaydı degendi» - dep ağınan jarıladı. Halıq qaşan da talanttardı joğarı bağalağan ğoy. Öner adamına jılı söz, şınayı iltipat kerek ekenin sezingen ukraindar kontrtenorğa: «Sen talanttısıñ! Älemdegi sausaqpen sanarlıqtay kontrtenorlardıñ birisiñ! Biz seni bar kemşiligiñmen jaqsı köremiz, qwrmet twtamız. Seniñ ömiriñ kontrtenor qazaq Erik Qwrmanğalievtıñ ömirindey qiın bolmasa eken dep tileymiz» dep hat jazadı eken.

1722 jıldan bastap Rimde än şırqağan, atı añızğa aynalğan, kastrat  änşi Farinelli  ( şın esimi Karlo Broski) näzik, jwmsaq dauısımen än şırqağanda  onı  tıñdağandar  qorğasınday balqıp, tebirenip,tolqıp, közderine jas tolıp,  egilip jılap,  keybiri   esinen tanıp,   erekşe küyge tüsedi eken. Farinellidiñ  dauısına tabınuşılar öte köp bolğan. Ispaniya  koroli V Filipp depressiya auruınan azap şekkende därigerler dauasın taba almay qinaladı.  Sonda Farinellidiñ  änin estigen korol' auruınan sauıqkan desedi.

Tarihta  qızıqtı oqiğalar, tañdanarlıq sätter öte köp. Mısalı: Aleksandr Makedonskiy kastrat-wldar horınıñ  näzik dauısın estigennen keyin qalanı qiratpauğa  bwyrıq bergen. Kardinal Rişel'e ital'yandıq kastrat-änşilerdi  sarayına arnayı  şaqırıp, meyirlene tıñdağan. XVII ğasırdıñ ortasında katolikter qauımı Aleksey Mihayloviç patşağa kastrat-änşilerdi sıyğa tartqan.  Bwl änşilerdiñ kastrat ekenin bilgen patşa aşulanıp, bwl sıydı keri qaytarıp jiberedi.  Tarih kastrattardıñ tamırına balta şapqan  Napoleon dep biledi.  Italiyanıñ biraz aumağı Napoleonnıñ qol astında bolğanda, francuzdar  kastraciya jasauşılardı qudalaydı. 1887 jılı Rim papasınıñ bwyrığımen kastraciya toqtatıladı.  Sol zamandağı muzıkanı qwrmetteuşiler  Napoleondı wlı operalıq mektepti qwrtuşı  dep sanadı. HVIII ğasırda kastrattar  sännen ketti,sahnadan ketti.  Sahnadan ketkenmen katolikter şirkeuinde änderin şırqay berdi.  Sikstin kapellasında än şırqağan älemdegi eñ soñğı kastrat -soprano Alessandro Moreski 1913 jılı än şırqauın toqtatıp, 1922 jılı qaytıs boldı.Ol ölgennen keyin bwl vokaldık dästür qwrıdı. XX ğasırdın basına deyin kastrattar turalı aşıq aytılğan joq, olardı "sopranoşılar" dep atadı Qazirgi uakıtta "farinelli" izindegilerdi operaciya üstelinde emes, konservatoriyalarda  dayındaydı. Olardı kontrtenorlar dep ataydı. Kontrtenorlar - jiñişke biik dauıstı er änşiler. Kontrtenorlardıñ kastrattardan ayırmaşılığı olar tabiğat bergen swlu dauısqa ie jäne eki dauısta da ( er, äyel ) şırqay alatın şeberler. Erik  sonıñ biri emes, biregeyi edi.

