Seysenbi, 26 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4515. Qaytıs bolğandar — 35
Mädeniet-ädebiet 7189 0 pikir 27 Qazan, 2015 sağat 10:04

HALIQTIÑ ÄNİ KETSE, ÄDEBIETİ JESİR QALADI

Kölderimen kelbetti, özenderimen örnektelgen, asqaqtağan tauları bar Jetisu öñiri Asan qayğı babamız jelmayasın jeldirtip izdegen jer janatı  ekeni dausız. Onıñ bir däleli bwlağı sıldırlap, qwrağı  sıbdırlap, qarağayı şuıldap än salıp twratındığı. Sondıqtanda bolar Jetisu öñiri qay kezderde bolmasın tañlayına bwlbwl qws wya salğan änşilerge, dombıranı sausağımen emes köñilimen söyletetin küyşilerge, qırği tildi aqındarğa, öleñ sözdi suday sapırıp, eşkimge jeñistik bermegen şeşenderge bay bolğan.  

Şoqan Uälihanov  «qazaq tarihınıñ Gerodotı» dep atağan orıs ğalımı A.I.Levşin «Adamnıñ aqın nemese muzıkant bolıp tuatındığın qazaqtar tağı bir jañaşa däleldeydi» degen bolatın. Arnayı muzıkalıq bilimi bolmasa da wlı dalanıñ ömirin, filosofiyalıq tağılımın, keñ peyildigilin muzıka tilimen jetkizip özge wlttı önerimen tänti etken halıqtıñ önerli wrpağı bügingi dünietanımın, oy-armanın,  kisilik qasietterin jetkizip jür me?  Jetkizip jür desek, «nelikten ziyalı qauım sahnada kie, ände jüye joq dep küyinedi?» degen saual aldımızdan köldeneñdep şığa beredi.

Keñes ükimetine deyin qazaq halqınıñ ädebieti men önerin köp zerttegen orıs zertteuşisi G.Potanin «Mağan bükil qazaq dalası än salıp twrğanday körinedi» dep jazdı. Şındığında solay edi. Toy tomalaqtardağı än-küy öz aldına, keşki auıl  sırtında altıbaqan tepken qız bozbalanıñ bir-birine degen sezimin jetkizui, wzatılıp bara jatqan qızdıñ sıñsuı, ölgen jwbayın joqtağan jesirdiñ joqtauı, üy sırtında jar salğan jarapazanşı,  jındarın şaqırıp zikir salğan baqsı, alıstan at arıtıp arnayı izdep kelip jata-jastana aytısqan aqındardıñ öneri, tañdı tañğa wrğan jırşılar  osılardıñ bäri än emes pe. «Tuğanda dünie esigin aşadı öleñ, öleñmen jer qoynına kiredi deneñ» dep danışpan  Abay aytqanday jigitke önerde öner, öleñ de öner dep bar ğwmırın önermen örgen halıq  «Bir ändi satıp aldım qwnan narğa» dep ändi bağalağan. «Swrasañ meniñ atım Tañjarbaymın ,bolsam da malğa jarlı änge baymın» dep baylıqtan ändi joğarı bağalaytın änşileri de köp bolğan. Qazaq halqınıñ mädenietin köp zerttegen,orıstıñ şığıstanuşı ğalımı, maqsatı orıstandıru bolıp  «Çto nujno dlya obruseniya inorodcev»  dep eñbek jazğan Aleksandr Alektorovtıñ özi bir maqalasında «Sırtta soğıp twrğan boran men jılı zilmäñkede otırıp än tıñdadım. Änşi teri tulaqtıñ üstine jayğasıp otırıp, dombırasınıñ şegin qağa bastadı. Şektiñ bayau dirili, orındauşığa jaqınday tüsken adamdardıñ qozğalıs dıbıstarı, dombıranıñ kümbirlegen,qayğılı dıbısı mağan erekşe äser etti. Mına siyaqtı qarapayım änge-qarapayım muzıkağa qanşa poeziya sıyıp jatır! Qoldan istegen eki şekti dombırada mwnday näzik, mwnday äsem dıbıstar şığadı degenge men eş uaqıtta senbegen bolar edim» dep jazadı. Közi aşıq örkenietti elden keldim degen muzıka zertteuşisin tañlayına tätti örik salğanday tamsandırğan qarapayım eki işekti dombıramen orındalğan qazaq muzıkasınıñ qwdıreti. Al sol qwdıret bügingi muzıkamızda bar ma, bügingi kompozitorlardıñ qay şığarması şet eldi qoyıp özimizdi tamsandıra aladı. Aqseleu Seydimbek  «Öz topırağında tamır jaymağan öner şet jaqta bürşik jarmaydı» degen bolatın. Belgili bir kezeñde toydıñ säni bolıp, kelesi bir än lap etip janğanda jalp etip öşetin änderdiñ tamırı mülde joq dep aytuğa boladı. Köñilge jwbanışı «jwldızdardı sanasa da, çip,çip» dep tauıqtardı şaqırsa da toylarda aytılatın änderdiñ basım böligi qazaq tilinde. Al jastar köp baratın tüngi klubtar, jaz kezderinde demalatın basseyinder, qıs kezindegi sırğanaq tebetin orındar şet el muzıkasınan bir jañılmaydı. Solardıñ janınan ötip bara jatıp jastardıñ swranımına oray öner tudıru kerek pe, joq älde jastardı tärbieleytin öner tudıru qajet pe degen saual kökeyiñe orala beredi. Körnekti muzıka zertteuşisi Ahmet Jwbanov «Ärbir än-küy tarihtıñ ärbir kezeñin anıq körsetedi, tayğa tañba baqsanday beynelep beredi. Sondıqtan da än küydi halıqtıñ basınan ötken kezeñderdi suretteytin tarih desek qatelespeymiz» deydi. Batıstıñ muzıkası basımdıq alıp, öz änderimiz wzatılğan qızdıñ sıñsuına wqsap ketken qazirgi kezeñ tarihta bizdi qalay suretteydi eken? Zaman azdı, talğam tozdı dep aytuğa auız barmaydı. Biraq köpşilikke keñinen tarap ketken keybir änderdiñ meylinşe wsaqtalıp, jer bauırlap ketkenine pwşayman bolasıñ. «Zamanıñ tülki bolsa tazı bop şal» degen wğım önerge de örnegin sala bastadı. Esigimizdi narıq qağıp, tilimiz teñge dep şığa bastağanda  zamannıñ qalpın bazardıñ narqın küni bwrın bayqaytındar önerdi de tabıs közine aynaldırıp jiberdi. Mümkin dwrısta şığar, bireuge üy kerek, bireuge küy kerek. Bwrın änşiler «bir ändi qwnan narğa satıp aldım» dese qazirgi änşiler toy tomalaqtarda änin satıp jür. Danışpan Abaydıñ  «Sıy dämetpe, berse alma eş adamnan. Neñ ketedi jaqsı öleñ söz aytqannan. Süysinerlik adamdı qwrmet qıl, Aulaq bol änin satıp närse alğannan»  degeni osılay bolatının bilip ruhani azıq beretin dünie wsaq tüyek pendeşilikke aynalıp ketpesin degen eskertui.

