Särsenbi, 8 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Ädebiet 7547 0 pikir 30 Qaraşa, 2015 sağat 18:33

ERBOLAT ÄBİKENWLI. DAMBAL

Bwl dambaldı men emes, negizi itim tauıp alğan twğın. Qwmığa qıñsılağan soñ şıqsam, itim twr qwyrığın bwlğañdatıp. Auızında tistegen qızıl dambalı bar. Közime şoqtay basıldı. Jırtıñgüldıñ dambalı ekenin birden tanıdım.

Äyelim aytatın: «Oy, Jırtıñgüldıñ sırğası brilliant» dep. Äyelim aytatın: «Jırtıñgül jiırma mıñ dollarğa şetelden jihaz kirgizipti, Jırtıñgül bes mıñ dollarğa ton alıptı», – dep. Jaqınnan beri Jırtıñgül bes mıñ dollarğa, dambal satıp alıptı,- dep auızınıñ suı qwritın boldı.
– Wyalsañşı, bes mıñ dollar twratınday ol patşanıñ täji me, sonşa,- degem eleñ etip.
– Patşanıñ täji ädirä qalsın. Bilesiñ be, ol dambaldı Şakraboşidıñ öz qolınan satıp alğan. Kerek deseñ ışqırına Şakraboşi qol qoyıp jibergen.
– Şakraboşiıñ kim?
Äyelderdiñ es-aqılı dwrıs pa,- degendey mağan añtarıla qalısqan. Tañ qalıstarın jasıra almay, betterin şımşıp, auızdarın şılp etkizgen.
– Sen Şakraboşidı şınımen tanımaysıñ ba, älde äziliñ be?
– Äzildesu üşin Şakraboşidı tanımau kerek pe?
– Siz qattı qaljıñbas ekensiz. Bwl qaljıñıñızğa eşkim senbeydi. Şakraboşidı meniñ üş jasar qızım da tanidı. Tipti aljığan äkem de tanidı.
– Al men tanımaymın.
– Qoyıñızşı, sizdey mädenietti adam Şakraboşidı tanımasa, aspan töñkerilip tüser.
– Aspan töñkerilip tüspek twr ğoy, ay men kün soğılsa da men Şakraboşidı tanımaymın. Ol kim sonşa aytıñdarşı, bilgim kep ölip baram.
– Seniñ küyeuiñ Şakraboşidı şınımen-aq tanımay ma?
– Ras tanımaydı. Aytam ğoy senderge, kök soqqan bireu dep. Kitap kemirgennen basqanı bilmeydi. Analar basın şayqap «Ujas» degen jarısa. Sosın Şakraboşi Europanıñ älemge äygili aktrisa, änşi qızı ekendigin, onıñ maşinasınıñ markası, süygen jigitiniñ jambasındağı qalı, sol qaldağı qılşıqtıñ sanı, wzındığı, özi qanday reñdi wnatatındığı, baqayşığınıñ tırnağın qanşağa jasatatındığı turalı wzaq lekciya söyledi. Tipti Şveycariya bankindegi aqşasınıñ esebi, onıñ jıldıq ösimine deyin jipke tizip aytıp berdi. Men terlep otırıp tıñdadım. «Äyelder tegis danışpan bolıp ketken be»,- degen oy keldi. Sosın tınış otırmay, tağı «Şakraboşidıñ dambalı, Jırtıñgüldıñ bwtına qalay bwyıra qaldı» nemese «Jırtıñgül Şakraboşidı köru baqıtına ie boldı ma»,- dep tars etkizdim. Tüpki bölmeden apam jügirip şıqtı alqın-jwlqın.
– Ey, kök şeşek deydi. Wyqılı-oyau, jüzinde reniş bar. Wyqılı oyau ekenin wypalanğan şaşı men qantalağan közi aytıp twr.
– Sen Şakraboşidıñ elimizge kelgeninen habarsızsıñ ba? Onıñ kiimderin älgi järmeñkede, bizdiñ baylardıñ talasa-tarmasa satıp alğanın tikeley efirden körsetken joq pa? Sonda ana Jırtıñgül bir top erkektiñ aldına tüsip, Şakraboşidıñ dambalın bes mıñ dollarğa qağıp tüsti ğoy! Sol mezet Şakraboşi Jırtıñgülge bwtındağı dambalın şeşip berip twrıp, ışqırına qolın qoyıp jibergenin külli Qazaqstandıqtar biledi. Al sen, maubas bärinen habarsızsıñ!
