Jwma, 10 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 802. Jazılğandar — 60. Qaytıs bolğandar — 9
Qoğam 9172 0 pikir 28 Qazan, 2015 sağat 09:44

ALAŞTIÑ JAUI - "KAZAŞKALAR"

Wmıtpasam, 90-şı jıldardıñ bas kezi bolar, ata-anası qwp körip otırğan bolaşaq küyeuine barğısı kelmegen tanıs  özbek qızına: «Endeşe, äli de sen dep zar ilep jürgen Almatıdağı öziñniñ ğaşığıñ Amanğaliğa tiip almaysıñ ba?» — dedim. Sonda ol jalmajan: «Oy, qoyıñızşı! Sosın balalarım özbek tilin bilmey ösetin boladı», - degeni bar. Tilim baylanıp qaldı.

Özi Almatınıñ temirjol tehnikumında oqıp jürgen, bar-joğı 18-19 jasar Gülçehranıñ mına sözin estigende işimnen "Astağfıralla" dep qaytalay bergennen basqa auzıma söz tüspedi. Ne degen jetelilik, äri sanalılıq, ne degen wltjandılıq, äri dinine, tiline, wltına, salt-dästürine degen wlı süyispenşilik. Qarşaday özbek qızı aytıp twrğan wltına degen wlı mahabbatqa tolı mwnday sözdi osı küni qazaqtıñ kindigin aşıp, şaşın toqal eşkiniñ basınday sıpırtıp tastağan ne sap-sarı qıp boyap alğan qız-kelinşegi tügil sarı qarın qatın-qalaşı, payğambar jasına jetken kempir-sampırı da aytpaydı. YAğni, biz büginde ne qatınımızda, ne qızımızda wlttıq sana, wlttıq namıs degenniñ jwqanası da qalmağan, kerisinşe olardı er-twrmanın, noqta-jügenin sıpırıp alıp, sauırına bir salıp oyına kelgeniñdi iste dep, öriske qısıraqtıñ üyirindey qıp betimen  jibergen wltpız. Jäne bwnıñ qazaq degen wlttı tüp-tamırımen joq qılıp jibergeli twrğan qasiret ekenin, bwl qasiret şeteldikterdiñ bastauımen, joğarıdağı kosmopolitterdiñ qoştauımen örkeniettilik, toleranttıq (tözimdilik), elimizde tınıştıq degen wranmen ädeyi jasalıp otırğanın tüsinuge sanamız, jetemiz jetpey toy-toylap jürmiz. Biz jer betinde kez-kelgen wlttı joyıp, onıñ memleketin, jerin, bükil qazınasın tu-talaqay bölip aludıñ eñ oñay jolı eñ aldımen sol wlttıñ oşaq basındağı äyeli men oñ jaqta otırğan qızın bwzu ekenine äli de sanamız jetpey otır.

Al biren-saran sanası jetetinder bile twra ündemeydi. Jan Bodriyyar degen oyşıl mwndaylardı «Hayuannıñ ündemestigi siyaqtı. Tipti, eş ayırmaşılığı joq» depti.

Qız — bolaşaq ana, wlttıñ anası, wrpaqtıñ tärbieşisi. Ol – bolaşaq äyel. Eger ol qız wltınıñ ne tilin, ne dinin, ne ürdisin qadirlemeytin, bolsa, mwnday äyelden tuğan, sonıñ tärbiesin körgen wrpaq azğın wrpaq boladı. Al wrpağı azğın wlt künder öte kele tüp-tügel   joyılıp ketedi.