Ruhani azıqqa baylanıstı bir ğana mısal keltire keteyik. Faşizmniñ qandı qırğını bastalatın şaqta Gitler öz äskerin ruhtandıru üşin bir jıl boyı bükil Germaniyağa Bethovenniñ simfoniyasın tıñdatıptı. Öz wltınıñ ruhın sezdiru üşin küni tüni sarnağan simfoniya öz äserin berip, nemis äskerlerine älemdi bileytin jalğız bizdermiz degen ruh payda bolğan. Keşegi keñes ükimeti twsında da «Batır bala Bolatbekten» bastap pionerdi komsomoldı, partiyanı jırladıq, radio küni tüni «partiya qayda bolsa jeñis sonda» dep sanamızga siñirdi. Al qazirgi jastardıñ aytıp jürgen änderi ne jayında. Patriottıq änder belgili bir şaralarda ğana aytıladı, al kündelikti estitin mahabbat taqırıbındağı änder bir sarın. Jılamsırap aytatın jılañqı änder. Osınday ändi tıñdaytın , bwnıñ özin de mensinbey şet eldiñ dañğaza muzıkasın basına jastanıp wyıqtaytın bala da wlttıq ruh bola ma?  Israil Saparbaev «Qazaq ädebietine» jazğan «Sahnada kie, ände jüye joq» attı maqalasında «Äsirese, än mätininiñ qalay bolsa solay jeñil jelpi, sauatsız, jadağay jalañ jazılıp jürgeni jürek sızdatadı. Qazir ämbebap sazgerler köbeydi: äni men sözin özi şığaradı, özi jazadı, özi aytadı.Oğan tarsıl gürsil, arsıñ gürsiñ süyemel qosqanda ännen sän sözden män qaşadı. Tek köziñdi tars jwmıp al da ayağıña erik ber» deydi. Jasıratını joq keybir koncertterde änşige qarap qarnıñ aşadı. Alqın jwlqın qimıldap qalay bolsa solay kiinip sahnanıñ kiesinen qorıqpaytın, körermendi sıylamaytın änşiler payda boldı. Oblıs ortalığına kelip önerlerin körsetip jürgen änşiler köp. Aptasına keyde eki-üş koncert ötedi. Telearnalardan beynebayandarın körip, radiodan änderin estip jürgen änşiler kelgende arnayı baramız. Öziñ siyaqtı önerdi tamaşalauğa kelgen adamdardıñ köp ekenine riza bolasıñ. Alayda sahna sol bayağı qalpında tördegi led ekrannan basqa eşteme joq ekenin körip köteriñki köñiliñ säl basılğanday boladı. Qazaqtıñ toyı siyaqtı koncerti de uaqtısında bastalmaydı. Biraz küttirip barıp änşi sahnağa şığadı. Joldan kelip kiimin auıstırıp ülgermegen-au dep oylap ülgeresiñ. Koncertin özi jürgizip, jol jürip kelgen kiimin auıstırmastan, jalğız özi bir jarım sağat fonogrammamen än salıp şığadı. Led ekran qosılmastan sol bayağı qap-qara qalpında törde tünerip twradı. Önerdiñ nasihatı emes kün köristiñ amalı ekenin eriksiz moyındap, «Köñilge türli oy salar» dep Abay aytqanday jürek qılın terbeytin änder jayında emes pendeşilikten önerge qaray sozılğan köñildiñ jibek jibine kündelikti küybeñ tirşiliktiñ qanşama qara qarğaları qonaqtağanın sanap üyge qaytasıñ.