– Apa, mwnıñ bärin kimnen estip jürsiz?
– Televizordan.
– Bügin keşki jañalıqtan tağı körsetedi,-dedi äyelder. Jırtıñgül aytqan.
Keşke jaqın televizordı qosıp, jañalıqtardı sarıla küttim. Şakraboşi şıqtı sahnanıñ ana basınan beli bwrañdap. Bireuler qolın auızına tığıp ısqırsa, endi bireuler sandarın şapalaqtap ayğaylauda. Mına jaqtan bizdiñ Jırtıñgül şıqtı jarqırap. Ekeui qol alıstı. Apam ötirik aytpaptı, Şakraboşi dambalın bwtınan sıpırıp aldı da, Jırtıñgülge, wsınıp jatıp, ağılşın tilinde «sağan jwğıstı bolsın, meniñ jolımdı bersin» deydi. Jırtıñgül «aytqanıñız kelsin» dep qoyadı. Işqırına qol qoyıp ülgirdi. Sosın Jırtıñgül dambaldı swq sausağına ilip ap, basına köterip üyirdi. Al dambal bolsa Qazaqstan aspanında, asa saltanattı türde qıp-qızıl bolıp jelbiredi. Namısım qozıp, «jaraysıñ Jırtıñgül, rayonımızdıñ dañqın asırdıñ» dep ornımnan qopaqtap, televizordıñ işine kirip kete jazdap, tebirene kübirledim.
Keş soñınan tilşiler eki hanımğa jeke-jeke swraq jaudıruda.
– Qazaqstan qanday eken. Tağı kelesiz be? degen swraqqa, Şakraboşi:
– Keremet, äsirese qazaqtardıñ qonaqjaylılığına qayran qaldım. Eger qazaqtar, meniñ eski qwsqılarımdı jii-jii satıp alıp twrsa, men de, jii-jii kelip twram. Sonday-aq jer betinde tek qazaqtarmen ğana istestik jasasatındığımdı älemge paş etem. Tilşi degen päleket qoy. Bizdiñ Jırtıñgülge qaydağı qitwrqı swraqtar qoyuda. Mınau bir swrağınıñ siqın. Tilşi qız aytadı:
– Jırtıñgül hanım, meniñ mına bwtımdağı dambalım ne barı bes aq jüz teñge, al sizdiki bes mıñ dollar. Ekeui de şüberek. Söyte twra ekeuiniñ qanday ayırmaşılığı bar? Sonı tüsindirip beriñizşi deydi. Al, Jırtıñgül bolsa:
– Meniñ mına bes mıñ dollarlıq dambalımdı kiseñ, kädimgidey demalasıñ. Al seniñ andağı arzan dambalıñda tük qızıq joq. Qız kezimizde kidik qoy,- deydi. Özi şeşen.
Mine, sol dambal. Däl özi. Televizordan körgem. Osı jwrt Jırtıñgüldiñ özin tanımasa da, dambalın tanitın şığar. Äyelim jır ğıp aytatın qızıl dambal. Silekeylenip itimniñ auızında jür.
- Qatın,- dep ayqay saldım. Atıp şıqtı dalağa, şaşı qobırap.
- Ne boldı, ey, tañ atpay jüregimdi wşırdıñ ğoy,- deydi sampıldap.
– Mına dambal soniki me?
– Kimdiki?
– Jırtıñgüldiki emes pe,- deymin.
Ittiñ auızınan salp etkizip jwlıp aldı. Aspanğa köterip künniñ nwrına tösep sığaladı.
– Işqırın körseñşi, ışqırın,- dep jarmasa kettim. Işqırğa üñildik. Şınımen Şakraboşidıñ qolı qoyılğan.
– Mässağan!
– Öñim be, tüsim be?
– Ğalamat.
Dambaldı üyge alıp kirdik. «At basınday altın tauıp alğanday» äbigerge tüstik. Äyelim:
– Auızdarıñnan şığarmañdarşı, «jazılıp jastıq, iilip tösek bolayın». Janım, bwdan keyin tepkileseñ de, mıñq etpeymin. Apa, qwlıñız bolayın. Mınanı qaldırayıqşı deydi, dambaldı kökiregine qısıp. Tiri ayırlar türi joq.
– Oybay, aparıp beriñder, äkimniñ qatınınıñ dambalında ne qwndarıñ qalıptı, ana bayı twqımımızdı twzday qwrtadı ğoy, deydi apam.
