Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11571. Jazılğandar — 5757. Qaytıs bolğandar — 41
Alaşorda 21412 1 pikir 22 Mausım, 2015 sağat 19:31

ALAŞ JÄNE ABAY

Qay halıqtıñ bolmasın belgili bir tarihi kezeñde öneri men ädebieti, yağni bükil mädeni bolmısı özgeşe bir biikke köterilip, keyingi örleu men damuğa keñ jol aşarı sözsiz. Endeşe bizdiñ qazaq halqınıñ tarihında da sonday kezeñderdiñ bar ekendigi şındıq. Qazaq halqınıñ ruhaniyattıq damuında osınday tolağay özgerister men erekşe serpilisterdiñ közge ayrıqşa şalınar säti — HİH ğasırdıñ ayağı men HH ğasırdıñ bası.

Qos ğasırdıñ toğısar twsında «Ğılımdı izdep, dünieni közdep» eki jaqqa üñilgen wlı Abay, halıqtı örkeniettiñ örine alıp şığar amaldı taptı. Ol ğılım men bilim, öner üyrenu jolı edi. Zamananıñ twrpatın, wlt twrmısınıñ kemşilikti twstarın Abayday köre bilgen, wlı aqınday tanığan jan kemde-kem. Abay jasampazdığınıñ mäñgiligi men öneriniñ öristiligi osında jatsa kerek. HİH ğasırdıñ ayağı men HH ğasır basındağı Abay fenomeni –  qazaq wltınıñ örkeniettik bolmısındağı ornı aytıp bolmas wlı qwbılıs!

Alaş ziyalıları tanımındağı Abay


 Ärine, Abay wlılığın, şığarmaşılıq twlğa retindegi bolmısın tap basıp tanuğa biraz uaqıt qajet boldı. Al abaytanudı alğaş jüzege asırğandar – HH ğasırdıñ basındağı qazaq ziyalıları. Olar özderi mindet etip alğan wlt üşin atqarılar wlanğayır isterdiñ bastau közi wlı Abaydı tanu men tanıtuda dep bilip, eñ aldımen, sol wlı wstazdıñ wlılıq qasietin ardaqtauğa wmtıldı. Abaydı özderi ğana qadir twtıp qoymay, onıñ wlt abızı retindegi kemeñgerlik twlğasın özderi aytpaqşı «jwrtqa», yağni köpke tanıtudı maqsat twttı.

Qazaq ziyalıları ä, degende-aq, Abay turalı turalı keleli oyların sol kezdegi türli basılımdarda jariyalay bastadı. Onıñ işindegi eldi eleñ etkizer, oquşıları twşınıp oqır, ruhani azığı molı da, keñge qanat jayğanı da, ärine, «Qazaq» gazeti boldı. «Qazaq»  halıqqa qızmet körsetuge jararlıq, halıqtıñ kökeykesti oy-armanın körsete alatın materialdardı ğana jariyalap, ozıq ülgidegi dünielerge ğana orın berdi. Jäne ärbir jariyalanımdağı wlttıq sipattıñ ayqındılığına köñil böldi. Sonıñ biri qazaq ziyalılarınıñ ädebietke, ädebi twlğlarğa qatıstı pikirleri. Al, endi gazettegi ädebietke qatıstı maqalalardıñ negizgi avtorları A.Baytwrsınov, M. Dulatov, Ä. Bökeyhanov ekendigi tağı şındıq.

Alaş ardaqtağan basılım öziniñ alğaşqı sandarınıñ birinde «Qazaq tarihı» degen maqala jariyalap, onda mınaday oy aytıldı: «Qiyametke şeyin qazaq qazaq bolıp jasamaq, osı ğasırdıñ ğılımi jarığında qazaq közin aşıp, betin tüzese, öziniñ qazaqşılığın joğaltpağanday jäne özimizdiñ ädet-ğwrıpqa say «qazaq mädenietin» qwrıp, bir jağınan «qazaq ädebietin» twrğızıp, qazaqşılığın saqtamaqşı» [1]. Bwdan biz gazettiñ negizgi maqsattarınıñ biri qazaq ädebietin örkendetu bolğan ayqın añğaramız.

Qazaq ädebietiniñ sol däuirdegi şığarma­şılıq mäselelerin mümkin qadarınşa sarapqa salıp, jwrttıñ estetikalıq talap-talğamın qalıptastıruğa alğaş qadam jasağan» Ayqap» jurnalı bolsa, onıñ artınşa «Qazaq» bwl isti jandandıra tüsip, onı biik deñgeyge kötere aldı.