Osını oylap küyingen bir sätte «Ana bolar – qızıñ joq, äke bolar – wlıñ joq,  qwrıq tüspey moyınğa tüsinetin türiñ joq» dep edik. Qwday keşirsin, biz büginde qıl moyınğa qırıq türli qwrıq tüskenin de bayqamay işkenge mäz, jegenge toq  erteñgi wrpağı qanday tirşilik iesine aynaların da oylaudan qalğan wltpız ba dep qorqamız. Onıñ ornına ülkenniñ de, kişiniñ de aytatını örkeniettilik, sosın äldebir qırıq-elu ozıq eldiñ qatarına qosılu. Ärine, qazaq eñ aldıñğı qatarlı Amerika men Qıtaydı quıp jetip, basıp ozsa da qarsı emespiz. Biraq biz sol 50 eldiñ qatarına kirgende kimbiz, dinimiz, tilimiz, mädenietimiz qanday, kim dep atalatın wltpız dep kiremiz? Bwl turalı ne läm, ne mim dep jürgen ne basşalarımız, keşelerimiz joq. ündemeydi. Bügingi qazaq sol ozıqtıq degenimiz  bwtına şortik kiip, hotdog pen amlet nemese «myaso po tayskiy» jep bir-birimen ağılşınşa, orısşa söylesu, qımbat maşina minip, turistik saparğa şığu dep biledi. Bizdiñ dökeyler aytıp jürgen älgi 40-50 ozıq elderde qazekemderdegidey til, din,  salt-dästür degen problema joq. Olarda negizgi jergilikti wlt kim bolsa, sol wlttıñ tili, sol wlttıñ dini, sol wlttıñ dästüri birinşi orında. Al, bügingi qazaqtıñ  közi aşıq degen boyjetkenderi de Batıs elderiniñ äyel teñdigi, genderlik sayasat degendegi bastı maqsatı  bizdiñ äyelderimiz ben qızdarımızdıñ qoltığına su bürkip, jel beru, wlttıq qasiet- kielerimizden ayıru ekenin tüsinbeydi.  Europa dep esinen ayrılğan keybir deputat qatındar «erkekterge eki äyel aluğa rwqsat berilse, men on erkekke qatın bola alamın» deuge deyin bardı. Eger bizdiñ basşılar wlttıq namıstan jwrday  bolmasa, däl osınday aqımaqtıq söz aytatın äyeldi Parlamentte otırğızıp qoyu da ülken qılmıs dep biler edi. Bizdiñ bügingi äyelderimiz ben qızdarımızdıñ ibalılıqtan, wyattan, äyelge tän näziktikten jwrday boluı, twrmıs qwru, bala tuudan baz keşui, erkekti sıylamauı, jeñil jüriske salınuı, tağı basqa da nebir jekswrın qılıqtarı keñes ökimeti arqılı keldi desek, bwl qasiretti büginde «örkeniettilik» degen jalğız auız söz-aq odan sayın asqındırıp baradı. Olar tipti, qatın- qalaş, qız-qırqın dep söyleudiñ özin artta qalğandıq dep biledi al küyeuin «joldasım» dep söyleudi de mädeniettilik dep oylaydı. Qısqası, XIX ğasırda francuzdardıñ europalıq emes halıqtarğa örkeniet egemiz degen sıltaumen jürgizgen sayasatı (Ia mission civilisatrice) büginde Qazaqstan Respublikasında qızu (Qazaq respublikası emes!) täjiribeden ötkizilip jatqan siyaqtı. Tuğan wltı, tuğan Ündistanı üşin bükil ömirin sarp etken Mahatma Gandi «batıstıñ örkenieti turalı ne oylaysız?» degen şeteldikke «wsınıp twrğan ideyañız jaman emes eken» dep mısqılday jımiıptı da jüre beripti. Al bizdiñ qazekeñniñ keybir basşıları eşkim mwnday swraq qoymay-aq özderinen-özderi şeteldikterge süykenip twratının aytsañızşı. Süykenuimiz az bolğanday keyingi kezde biz yağni, qazaqtar aziyalıq emespiz, europalıqtarmız ne euraziyalıqtarmız degen siyaqtı adam wyalatın söz aytatın boldıq. Bizdiñ qız-kelinşekter Qazaqstanda genderlik sayasat örttey qaulap bara jatqanın da maqtanış twtatın boldı. Äyelder isi jönindegi komitette isteytin bir bäybişe (olardıñ bäri «hanım» dep ataladı, bäybişe degenimiz üşin artta qalğan adam dep sögui mümkin) genderlik sayasat jöninde Europağa barıp esep berip kelgenin wyalmay-qızarmay baspasözde jariyaladı. Ol «hanımnıñ» bwl isi bile-bilgen adamğa, biz äyelderi men qızdarınıñ tärbiesizdigi, körgensizdigi, dörekiligi, temeki şegui, araq-şarap işui, nekeni bwzuı, jeñil jüriske salınuı, ata-ene sıylamauı, bala tumau jäne bala aldıru, boğauız aytu, ana-tilin sıylamau, bilmeu, europalık äyelderdiñ nebir jabayı qılualarına elikteu, qıskası öz wltınıñ joyıluına septigin tigizetin kesapattı isterdi atqaru jöninen 100 memlekettiñ aldına tüsemiz dep esep berumen barabar söz emes pe?!.