 

QOS QWRMANĞALIEV

Än äleminde qos Qwrmanğaliev bar. Erik Qwrmanğaliev opera änşisi bolsa, Ğarifolla Qwrmanğaliev  dästürli änşi. Qos Kwrmanğaliev ta  Qazaqstannıñ Batıs ölkesinde düniege kelgen. Ğarekeñ Oral oblısınıñ, Erik Atırau oblısının tülegi. Olardın tegi-familiyaları birdey bolğanmen, tuısqandıq jaqındıqtarı joq. Tört jasında äkesinen, on  jasında anasınan ayrılıp, jastay jetim qalıp, jetimdik pen joqşılıqtıñ zardabın keşken Ğarifolla äkesiniñ inileriniñ qolında erjetedi.  Bir küni Mwhittıñ janında wzaq jürip, änderin öz auızınan üyrengen Şıntas änşi Bojan degen  jerde ülken toy bolıp, soğan keledi. Şäy işip bolğan soñ Şıntas dalağa şıqsa qwlağına jas balanıñ boztorğayday şırıldap şırqağan dauısı keledi. "Mına balanıñ dauısınıñ  ğajabın-ay! Kim eken? Köreyinşi», - dep balanı aldırtadı. Ğarekeñ  ol kezde 12-13 jastağı bala eken. Änin tıñdap riza bolğan  Şıntas batasın beredi. Sol toyda änşi bala at jarısına qatısıp,  astındağı atı märege birinşi bop jetedi. Col kezdegi salt boyınşa at märege jakındağanda arqannan ruınıñ wranın ayqaylap  aytıp  ötu kerek eken. Jas balanıñ ruı - alaşa, wranı -baybaraq eken, attıñ  jeligi me, älde balalığı ma, änşi  bala "Aynamköz" dep än salıp ötken deydi.   Ğ. Qwrmanğaliev 1934 jılı öner sahnasına şıqqanda, «Oğan dauıs qoyudıñ qajeti joq, özindik dausı qoyılğan. Jäy änşi emes, professional» dep bağa berilgen eken.

Qazaq sahnasında opera qoyudı alğaş qolğa alınğanda, Ğ. Qwrmanğaliev te qatısıp, ariyalardı orındağan. «Birde kezekti repeticiya kezinde, -  dep jazadı Qanabek Bayseyitov -  Ğarekeñ dauısın şırqau biikke köterip şırqay jöneldi. Şoşıp kettik! Jügirip barıp küysandıqtan qarasaq, er adamdar bara bermeytin joğarı dauıstı alıp twr eken».  Öner zertteuşi Böribay Kärtenniñ  jazuınşa, 40-jıldardıñ ayağında Italiyadan muzıka zertteuşileri keledi.  Maqsat - qazaq änşilerin tıñdau. Sodan Küläş Bayseyitova, Manarbek Erjanov, Jüsipbek Elebekov, Ğarifolla Qwrmanğalivtı  tıñday kelip, Ğarekeñiñ  dauısına tañqalısadı. « Äyeldik dauıstardıñ eñ joğarı dengeyine jetetin er adamnıñ  dauısın bwrın-soñdı kezdestirmedik» dep, dauısın jazıp alıp ketedi. Keyinirek  ağılşın zertteuşileri de Ğarifolla Qwrmanğalievtıñ  dauısına tañday qağısadı. Ataqtı änşi Käuken Kenjetaev ta: «Ğarekeñ joğarı dauısın biikke kötere şırqağanda  keyde äyelderdiñ baqşasına da kirip ketetin», -  dep jazğanı bar.

Ğarekeñ   birde şetelge gastrol'ge  barğanda  qara dombırasın alıp,  än saluğa sahnağa şıqsa er adamdar zalğa, al äyelder  qauımı balkonğa ornalasıptı. Ğarekeñ sonda balkondağı  äyelderge basın izep, közin oynaqşıtıp, qasın kerip, iegin köterip äueletip änge saladı. Zaldağı erler qauımı «Saharadan kelgen bwl änşi qazaq meniñ äyelimdi qaydan biledi?», «Közin meniñ äyelime qısıp otırğan joq pa eken?» dep moyındarın balkonğa qayta-qayta bwrıp, közderimen äyelderin  izdeumen boladı. Qazaq änşisiniñ  rıcarlıq minezine riza bolğan balkondağı äyelder qauımı änşige rizaşılıq bildirip, üzdiksiz qol şapalaqtaumen boladı. Ğarekeñniñ bwl äreketi jauapsız qalğan joq. «Sahnada nege mwnday äreketke bardıñ ?» degen swrauğa, Ğarekeñ: «Äyelderdi erkekten bölip qarauğa bola ma eken?  Ekeui de adamnıñ balası ğoy. Jautañdatıp balkonğa otırğızıp qoyğan äyelderdi ayap kettim. Bwl  meniñ               «sayasi qarsılığım ğoy» dep äzilmen jauap bergen eken.

