Jeksenbi, 31 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10858. Jazılğandar — 5220. Qaytıs bolğandar — 38
Mäyekti 4544 0 pikir 27 Qazan, 2015 sağat 14:35

ORTA AZIYA ÜŞİN TALAS: RESEY JEÑİLİS TAPTI

Jaqında britaniyalıq  «The Financial Times» basılımında «Qıtaydıñ ülken oyını – Orta Aziyada ämirlik qwru!» attı maqala jarıq körgen bolatın. Onda investor rölindegi Beyjiñ Ortalıq Aziyada iniciator rölindegi Mäskeu ambiciyasına tötep beretin postkeñestik respublikalardı qayta qwruğa belsene kiriskendigi turalı aytılğan. Alayda, ekonomikalıq täueldilikke qaramastan, Ortalıq Aziyanıñ keybir elderi Qıtaymen integraciyağa asa qwlşılıq tanıtpay otırğanı tağı ras.

Onıñ üstine Qıtaydıñ bastı bäsekelesi – Mäskeu de jay qarap otırğan joq. Äsirese,  öñirlik, aymaqtıq integraciyanı mıqtap qolğa alğan Mäskeu OA elderin  Euraziyalıq ekonomikalıq odaqqa kiruge mäjbürlep bağuda. Odaqtan şıqqan bes memleket bwl odaqqa qosılıp ülgergenin bilesizder. Qazaqstan, Qırğızstan, Resey, Armeniya jäne Belorussiyadan özge, keler jılı qatarğa qosıluğa qwlşınıs bildirip otırğan Türkimenstan bar.  Ämirlik ortalıqtan jürgiziledi.  Bwl degeniñiz – älem memleketteri bütin qarsı şığıp otırğan Reseydiñ ölimşi ekonomikasın Ortalıq Aziya narığı arqılı qalpına keltiru jobası ğoy tüsingenge. Bwnıñ atı ekonomikalıq, odan soñ, sayasi täueldilik dep atalsa kerek.

Al, Qıtay strategiyası öz kezeginde ondağan milliard dollar investiciya salu arqılı postkeñestik ekonomikanı nığaytu ideyasın jäne şikizat tauarlarınıñ bağasınıñ tüsuinen zardap şekken, sonday-aq, reseylik repressiya qwrbanı bolğan OA ekonomikasın realizdeuge bağıttalğan. Qıtay tañdağan jol – «Wlı jibek jolın» qayta jañğırtu edi.   Qıtay qazir iske mıqtap kirisken. Mısalı,  2000-şı jıldardağı Ortalıq Aziyanıñ bes memleketi – Qazaqstan, Qırğızstan, Täjikstan, Türkimenstan jäne Özbekstanmen aradağı sauda aynalımı – 1,8 milliard dollardan 50 mlrd. dollarğa deyin ösken. Sonımen qatar, Qazaqstanda qıtaylıq kompaniyalar mwnay – gaz sektorınıñ törtten üş böligin jaulap alğan.

Joğarıdağı derekter men resmi derekterdi salıstırıp qaraytın bolsaq, Ortalıq Aziyanıñ qazirgi Qwdayı – Resey emes, Qıtay sekildi körinedi.  Al, tamız ayındağı Wlttıq bank pen Ükimet jasağan teñge deval'vaciyasınan keyin biliktiñ bastı mindeti qaltaları qağılğan qarapayım halıqtı emes – Qıtaydı tınıştandıru bolsa kerek.   Deval'vaciyadan keyin QR Prezidenti birinşi saparın däl osı Qıtayğa jasadı.  Astarında ne jatır osınıñ? Qıtaydıñ investiciya salamın degen uädesinen tayqıp ketpeuin qadağalau.  Onsız Qazaqstan ekonomikası qwrdımğa birjolata ketetini anıq. Endi osı mäselege qatıstı sarapşılar ne deydi? Şolıp şığayıq:

Dosım Sätpaev, qazaqstandıq sayasattanuşı:

-Qazaqstanda üstemdik etuge bağıttalğan Qıtaydıñ kez kelgen qadamına «anti-qıtaylıq» tolqındardıñ bolatını anıq.