Iä, adam balasınıñ hayuannan bastı ayırmaşılığınıñ biri – wyattı bilui. Al Wyat – mädeniettiñ bastı atributtarınıñ biri. Qazirgi batıs äyelderi men qızdarında bwl – wmıt bolğan wğım. Keyde telearnalardan äyel adam erkektiñ twlaboyında jalamağan jer qaldırmay jatqanın körgende kinäniñ bärin sonı körip boyjetip kele jatqan qazaq qızdarına jabudıñ özi jönsiz! Bwl qılmıstı qazaq  qızdarı men äyelderin azğındatu, sol arqılı bükil qazaq wltın azğındatu üşin ädeyi jasap otırğandar bar ğoy degen de oyğa ketemiz. Äytpese, öz qaramağındağı telearnalarğa baqılau jasap, jön körsetip otıra almaytın memleket bola ma? Osıdan birer jıl ğana bwrın qazaq qızdarı bwrış-bwrışta toptalıp temeki tartıp twratın edi, qazir olar köşede, ayaldamada seniñ qasıña kelip temekisin bwrqıratıp, sırasın işip otıra beretin boldı. Osıdan birer jıl bwrın qızdarımız ne salbırağan, ne qırtıs-qırtıs qarnın aşıp tastap, kindigin körsetip jüretinin ersi körsek, endi olardıñ mayqwyrıqtıñ üstine kökpeñbek qıp salıp tastağan suretterin «tamaşalap» qaraytın boldıq. Mınauıñ ne dep wrıssañ, bälege qalasıñ! Osıdan biraz jıl bwrın teledidardağı qız ben jigittiñ süyiskenin, tipti, qwşaqtasıp twrğanın ata-anasınıñ qasında qarauğa däti şıdamaytın qız qazir  ol ekeuiniñ hayuandıq jınıstıq qatınas jasap jatqanın da körip otıra beretin boldı. Jalpı, qatar otırıp kördi ne, oñaşa kördi ne?! Al, osıdan biraz jıl bwrın tüsirilip körsetile bastağan «Perekrestok» degen fil'm wl-qızımızdı wlttıq sanadan ayırudıñ öz önerimizdegi bastaması boldı. Tipti, sol «Perekrestoktı» fil'm deuge de auız barmaydı. Ol şetelge elikteudiñ bir nışanı deuge ğana bolatın dünie-sımaq birnärse. Iä, eger teledidardı öz salt-sanamızğa oray paydalana bilsek, ol wl-qız tärbieleudiñ eñ küşti qwralı bolar edi. Ätteñ, bizdiñ telearnalar oğan kerisinşe jwmıs istep jatqanın közi aşıq adamdar tüsinip-aq otır. Amal joq.

Osı arada qanşa oylasaq ta aqılımız, tüsinigimiz, jetemiz jetpeytin bir jwmbaq sanasızdıq eske tüsedi. Qazir jası 60-tı alqımdap, 70-ti jelkelep qalğan qarttarımız nemerelerin «Bayana», «Qımbata», «Aynura», «Aselya», «Anelya», «Şolpana» dep şaqıradı. Bwl jay elikteu emes, ülken bir sanasızdıqtıñ, äli de bolsa orısqa jaramsaqtanu men elikteudiñ, barıp twrğan nadandıqtıñ ayğağı. Äşeyinde, bäleniñ köpşiligin joğarıdağılarğa jabuğa dayar twrsaq ta tap osığan kim kinäli ekenin tüsinbey dal bolamız. Al, qız balalardıñ esimin älgindey orısşa «a» qosımşasın qosıp  özgertip aytudıñ özi wlttıq sanamızdı da özgerteri sözsiz.