Tabiğat sıylağan keñ dauıs, ğajayıp dıbıs boyauı, ruh biiktigi, öreli janğa ğana qonatın önerdiñ kiesi de ata-babamızdıñ tamır jayğan topırağında jatır desek,  qos Qwrmanğalievtıñ da talantınıñ  qasietin  tuğan topırağınan izdegen läzim. Bir kezderi  kişkentay änşi bala  Eriktiñ qolına qara dombıra wstatıp, dästürli än önerine baulitın bilikti wstaz jolıqsa onıñ  bolaşağı basqaşa qalıptasar ma edi, kim biledi?!  Ğajayıp dauıstı dästürli änşi bolar ma edi?!

 

« VOKALDI PARALLEL'DER»;  sınaq pa, swraq pa...

Reseylik rejisser Rustam Hamdamovtıñ " Qazaqfil'm" kinostudiyasında

tüsirgen "Vokaldı parallel'der " attı muzıkalıq körkem fil'mi 2006 jılı Euraziya kinofestivali ayasında körsetildi. Körsetilgen künnen bastap bwl fil'm qazaq jwrtşılığınıñ aşıq sınına ilikti. Muzıkalıq fil'mde    Bibigül Tölegenova, Roza Jamanovanıñ dorba asınğan diuanaday alba-jwlba kiinip alıp, toqtı-torpaqtıñ aldında koncert koyıp jürgeni, al Erik Qwrmanğalievtıñ äyelşe kiinip, boyanıp, sılanıp erke bikeştey bwlañdap jürip än salatını  önersüyer qauımnıñ jiirkenişin  tuğızdı. Bwl jöninde sol kezde dauıs köterip jazğan qazaq jurnalisteri de boldı. Erik Qwrmanğalievke qazaq jurnalisteri tarapınan "Fil'm köñiliñizden şıqtı ma?"degen aşılau swraq ta qoyılğan. Sonda änşi qinala otırıp; " Bizdiñ kino tüsiru öneriniñ kemşin twsın osı jerde aytıp ketuge boladı. Batısta eger artis  kinoğa şaqırılğan bolsa, ol öziniñ talaptarın tolığımen ayta aladı. Meniñ fil'mge tüskim kelmeydi. Öziñiz oylap köriñizşi, kinonıñ özi kümändi öner emes pe?!» -  dep ekiwştılau jauap bergen. Al "Moskovskiy komsomolec" gazetiniñ tilşisine bergen swhbatında: «Men opera änşisimin. Men klassikalıq muzıka taqırıbında  ğana äñgimeleskendi wnatamın. Mağan "M. Batterflyay" da, " Vokaldı parallel'der" de qızıq emes "degen.