– Basqa oblısqa aparıp, satıp jibereyikşi deydi,- jezdem.
– Tım bolmasa kiip köreyinşi dep apayım şıjalaqtaydı.
– Äy, sasıtıp jiberesiñ.
– Bir kigenge neñ şıqtı bwl da,- adam ğoy,- dep jezdem şıqtı, qızaraqtap.
– Ey, sozılıp ketse töley alasıñ ba, mä, kisin al, sozılsa öziñ töleysiñ.
– Jan bauırım-ay, mınauıñ anau-mınau dambal ğoy dep pe eñ? mwnı siırğa kigizseñde sozılmaydı, bir kigenge ne bolıptı, deydi apayım qiılıp.
– Qabıñ da bir, sabıñ da bir apayıñ ğoy, netken tas bauırsıñ, kigize salşı, qwmarınan şıqsın,- deydi jezdem jer tepkilep.
– Onda meniñ äyelim de kiip köredi.
– Kisin, oybay.
– Mä, bir-bir kiiñder de, toqtatıñdar, sozılsa bar ğoy ötpeytin pışaqpen jelkeleriñdi qiyam.
Söytip qızıl dambaldı bir-bir kiip körgen apayım men äyelim it jarıqtıqtıñ arqasında eki bwttıñ armanı orındaldı ğoy dep közderine ıstıq jas aldı. Dese de dambaldan bastalğan dau, äuletimizde örşimese basılğan joq. Jezdem:
– Basqa obılısqa aparıp satayıq,- degen pikirinde tabandap twrıp aldı. Basqa obılısqa aparıp bes mıñ doldarğa satayıq ta, mıñ doldardan bes ton alıp kie qoyayıq.
– Seniñ qolıñnan bes mıñ dollar twr ğoy, bes jüz teñgege eşkim satıp almaytınına mwrnımmen kepildik etem. Tipti bes teñgege sata alsañ biz şıbın bop aspanğa wşıp keteyik dep, jabılıp öre türegeldik. Bwğan ökpelegen jezdem, til auızdan qalıp, när tatpastan jas bosanğan äyelden arman qos körpeni bürkenip jattı da aldı.
– Qwday-ay, bälesinen aulaq, aparıp beriñder dep apam bıjalaqtağanın qoymadı.
- Kelin ekeumiz kezek-kezek kiip jürsek boldı emes pe,- dep apayım oyran saldı.
– Meniñ qayın jwrtımnan kelgen it tauıp keldi,-dep äyelim kögerip sazardı.
– Bwl üydiñ berekesi qayda ketken,-dep stoldı töpeştep men ayğayğa bastım.
Sen time de, men time, dep qırıq pışaq bop jürgende, alaqanday bolğanmen dambaldıñ dauısı jaman eken dar etip ayırıldı. Tastay berip ışqırdan qaşqan bittey tım-tıraqay boldıq. Jırtılğan tigisten «Made in China» – degen jazu jarq etip közimizge şoqtay basıldı. Jezdem körpeden basın qıltitıp, bas barmağın eki sausağınıñ arasınan şığarıp «ey, sen aqımaqtarğa keregi mınau. Şoq boldı, şoq. Mä»,-dedi de, basın qaytadan körpege tığa qoydı. Apam öñi örtten kelgendey tütigip, qolın bir sermep, bölmesine kirdi de ketti. «Dambalkökpardıñ» bir pwşpağın meniñ de kergilegenime täubäsin üyirip, apayım men äyelim otır ırsıldap. Mına bäleniñ de, tartqılağanı mwnday jaqsı bolar ma, bolmasa künimiz qaran bolatın edi degendey mağan swstı közderimen qarap qoyadı. «Ä» desem «mä» degeli twr.