Tağı bir swmdıq jağdaydı qarañız. Qazir orısşa sampıldap twrğan qazaq qızdarına «qazaqşa söyleseyşi deseñ «ya ne kazaşka» nemese «ya metiska» dep közbe-köz ötirik aytadı. Şın wltı qazaq ekenin aytpauğa tırısadı. Tipti, qazaqpın deuge namıstanatının da bayqap qalamız. Äkem qazaq, biraq men qazaq emespin deytin qızdardı da kördik. Bwğan keybir sayasatkerlerdiñ bärimiz «qazaqstandıq» attı wlt bolamız degen zalımdıq wsınısı da sebep bolıp otırğanı sözsiz. Keñes ökimeti qazaqtı büldirudi qız-kelinşegin, otbası, oşaq qasındağı qatın-qalaşın büldiruden bastaytın swm sayasat jürgizdi. Söytip, Qwdayğa, Qwranğa qarsı şığu, tildi, salt-dästürdi satu jöninen KSRO-da qazaqtıñ äyelderi birinşi orınğa şıqtı. Olar erin tıñdamau, ata-ene sıylamau, neke bwzu, özge wltqa küyeuge tiyu, erinen ajırasu, araq işip, temeki tartu, orısşa söyleu jöninen 70 jıl işinde, mwsılman äyelderi işinde aldına jan salmadı. Özimiz ara-twra bolsa da «şala qazaq», «nağız qazaq», «mängürt qazaq» tağı basqaday dep atap jürgenimizdiñ köpşiligi äyeli sonday otbasınan şıqqanın közimiz kördi. Onıñ arjağında ülken bir şındıqtıñ izi jatır. Öytkeni, otbasındağı bala törbiesi äsirese qız balanıñ tärbiesi köbine onıñ anasına jükteledi. Anası toy-toylap araq-şarap işip, orısşa ne orısşa-qazaqşa aralastırıp balpıldap söylep, erin sıylamaytının körip ösken qızdan deni sau, dwrıs äyel, dwrıs ana şıqpaydı. Biz qazir  äyteuir qazaq degen atımız joyılmay osı künge jetkenimizge şükirşilik qıp qana jürmiz, al bala tärbiesi, äsirese qız bala tärbieleude jürgizip otırğan sayasatımız aldağı uaqıtta kösegemizdi kögerte qoyatını körinbeydi. Kerisinşe... Ol turalı endi birde...

Iä, bizde mına  memleket  qazaq wltıniki degen,  jer betinde qazaq wltı mına äperbaqan zamannan aman qalsın degen mısqalday oy bolsa, biz dereu äyelderimiz ben qızdarımızdı tüzu jolğa, ar-wyat jolına, ata-baba jolına tüsiretin tärtip, ereje, zañ qabıldauımız kerek. Biz üyde de, qızmette de erkek - erkek ornında, äyeläyel ornında boluın qadağalauımız kerek. Bwl äyeldi, qızdı qorlau emes. Bwl ädilet jolı. Qazirgi qazaq äyelderi şañıraq köterip, otbasılıq äyel mindetin atqarudan, bala tuudan qaşqalaqtaydı. Olarğa erkektiñ de onşalıqtı qajeti joq. Öytkeni, salt bastı, sabau qamşılı saltañ qızdıñ, äyeldiñ öz erki özinde. Jan qısılsa, tänin satsa da aştan ölmeytinin biledi, al näpsiniñ şaytanı türtip, jılandarı şıdatpay jıbırlata berse, köşede, kez-kelgen sayabaqta, skverde ne köp erkek köp. Süydim- küydim dep hat jazısıp, jeñgetay jügirtip äure bolmaydı. Bas-ayağı 1-2 sağat birge otırıp, 2-3 saptıayak sıra işse jetip jatır. Arjağı op-oñay. Mwnday qız, yağni, äyel jınıstı qanday şañıraq köterip, qanday tütin tütetedi? Otbası sonday el,  memleket bolıp tu tigip otırmaq tügil, joyılıp ketui op-oñay. Bajıldağandar bajılday bersin, biraq bügin biz qazaq wltı  eñ aldımen jalpı äyel jınıstılarımızdıñ tärbiesin qattı qolğa aluımız kerek. Olardıñ temeki tartuına, tuğan kün, juğan kün degenderdi sıltauratıp ta, bılay da sıra, şarap işuine, erkekti, ata-eneni sıylamauına zañ jüzinde qatañ tiım  saluımız kerek. Bwl–äyel jınıstını qorlau emes, bwl–wlttı aman saqtaudıñ eñ bastı jolınıñ biri.