«Vokaldı parallel'der» fil'm-koncertiniñ rejisseri, Taşkenttiñ tuması Rustam Hamdamov 1992 jılı Franciya prezidenti Jak Şiraktıñ grantın iemdenedi. Biraz jıl Parijde twradı. Suretşi, scenarist, estet, muzıka zertteuşi, kinorejisser Rustam Hamdamov Milan, Parij, N'yu-Yorktiñ tanımal Sän üylerinde jäne zergerlik asıl tastardı jobalauşı qızmetterin atqarıp, şeteldik mädeniet sınşılarınıñ joğarı bağasına ie boladı. Italiya men Franciyada tanımal bolğanmen Reseyde tanımaldığı joq   kinorejisser B. Tölegenova, R. Jamanovamen birge Erikti de kinosına tüsuge şaqıradı. Öz fil'mi  turalı R. Hamdamov reseylik , şeteldik basılımdarğa bergen swhbattarında mınaday pikirin bildiredi. «Tüsiniksizdeu bolğanmen fil'mniñ aytarı bar. Talanttardıñ ornı biikte. Olardıñ ornı bwl jerde emes. Fil'mniñ finalında B.Tölegenova men E. Qwrmanğaliv «Qarğanıñ mätkesi» operasınan Polina men Lizanıñ  romansın orındaydı. Ekinşi düniejüzilik soğıs kezindegi samoletke otırıp. Közderinde ülken pilottıq közäynek bar. Bwl syurrealistik kartinanı logikalıq twrğıdan oylay bastaysıñ. Ğajayıp muzıkanı tıñdaysıñ. Bwl fil'mde Erik özine parodiya jasağan joq. Köylegi, tuflii özine jarasıp twrdı». Al Erik Qwrmanğalievtiñ özi   sahna, ekranda somdağan äyelder obrazı turalı bılay deydi: « Nağız äyeldiñ qanday bolatının erkekter ğana biledi. Öytkeni, är erkektiñ qiyalında bir ideal äyel twradı emes pe?! Önerde äyel, erkek dep jınısqa bölinbeydi. Önerdiñ -atı öner!»

«Vokaldı parallel'derdiñ» scenariy avtorı äri aktrisa Renata Litvinova RIA  -ğa bergen swhbatında  Erik turalı bılay deydi; « Erik bolmısınan öte täkappar, öte şınayı. Jasandılıq oğan jat minez bolatın. Qanşa qiınşılıq körse de küyzeludi, küyreudi bilmeytin, ot siyaqtı janıp twrğan jigit edi. Sonday mıqtı bola twra ol jas baladay qorğansız bolatın. Öytkeni, onda  arqasüyer şın janaşır eşqaşan  bolğan emes».

"Keñes Odağınıñ bir artıqşılığı - ol kezde sahnağa tek talanttar şığatın. Al qazir aqşası bardıñ bäri sahnada oynaqtap jür"-dep mäskeulik basılımğa bergen  swhbatında  aşına söylegen Eriktiñ  bwl sözinen  onıñ  sınşıl,  täkappar talant ekenin tanığandaymız .

Erik Qwrmanğalievtıñ ataq-dañqın, tañğajayıp dauısın, körikti kelbetin köre almaytın künşil, qızğanşaq, işi tar toptar da onıñ mañayında tolıp jürdi. Bir jıldarı mäskeulik  sarıjağal basılımda sensaciya derlik  jañalıq jazıldı. "Atı añızğa aynalğan bişi Rudol'f  Nureev Erik Qwrmanğalievtıñ älemdik muzıka tarihına enetin erekşe qwbılıs ekendigin aytıp, Erik jayında kitap jazudı amanattağan eken" degen orıstildi özi şeteldik bireu qızıl-jasıl habar taratıp jiberdi. Bwğan Erik Qwrmanğaliev baspasöz  arqılı: " Men ömirimde ataqtı bişi Rudol'f Nureevpen tanıs bolğan emespin. Bwl - bireudiñ ataq-dañqınıñ arqasında  tanımal ne aqşalı bolğısı keletinderdiñ isi!"  - dep jauap bergen eken. Mäskeu basılımnıñ tilşisi oğan: «Siz turalı ösek köp. Erik Qwrmanğaliev jınısın auıstırıp, äyel beynesinde ömir süredi eken-mıs» dep aytadı . Bwğan ne deysiz?»  degende änşi:  « Attarın atamay-aq qoyayın, men  institutta oqıp jürgenimde ,  änşi äyelder meniñ sırtımnan ünemi "burjuaziyalıq önerdiñ qaldığı E. Qwrmanğaliev - kümändi adam. Onı önerden alastatu kerek" dep arız aytıp, jazıp jüretin. Äli de solay. «Özimniñ äyeldigim» turalı siz aytqanday  ösekterdi estigenimde, qarqıldap küldim. Endi qaytem?! Äyel qwsap jılauım kerek pe? Bwnday ösek-ayañ önerlilerdiñ arasınan şığıp jatqan joq pa özi.?!.. Meni qalay kabıldasañızdar, men sondaymın , bwl meniñ tabiği bolmısım " - degen eken .