Nemis muzıkantı A.Eyhgorn «Qazaqtardıñ qarapayım sazdarı men sözderi aynaladağı tabiğatpen ündese kele, onıñ sırt ömirden alğan äserin tabiği qalpında berip, sezimderin eşbir qaltıqsız bayandaydı» degen bolatın. Büginde tabiğat özgerdi me, älde tabiğattı tüsinuden qaldıq pa? Küläş Ahmetova «Men qazir ayqaylamay aytatındarğa, jılamay jırlaytındarğa qızığamın» deydi. Bir änşi mine meniñ dausım qanday dep ayqaylasa, dausı joq biraq änşimin degender jılap aytadı. Eñ ökiniştisi soñğı kezderi aytılıp jürgen qazaq änderiniñ kez kelgenine basqa tilde söz jazıp aytatın bolsa sol eldiñ äni bolıp şığa keledi. Bireuler muzıka wltqa bölinbeydi deydi. Al Aqseleu ağamız «Muzıkanıñ tili ortaq degen pikir dwrıs emes. Muzıkanıñ da wlttıq tili, iirimi, äuezi bar, ol öz topırağında düniege kelgen halıqtıñ bolmısımen bite qaynasıp jatadı» deydi. Mıñ jıl bwrın ömir sürgen Qorqıt küyleriniñ bizge jetui, segiz jüz jıl tarihı bar «Aqsaq qwlan» küyinen bügingi wrpaq ruhani azıq alıp otırğanı bolmısımızben bite qaynasıp jatqanınıñ däleli emes pe? «Bwl än bwrınğı ännen özgerek» dep Şäkärim qajı aytqanday bügingi änderdiñ işinde de «äueni bölek» jaqsı tuındılar bar. Biraq olar toy tomalaqta aytılatın bir-eki jıldıq ömiri bar änderdiñ köleñkesinde qalıp jatır. Swltanmahmwt Torayğırov «Ayqap» jurnalına muzıka jayında jazğan  «Öleñ jäne aytuşılar» degen maqalasında «Bayqaymın, bizdiñ qazaq änqwmar halıq... Bireu qolına dombıra wstap, än sala bastasa, oydağı-qırdağısı jiılıp, segizdegi bala, seksendegi şalına deyin qalmay qamalap, aytşı-aytşılap janın jağasına keltiredi... Bir halıqtıñ äni ketse ädebieti jesir qaladı, säni ketedi, säni ketse janı ketedi... ändi saqtaudıñ qamın qılıñdar» dep eskertipti. Bügin biz şet el zertteuşilerin tañ qaldırğan önerimizdi saqtap qaludıñ qamın jasap jatırmız ba? Är änşi öz änin jarnamalap jürgen zamanda bwl saualğa kim jauap bere qoysın.   Bir ğwlama «Eger jer betinen ädebiet pen muzıkanı alıp tastasaq onda tek tehnikanıñ tarsılı men tiınnıñ sıldırı ğana qalar edi» dep aytqan eken. Halıqtıñ jüregindegi sezimdi sol halıqtıñ janın terbeytindey dıbısqa aynaldıra alatın, Swltanmahmwt ağamız aytqanday «änin saqtaytın, ädebietin jesir qaldırmaytın, sänin ketirmeytin» önerli azamattardıñ  bar ekendigine öz basım sengim keledi. 

Jwmahmet Jaylaubaev, Taldıqorğan qalası

Abai.kz

 

0 pikir