Çjao Huaşen,  ekonomist, sarapşı, OA jäne Reseytanu ortalığınıñ direktorı:

-Qıtaydıñ «Wlı jibek jolı» jobasın Mäskeu EAEO-ğa al'ternativtik odaq qwru dep qabıldağanı ras. «Wlı jibek jolı» jobası iske qosılsa, Qıtay Ortalıq Aziya elderiniñ  infrastrukturası men basqa da sektorlarğa investiciya saludı közdeydi. Mısalı, osığan deyin Qazaqstannıñ mwnay jäne gaz sektorın ğana investiciyalap kelgen bolsa, endigi jerde auılşaruaşılığı,  turizm jäne basqa da salalardı qamtitın boladı.

Aleksandr Gabuev, reseylik sarapşı, ekonomist:

-Qazirgi işki ekonomikalıq ahualdardı eskere kele saraptama jasaytın bolsaq, Ortalıq Aziyadağı ekonomikalıq üstemdik jürgizudegi talasta Mäskeu Beyjiñge ese jiberetini sözsiz.  Dese de, Mäskeu bwrınğıday äskeri üstemdikke ie bolıp qala beredi. Qıtay ekonomikalıq twrğıdan äleuetti bolğanımen, Resey armiyası Ortalıq Aziyadağı twraqtılıqtı qamtamasız etuşi rölge ie boladı.

Derril Hedvey, AQŞ sarapşısı:

-Qazaqstandağı logistikalıq bizneske mısal keltiretin bolsaq,  Qorğas – öñirlik jäne halıqaralıq  sauda ortalığına aynaluı  mümkin. Däl AQŞ Atlantası siyaqtı. Qıtay men Europanı baylanıstırıp twrğan Qazaqstannıñ temirjol logistikası  2011 jılmen salıstırğanda 18 esege artqan. Onıñ üstine «Qazaqstan temir jolı» (QTJ)  Qıtaydıñ Czyansu provinciyasımen tikeley baylanısatın  temir jol qwrılısına 245 mlrd. teñge nemese 900 mln. dollar jwmsağanı tağı bar. Aradağı bäsekelestikke qaramay ötken jolı Putin men Si Czin'pin mırza Mäskeude kezdesti. Qıtay älsirep twrğan Resey ekonomikasınıñ özine bäsekeles bola almaytının anıq añğartsa kerek.

 

Tüyin: Qazaqstannıñ geografiyalıq sayasatı nelikten köpvektorlı ekenin qos alpauıt körşimizdiñ köz alartqan piğılınan añğaru qiın emes. Biri qos birdey odaqqa bwğaulap, öz sayasatın jürgizuge niettenude. Ekeuiniñ de Ortalıq Aziya men Qazaqstanğa talasuınıñ astarında öz paydaların közdegen kömeski piğıl jatqanı ras. Ekeui de reti kelse, kekesinmen kelemejdey jöneluge äzir twr.

Mısalı,  RF prezidenti Putin: «Qazaqtarda bwrın memleket bolmağan», «Resey – Altın ordanıñ mwrageri», - dese osıdan eki jıl bwrın Qazaqstannıñ futuristik astanasına arnayı kelgen Si Czin'pin mırza «II ğasırda Qıtay tauarın saudalap kelgen Çjan Cyanya köpestiñ tüyesiniñ isi añqıp twr. Bwl jerde twrıp men sonau kezeñge enip ketkendey boldım»,  - dep Qazaqstannıñ kenje damıp kele jatqanın keketip edi.  Biri qaruımen qoqañdasa, biri qarjılıq qısımmen qos ökpeden aluda. Sonımen, «The Financial Times» basılımı jazğan maqalanı saraptay kele tüygenimiz – aydahar aqır ayudı jıqqanğa wqsaydı.  Demek, investiciyalau arqılı alaqan jaydırudıñ endigi kezegi – Qıtayda. Pekinge qarsı Putinniñ pärmensiz ekenin reseylik sarapşılardıñ özderi aytadı.  Degenmen öñeşti alqımdap twrğan özekti saual – Qazaqstan men Ortalıq Aziya narığına üstemdik jürgizu qwqığı kimge tiesili? Qıtayğa ma, älde Reseyge me?      Bwl eki alpauıttıñ ortasında Qazaqstannıñ röli – sauda bazarı ğana bolğanı ma?

 

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

0 pikir