Sol tüni taylı-twyağımızben köz ilmey şıqtıq. Äri ökiniş, äri qorqınış bizdi bürgedey kemirdi. Ökinetin sebep ataña nälet qızıl dambal tiguge kelmeytin bolıp şıqtı. Äyelim men apayım «Bir-bir kiip alğanımız mwnday jaqsı bolar ma?»-dep jımıñ-jımıñ etti. Apam bwlqan-talqan bolıp sol mezette-aq, otız jıl esigin aşpağan törkinine bezip ketti. Jezdem apayıma qarap, «Sen bayqwsqa biıl da qımbat ton alıp bere almaytın boldım ğoy, ä»!- dep közi jasauradı. Qorqatın sebebimiz «äkimniñ üyine wrı tüsipti»,- degen qaueset bükil rayonımızdı şarlap bizdiñ üyge de kelip jetti. Bwl jağımsız jañalıqtı biz adamnan emes, tura televizordan estidik. Jırtıñgüldiñ alınbas qamalday eñseli, bes qabattı boz üyi saqşı men iisşil itterge tolıp ketipti. Üyiniñ işi qorıs qopa. Jırtıñgül tilşige tağı da swhbat berip jatır. Tilşi aytadı: joğalğan dünieleriñizdiñ jalpı aqşası qanşa? Sonıñ işinde eñ qwndısı qaysısı deydi. Oğan Jırtıñgül: Joğalğan dünielerdiñ jalpı aqşasın aytsam, sen bala qazir talıp qalarsıñ. Sol üşin aytpay-aq qoyayın. Onımen saqşılar aynalısar. Al eñ qwndısına kelsek, özi eñ qwndı emes bolsa da, mağan ıstıq, boyıma jılu, öñime är berip jürgen Şakraboşidıñ közi bolğan qızıl dambal der edim. Jahwt, altın, kümisterim bir töbe, qızıl dambalım bir töbe. Aqşa bolsa jahwt, lağıl degen ne, täyiri. Qızıl dambaldıñ bireu ğana ekenin külli Qazaqstan biledi. Olarğa sälem joldaymın. Dambaldı tapqan adamğa bar ğoy, wrığa egeskende bir million teñge sıylıq jariyalaymın! Qazirden bastap küşine ie dedi jüzi quarıp. Al küyeui: wrını bar ğoy jerge kirse şaşınan suırıp alam, kökke şıqsa sirağınan tartıp tüsirem. Tozaqqa kirse de, tauıp alam. Sosın terisin tiridey sıpırıp, twzdı suğa şomıldırıp, qaptağan halıqtıñ aldında, şıñğırğan qwlınday şipaqtatam. Itterim men jigitterim onsız da wstayın dep qaldı-dedi tisin şıqırlatıp. Osı sözidi tura mağan qarap ayttı. Qorıqqanımnan janım közimniñ aldında köbelek bop wşıp jürdi. Tün balası üydiñ aynalasın saqşılar toruıldap, itter timisklep şıqtı. Zäremiz zär tübine jetip, därmensiz küy keşip, biz jatırmız. Itter iisşil ğoy, eger oqıstan bilinip qalsaq, «auılda jatqan äkemizdi közimizge körseteri haq! Qanday qorlıq, qanday masqara»-dep iştey qan jılaymız. Apamızdıñ tilin almağanımız-ay,- dep barmaq tisteymiz.
Jaman aytpay, jaqsı joq. Üyge dürkirep kirip kelip, iti qwrğır päleket iiskep jürip tauıp alıp, köktey solmayıq dep äbigerge tüstik. Sen ki de, men ki dep şır-pırımız şıqtı. Bağanağı aldımen men kieyin, men kieyin dep jemtikke talasqan qwmayday jalbañdağan apayım men äyelim endi sen ki, sen ki dep, dambal bayqwstı bir-birine laqtırıp älek. Äyteuir körşisiniñ şalbarın sıpırıp teksermeytin şığar degen bwldır ümit keudemizde jürgen.
– Oybay, äyel adamnan sekem aladı. Äyelge kerek dambaldı äyeldiñ bwtınan izdeydi,– dep jezdem asa köregendik tanıttı.
– Maladec, seniñ miıñ kädege jaradı dep şu ete tüstik. Auızıña may.
– Äy, mwnı nege eskermegenbiz. Qısıltayañda qırağılıq tanıtqan jezdemiz jasasın!
– Mıjırayıp ap meniñ jaman bayım bäriñnen ozdı dep, apayımnıñ eñsesi köterilip qaldı.
– Onda osı kisi kisin dep jırtıq dambaldı, saltanattı türde jezdeme tabıstay qoydım. Rasında da, er adamnıñ şalbarın şeşip körmes. Jezdeke, qwtqarsañızşı bizdi, apayım üşin twrıp bere almaysız ba?
– Ne deydi… Naq süyerimdi qwrban etpeksiñ be, qalay dätiñ baradı?-dep apayım şap ete tüsti.