Eger biz batıs elderi basqanı basıp alatın qwral qıp paydalanıp otırğan demokratiya, civilizaciya, aşıqqoğam, genderlik sayasat degenderiniñ elimizde qañday därejede jüzege asıp jatqanına bağa beruin swrap, jaramsaqtanudı, müläyimsudi qoymasaq, söz joq qwrıp ketemiz. Qazir Europa eki erkektiñ bir-birine üylenui, amerikalıq mul'timillioner qatın Sandes Bernardess siyaqtı öziniñ wlına küyeuge tiyu, äyel men äyeldiñ jınıstıq qatınas jasauı, küyeuiniñ közinşe özge erkekpen jatuğa ketip bara jatqanın aytu siyaqtı hayuandıqpen ğana bizden alda keledi. Osıdan bir- eki jıl bwrın mıñnan astam äyel- erkegi aralas jwrt «anadan tumay tırjalañaş» London köşelerin aralap şıqtı. Ärine, olar şetinen  dinnen bezgen, jansoqqığa wşırağan, yağni, psihikalıq auruğa duşar bolğan, tağı sol siyaqtılar edi. Ağılşındar soğan ädeyi rwqsat berip, teledidarğa tüsirip onı Aziya, Afrika qwrılığındağı mwsılman elderine körsetti. Maqsat–Angliyada demokratiya, bostandıq ekenin däleldep, sol arqılı mwsılman äyel jınıstılarına, jalpı özge wlttarğa büldirgi oy tastau. Eger olar osını şınayı demokratiya, erkindik dep bağalap, ülgi retinde wsınatın bolsa, älgi tırjalañaş toptıñ işinde Angliyanıñ prem'er-ministri äyelimen, şeşesimen, qarındasımen İİElizavetanı jetektep tırjalañaş jügirip bara jatuı kerek edi ğoy. Änebir jıldarı AQŞ Ortalıq Barlau basqarmasınıñ direktorı Allen Dallestiñ bir eñbeginen baspasözde keltirilgen üzindini oqıp, mwnday da hayuandıq boladı eken dep tañdanğanbız. Ol sonda özge elderde jäläptıqtı,qanişerlikti, adamdı azaptaudı, hayuanğa ğana tän qılualardı, jalañaş-jalpı suretter men mal siyaqtı aşıqtan-aşıq jınıstıq jasap jatqandı körsetetin fil'mder men özge de zwlımdıq josparlardı jasap, taratu üşin Amerika şetsiz-şeksiz qarjı böluden de tartınbauı kerek dep jazğan edi. Al, sol Amerika men keybir Europa elderi jürgizip otırğan swmdıq sayasattıñ biri – eñ äueli özderi mıltıqsız-aq, oqsız-aq basıp almaq bolğan eldiñ qız-kelinşekterin azğındatu sayasatı. Bizdiñ qazaq qızdarı osını ärdayım este saqtauı kerek. Biz qazir onı jasırmaq tügil aşıq qarsılıq körsetuge jwmıluımız kerek. Bizdiñ köp qazaqtıñ wltsızdanuınıñ, wlttıq sanadan ayırıluınıñ eñ bastı sebebiniñ biri de qızdarımızğa wlttıq, islami tärbie berudiñ ornına olarğa internacionalistik tärbie beruimizdiñ kesirinen boldı. Osı interruhpen tärbielengen qazaq qızdarın keñes kezinde üylenip te, üylenbey ermek retinde de paydalanbağan wlt joq şığar. Bwl äsirese, tıñ köteru kezinde  köptep kezdesti. Tıñ ölkesinde orısqa, ukrainğa, belorusqa twrmısqa şıqqan qazaq qızdarı baspasöz, radio, telearnalar arqılı özgelerge önege retinde wsınıldı. Keyin qazaq qızdarınıñ solarmen qwşaqtasıp, süyisip twrğanına da közimiz üyrenip ketti. 