Sahnada  jäne ekranda somdağan eki beynesi - äyelder beynesi onıñ käsibi akter-artist ekendigin  däleldey tüsetindey.  Al ömirdegi  Eriktiñ bwl sahnalıq beynelermen jan düniesi eş qabıspaytının onıñ bergen swhbattarınan, pikir aytqan adamdar sözinen bayqauğa boladı.

Sonımen ne deymiz?    "Vokaldı parallel'der" fil'm-koncerti sınaq pa, swraq pa? Bwl swraqtıñ jauabın kinorejisser R. Hamdamovtıñ özi bilmese qazaq körermenderi bile almay dal.  Osı bizde olaq pişilgen köylektiñ etek-jeñindey olpı-solpı, körer közge tartımsız, tüsiniksiz kinolar köp emes pe? "Vokaldı parallel'derdi " de solardıñ qatarında dep oylağanımız jön bolar...

 

SIREK DAUIS

Erik Qwrmanğaliev Keñester Odağındağı alğaşqı kontrtenor boldı. Keñes Odağında bwl qalıptan tıs jağday dep esepteldi, al bäribir Resey üşin biik märtebe bolıp sanaldı. Erik Qwrmanğaliev turalı reseylikter "Dauıs",   "Al'ttiñ oyanuı", "Sälim-Meruert" attı derekti fil'mder tüsirdi. "Atı añızğa aynalğan adam" dep däriptedi.

"Men tabiğatımnan kosmopolit änşimin. Mağan jer şarınıñ qay qiırı da jat emes. Eşqanday dini wstanımım joq», - deydi  ol "Moskovskiy komsomolec" gazetine 2006 jılı  bergen swhbatında. Kosmopolit änşi 2002 jılı Mäskeu konservatoriyasınıñ Ülken zalında jeke koncert berdi. Bwdan soñ änşi ata-anasınıñ qwrmetine "Sälim-Meruert" degen sahnalıq atpen körine bastadı. Qazaqstanda jeke koncert ötkizbese de, türli şaralarğa baylanıstı wyımdastırılğan koncertterge qatısıp jürdi. Sonday bir sätinde (2006jılı) jas jurnalist, "Ayqın" gazetiniñ tilşisi Maqpal Qaratayqızı onı Almatıda, bir  koncertte wşırastırıp  swhbat aladı. Alğaşqı swrağın orısşa qoysa, dañqtı änşi: "Almatığa kelgende qazaqtarğa qazaqşa söylesem olar mağan orıs tilinde jauap beredi", - dep renji til qatadı. "Siz qanşama jıl şetelde boldıñız? Ana tiliñizdi wmıtpay jürgeniñizge tañım bar!», -  dep tañırqağan tilşi swrağına: " Qazaq tilin wmıtsam, meniñ   qanday qazaq bolğanım? Meniñ qanım qazaq emes pe? Men tipti qazaq tilinde oylanam ğoy", - dep quana jauap bergen. "Siz auıldı, tuğan jeriñizdi  qattı sağınıp jürsiz-au deymin" degen degen tilşi  swrağına oray:" Swramañız! Öte qattı sağındım! Auılda tipti keremet qoy! Bota bozdap, qoy qozdap jamırap jatadı. Qazaqtar soğım soyıp, tabaqtap et jep, aşıq jarqın äñgimelesip, jarqıldap otıradı. Ğajap kartina ğoy! Sol qartinanıñ işinde sen de jürseñ ğoy. Tipti ğajap! Al mına suretti köz aldıñızğa elestetiñizşi. Kün qaq töbeden şaqırayıp twr. Jıbır etken tirşilik bolsaşı. Kökjiekten eşbir jan körinbeydi. Sosın alıstan bir nükteni köresiñ de, janwşıra apaña qaray qwşaq jaya jügiresiñ. Quanışıñdı, qorqınışıñdı köz jasıñmen anaña tögesiñ! Osınday sätterdi sağındım." dep  änşiniñ köñil-tüymesi ağıtılıp jüre bergen.Tilşi: "Sözge şeşen ekensiz" dep tañğalsa, " Auılda ösken qazaq balasınıñ ruhani bay bolmauğa qaqısı joq. Öytkeni, auıldağılar tabiğattıñ özinen energiya alatın qanıq tirşilikpen ömir keşedi ğoy" dep jauap bergen. " Şarşağanıñızdı qalay basasız?"  degen Maqpaldıñ swrağına Erik: "Üyge kelip, esik-terezeni jauıp alıp, et asam, sosın qasqırşa, anığıraq aytqanda qazaqtarşa qomağaylana jeymin ğoy " dep odan äri kösiledi. Tüz tağısı qasqırğa oq tiip jaralanğanda, nu ormanğa, jalğızdıqqa asığadı eken. Öz jarasın özi jazıp ünsizdikke bas wradı eken. Bayqasañız, qızığarlıq qaysarlıq qoy bwl! Qasqır-dünie. Adam-qasqır jalğızdıqta. Janı- jüdeu, sırtı -bütin demekşi, mwñayğanda qasqırğa eliktegen änşiniñ jan küyin osılay wğarsız! Psiholog mamandardıñ aytuınşa, är jas erekşeliginiñ esteligi boladı. Balalıq şağın sağınıp jüretinder jan-jürek jıluı men ayalı alaqan meyirimin bauırı sızday añsap jüretin qamköñil, mwñşıl, biraq  erik-küşi mıqtı adamdar boladı eken. Ömiriniñ soñğı uaqıtında änşi eşbir jerde qızmet atqarmağan. Koncertterge qatısuğa qwlqı bolmağan. Temir de tozadı. Temirdey jüykeniñ de tozatını bar. Özi aytqanday ol  «esik-terezeni jauıp alıp " jan jwbanışın araqtan tapqan.