Tün balası jantaya almay, qırıq pışaq bop qırqısıp jürip aqırı kelisimge keldik. Dambaldı jezdem kietin boldı. Ägäraki bilinip qalsa, men moyınımmen köteretin boldım. Apayım men äyelim dımdarın şığarmauğa bekindi. Olar tek kerek kezinde botaday bozdap, Jırtıñgüldiñ jüreginiñ näzik qılın şertip-şertip köñilin bosatatın boldı. Ayauşılıq köre almay türmege toğıtılıp jatsam, jas bala, jaman qatınğa jezdem bas köz boluğa söz berdi. Solay kelistik. Tös tüyistirip twrıp serttestik.
Tünniñ älde bir uağında esik qattı-qattı qağıldı. Ayağımız jerge timey jürip aştıq. Mwzday qarulanğan tört saqşı. Ortalarında tayınşaday tarğıl töbet. Üydiñ işin şoşqa türtkendey tintti. Üydiñ astı-üstin, köz körer, köz körmes quıstıñ bärin tügel timiskiledi. Sosın älgi iisşil töbeti tili salaqtay ırsıldap kep, jezdemniñ böksesin iiskep-iiskep jiberip, arsıldap ürip äketkeni. Bärinen de sol battı. Jezdemniñ janı qalmadı. Küygen ağaştay qattı da qaldı. Denesi tipti qıbır etpeydi. Közi toqtap qalğan. Erni aylanıp ketken. Bir uıs betin aspanğa berip qatqan da qalğan. Äyelim äykeldey jansız. Apayımnıñ şaşı twrıp ketken. Men tınısımdı äreñ alıp:
– Jezdem juınbağan, bwtı sasıp ketken dep, şäñik ettim.
– Iya, ömiri juınbaydı. Juınsa qwtı ketedi,- dedi apayım. Sosın qasınadı da jüredi.
– Ağanı wyaltpasañızdarşı dedi äyelim esin jiıp. Analar sendi, biraq keketip ketti.
– Onda bügin juınsın dedi,- şığıp bara jatıp.
Jezdem şay qaynatımnan keyin barıp esin jidı.
– Bwl aramnıñ öletin jeri su dedi. Bwl aram qatqır suğa kezikse iis tüysiginen ayırıladı,-dedi öz özine kep. Ösiet aytqanday tistene kübirlep, jan-jağına ürke qarap.
– Ne isteyik,- dedik jezdeme tığıla, «Äyelge kerek dambaldı äyeldiñ bwtınan izdeydi»-degennen beri onıñ abıroyı asqaqtağan. Äri bügingi tünniñ geroyı bolğasın, tıñdamay amalıñ joq. Eki közi bedireyip, öñi sazarıp, tolğatatın qatınday qinalıp, şala jazılğan, etsiz swq sausağın köterip:
– Aş qwlaqta, tış qwlaq. Qwrısın bäri. Dambaldı tas baylap teñizge tastau kerek dedi. Qinala gübirlep, dauısı dirildep.
Jazday jadıradıq. «Ayu ottan, qazaq sottan qorqadı» degendi kim aytsa da, danışpan eken,-dep şulastıq. Biraq teñizdi qaydan taptıq,- dep kirpidey jiırıldıq. Bwl tığırıqtan jäne de jezdem alıp şıqtı. «Öte tereñ oyğa ketippin. Negizi teñiz emes kölge tastasada boladı» dedi. Mäsele şeşildi. Boyımızğa qaytadan jan kirdi.
Tañ ala keuimdenip kele jatqan mezgil. Jezdem ekeumiz üyden şıqtıq. Üydiñ aynalası tügel köl twğın. Eşkimniñ közine tüspey, solay bettedik. «Qısılğanda qımıran iridi». Tas qaydan tabılsın. «Bastan qwlaq sadaqa, dedik te»,- ata-babamızdan qalğan, kömir üydiñ esigindegi ülken qara qwlıptı ala jürdik. Dambaldı sol qara qwlıpqa bayladıq ta, birdeñe aytu kerek qoy «Sende jazıq joq, bizde azıq joq»,- dep, qaltırağan künäkar qolımızben qimay-qimay köldiñ ortasına qaray qwlaştay laqtırdıq. Şolp etken dıbıs şıqtı da, dambal soñğı ret köz aldımızda «qoş bol»,- degendey jantalasa jalbıray qızarıp barıp, közden ğayıp boldı. Köldiñ betinde bir auıq, wsaq şeñberler payda boldı da, ülkeye tolqındanıp barıp joğalıp jattı. Tereñ kürsindik te, üyge qaray alşañday adımdadıq.
Sodan qalğan bir qoqınış, bir sızat, jüregimdi anda-mwnda bir şımşıp ötetini bar.

0 pikir