Mwnı nege aytıp otırmız? Oylap otırsañız, osı küni twtas bir wlt bolıp wyığan elderdiñ bäri äyelderi men qızdarın qatañ baqılauda wstağan. Qatañ baqılau degennen şoşıp ketip, şorşıp tüsetinder şığatının bilip otırsaq ta solay deuge mäjbürmiz. Qatañ baqılauda wstau degenimiz qızdıñ ayaq-qolın kisendep adami hwqığınan ayıru emes ol–olarğa wlttıq ürdisterdi, wlttıq salt-sananı, ğadet-ğwrıptı, dindi bwzdırmau, qısqası  wlttıq bet-beyneni aman saqtau dep tüsinu kerek. Ekinşiden, qatañ baqılau, qattı wstau degenimiz er men äyeldi teñ, ädil wstau degen söz. Qazirgi  qızdarımız zañ ataulı tüp-tügel özderin qorğap şığatının, erinen ayrılsa alimentin, päterin alıp qalağan erkegimen tösektes bolıp, jügensiz jele jortıp, «rahat» ömir keşetinin biledi. Mine, biz qatal wstau degende osığan otbasılıq tärbie barısında da, zañ boyınşa da tıyım saluımız kerek. Kezinde  körnekti jazuşı Tahaui Ahtanov Ündistanğa barğanda «Sizderde äyel hwq'i mäselesi qalay?» dep swraptı. Sonda Tahañ äzildegen bolıp: «Biz sol äyelderge hwqıqtı köbirek berip qoyıp, ala-almay jürgen siyaqtımız» depti. Tipti, L.I. Brejnevtiñ özi Margaret Tetçerdiñ sayasatkersip şoşañday bergenin jaqtırmay: «Bwl qatın Çerçill'di basıp ozıp, onıñ şalbarın da tartıp almaqşı siyaqtı ğoy» degen eken. L. Brejnevtiñ osı bir öte ontaylı aytılğan sözi bizdiñ osı küni sayasatkersımaq, ükimet isine aralasqansımaq bolıp äyelge, qız balağa tän iba, inabattı saqtamaytın keybir erketotaylarımızğa da däl kelip twrğanday. Osı küngi eñ talanttı aqındarımızdıñ biriniñ «Äyelden aqın şıqpaydı, bişi men küyşi bolmasa» degeni bar. Tap osı sözdiñ rastığına osı küni közimiz jetip te jür. Tereñirek zerdelep qarasaq, sol aqın qız-kelinşekterimizge berilgen ärtürli jeñimpaz, laureat degen ataqtardıñ da ärtürli berilu joldarı men sayasi twstarı basımıraq eken. Tağı da mısal: düniejüzindegi 24 mıñ payğambardı, bükil sahabalardı, şadiyar ataulını alıp qarasañız, işinde birde-bir äyel zatı joq. Islamda da,  Buddada da, hristianda da solay. Qazaqtıñ «Baytal şauıp bäygi almas» degen maqalına dendenkiresek, ol jäy aytıla salmağan, äri wlağattı, äri ğılımi däleldi söz ekenin añğaramız. Bwl bir auıspalı mağınasında äyelderge sen erkektiñ aldına şığıp, basqa şauıp, töske örley berme degen işaranı bildirse, ekinşiden şınıñda da wlı dübir şabısta baytal, bielerdiñ bärinen ozıq şığuı ırabayda bir bolmasa kezdese bermeydi. Jalpı biz mınanı qaperimizge aluımız kerek. Jaratqan Iemiz erkek pen äyeldi fiziologiyalıq jağınan eki türli etip jaratqan. Olardıñ miınıñ jartı şarları da ärtürli jwmıs isteydi. Äyelderge qarağanda erkekterdiñ süyegi kattıraq jäne terisiniñ astındağı may da azdau keledi. Al H,U dep belgilenetin hromosomdar analıq jäne atalıq gormondar ayırıp otıradı. Aldı- artın birden aşıp-şaşıp tastap, temeki tartıp, işimdik işip, maşina tizginine otırğanın, qala berdi orısşa söylegenin mädeniettiñ şırqau şıñına şıqqanı dep oylaytın  keybir bayğws qız-kelinşekterimiz baytal degen sözge şamdanbay-aq qoysın. Öytkeni, olar ülgi alıp jürgen ağılşındar jaqsı körgen äyelin jılqığa teñeydi. 

«Er bala –üydiñ tayauı, qız bala– üydiñ boyauı» dep ğwlama aqın Äbubäkir Kerderi aytqanday qız bala eldiñ äri körki, äri şañıraqtıñ eki iesiniñ biri. Tipti, solarğa wşaqtan tüsip jatqan şeteldikterdiñ aldınan nan alıp şığarıp, tize büktirip mayıstırıp qoyudı toqtatuımız kerek. Änebir jılı Rim papası kelgende Astanadağı Euraziya universitetiniñ qızdarına sonıñ dir-dir etken qolın süygizip masqara bolğanımız da jetedi. Al qazaq äyeliniñ ömirdegi ornı turalı tağı da Äbubäkir Kerderiniñ «Jaman bolsa alğanıñ, ölseñ körge jatqızbas Süyegiñdi tebirentpey» degeni qaysı erkek kindiktini de oyğa batırar söz emes pe?!