2007 jılı 16-qazanda Mäskeu qalasınıñ auruhanasına  bauırı auırıp tüsken änşi 13-qaraşada 47 jasında jan saqtau böliminde qaytıs boldı." Leonardo do Vinçi jarıq düniemen qoştasar sätinde: Şarşadım. Şarşağannan ölgen artıq" - degen eken. Ömirin Kaspiydiñ asau tolqındarınday arpalıs pen jantalas aralasqan küres maydanında ötkergen qwbılıs - änşi, älemdik muzıka tarihınıñ joğarı satısına köterilgen  Erik Qwrmanğaliev aqırğı sätinde ne dedi? Kimdi oyladı? Älde qiyalındağı ünemi  sağınıp jüretin dala suretterin kördi me eken? «Men de bir qazaqtıñ balası, mwsılmannıñ ümbeti edim ğoy» dep  küñirine kürsindi me eken? Kim bilsin?! Jwmbağı mol twlğa, dästürli-wlttıq önerdiñ mwhitınan bir tamşı su işe almağan tamırsız qarağay - Erik Qwrmanğalievtıñ   mürdesi Mäskeudegi Vagan'kov ziratına jerlendi.  Qazaqtardıñ qatısuınsız.

Kisi tabanınan, qarağay tamırınan ketedi. Tuğan jerge tamırın jaya almağan esil talant özi eriksiz tap bolğan qoğamnan da özekke teber soqqı jep, şuıldaq tobırdıñ qaqpaqılına jem bolıp kete bardı...

("Astana "jurnalı) 2010\2

 

REDAKCIYADAN:

Qwrmetti oqırman!

Dañqänşi turalı alğqı kitaptıñ şığuına atsalısıp,  Erik Qwrmanğaliev turalı qanday da bir mälimet, estelik aytam deseñiz , avtordıñ elektrondıq poştasına hat  joldauıñızdı swraymız: aiek_55.44@mail.ru

 

1 pikir