Ärine adam balası ruhani da, materialdıq ta qwldırağan bügingi  zamanda erkektiñ otbasındağı, äyel aldındağı bedeli de qwldırağanı ayqın. Üyde jwmııssız otırğan erkek küni boyı bazarda twrıp, qaytarda körşi butiktegi 1-2 erkekpen qosılıp 1-2 jartımen «boy jılıtıp» qızıp kelgen äyeline qadirli erkek bola almaydı.Birde küyingennen:

 *       *      *

Şañıraqtan rizıq köşirip,

Oşaqtıñ otın öşirip,

Baz keşip bay men baladan

Toyatın izdep qaladan

Atanıñ qonbay aqılı

Qañğırıp ketken qatını, – degen edik. Büginde oğan da etimiz ölip, azıp-tozıp ketken şañıraqtardı körsek tañğalmaytın boldıq.

Qaytalap aytamız, otarşı elder qaşanda bizdiñ qız-kelinşekterimizdiñ qoltığına su bürkip, özimizge qarsı aydap salu üşin ğana äyelder isi, äyelder mäselesi, äyel teñdigi, genderlik sayasat degenderdi qaru qıp paydalanıp keledi. Söytip, erkindik, teñ hwqılıq degendi erkekke bağınbau, wrıssa qarsı wrısu, auzına kelgenin aytu, äri-beridesin erine ıdıs-ayaq, kir juğızıp qoyu dep oylaytın tolıp jatqan kemaqıl qız-kelinşekterdi odan sayın qwtırta tüsedi. Sauattı, bilimdi äyel jınıstılar eşqaşan öytpeydi. Jasıratını joq, bügingi qazaq qızdarı öziniñ wlttıq dästüri olardikinen äldeqayda ozıq ekenin öz wltın europalıqtardan kem köru nağız nadañdıqtıñ nışanı ekenin bilmeydi. Bayağıda orıstıñ ülken oyşılı, ädebiet sınşısı Pisarev «Orıstıñ Rafaeli bolğanşa orıstıñ etikşisi bolğan jaqsı» degen eken. Ol bwl jerde qayta örleu däuiriniñ älemge mäşhür suretşisi Rafael' Santidi aytıp otır. Al bizdiñ qazekeñniñ qız-kelinşekteri bükil batıstıñ qañsığın tañsıq köruin toqtatar emes. Bayağıda grekter Afinı demokratiyası söz bostandığı dep eldi büldirdi, jastardı bwzdı dep Sokrattı jazağa tartqanı belgili. Äyel jınıstısı bwzılğan wlt joyılatının, memleket joyılatının tarih talay ret däleldegen. Däleldep te keledi. Talay-talay «Menmin» degen memleketterdiñ äyelderi men qızdarın azğındatu, satqındıqqa tüsiru arqılı-aq ekinşi bir memleket jaulap alğanı turalı mağlwmattar tarih aqsaqaldıñ qoynı-qonışında tolıp twr.

Al bilik basındağılar bügingi qız-kelinşekterimiz ärtürli telearnalar men qızıldı-jasıldı basılımdarğa erik berip qoyıp odan sayın qwtırta tüsude. Öytkeni, qanday bilik, qanday ökimet bolsa da olarğa esirgen, toy-tomalaqşıl, äueyi, tamağı toq bolğanına mäz wrpaqtı basqaru öte oñay. Olarğa keregi de osınday halıq.

Qalay desek te biz mına Qazaqstan Respublikası dep atalıp jürgen memleketti Qazaq Memleketi dep moyındaytınımız ras bolsa jäne qazaq wltı joyılıp ketpesin desek, äyelderimiz ben qız balalarımızdı wlttıq tärbie-tärtipke şaqıru joldarın qarastırıp, tez arada memlekettik dengeydegi şeşimder qabıldauımız  da artıq bolmas edi.

Mırzan KENJEBAY

Abai.kz

0 pikir