Osı twrğıdan alğanda, «Qazaq» ädebietimizdiñ ozıq ülgilerin nasihattauda erekşe qızmet atqardı. Kemel oy men kelisti sır toğısqan, swlu sezim men mwñlı şer şarpısqan körikti de körkem jırdıñ şeberi Abay şığarmalarına ayırıqşa nazar audaruı osınıñ bir ayğağı. Ärine, gazettegi qaybir mäsele bolmasın irgeli oyğa qozğau saluşı – bas jazuşı Ahmet Baytwrsınov ekendigi belgili. Sonıñ eñ ülken mısalı Abay siyaqtı wlı twlğanı keñinen nasihattap, onıñ şığarmaşılığına ayrıqşa nazar audarıp, tereñ taldau jasap, ädil bağasın beruge köşbasşı boluı.

Qazaq söz öneriniñ «patşası» Abay arqılı qazaq ädebietiniñ ötkeni men bügini jaylı söz qozğap, öleñ sözdiñ qadir-qasieti jaylı tolğaulı oy qozğağan alğaşqı maqala Ahmet Baytwrsınov qalamınan şıqtı. Abay turalı “Qazaq” gazetiniñ 1913 jılğı 39-41– sandarında gazet redaktorı Ahmet Baytwrsınovtıñ “A. B.” dep qol qoyğan “Qazaqtıñ bas aqını” attı kölemdi maqalası jariyalandı. Mwnda qazaqtıñ bas aqını Abay Qwnanbaev turalı alğaş tereñnen tartıp oy aytılğan. Abay öleñiniñ asıl qasietin tereñ tüsingen, öleñ öneriniñ ozığı ekenine köz jetkizgen A.Baytwrsınov: “Odan asqan bwrınğı-soñdı zamanda qazaq balasında biz biletin aqın bolğan joq” degen tıñ da tüyindi twjırım jasaydı.

Jalpı Ahmet Baytwrsınovtıñ özi basqarıp otırğan gazetiniñ betinde jariyalanğan öleñderden Abay ülgisin körgisi keletini, aqındardan sol deñgeydegi talap-talpınıstı tanığısı, olardı sol bağıtta baptap, tärbieleudi maqsat twtatını anıq seziledi.

Ahmettiñ Abay şığarmaların öte joğarı qoyatını äuelden-aq, är kezde, är jağdayda jariyalanıp jürgen türli maqala, jazba-larınan belgi berip qalatın. Al mına maqala sol bir Abay jaylı tolğamdı oylarınıñ tügel küyde jarıqqa şığıp, onıñ öz talap-tileginiñ negizsiz emestigin däleldey alğanınıñ naqtı körinisi edi.

Avtor öz maqalasında bügingi zertteuşilerimiz köterip jürgen köptegen özekti mäselelerdi tilge tiek etken. Ol Abay şığarmalarınıñ tiliniñ auırlığı, mazmwnınıñ qabıldauğa qiın ekendigin aytar oyğa azıq etip, onı  şeberlik qırı retinde körsete alğan. “1903 jılı qolıma Abay sözderi jazılğan däpter tüsti. Oqıp qarasam, basqa aqındardıñ sözindey emes. Olardıñ sözinen  basqalığı sonşa, äuelgi kezde jatırqap, köpke deyin tosañsıp otırasıñ. Sözi az, mağınası köp, tereñ. Bwrın estimegen adamğa şapşañ oqıp şıqsañ, azına tüsinip, köbiniñ mağınasına jete almay qalasıñ. Key sözderin oylap dağdılanğan adamdar bolmasa, bireu bayandap wqtırğanda ğana biledi. Sondıqtan Abay sözderi jalpı adamnıñ tüsinuine auır ekeni ras», — degen joldar joğarıdağı sözimizge naqtı dälel bola aladı.

Avtor maqalasında özi pir twtıp, talantın, darındılıq qasietin erekşe bağalağan Abay aqındı sol zamannıñ aqındarınan daralap körsetedi, onıñ artıq ekenin däleldeydi. Jalpı Ahmet Baytwrsınov qalıñ jwrtqa Abaydı tanıstıru maqsatında onıñ şığarmaların gazet betine jii jariyalap twrğan. Ol “Qazaq” gazetin ekinşi Abay mektebine aynaldırdı. Ahmet aynalasındağı alaş ziyalıları özderiniñ şığarmaları arqılı Abay dästürin äri qaray jalğastırdı.

Abaydı är qırınan aşuğa tırısqan mağınalı maqalada mınaday joldar bar: «Orıs aqındarımen tanısıp, öleñ ornı qayda ekenin bilgennen keyin, Abay öleñge basqa közben qarap, basqa qwrmet-ıqılaspen kütip alıp, tör tügil taqtan orın bergen. Biraq basqa sözden öleñniñ taqqa mingendey artıqşılığı qanday, onı da körsetip, aytıp qoyğan. Aytuşı men tıñdauşınıñ köbi nadan bolğandıqtan, öleñ bolıp aytılıp, tıñdalıp jürgenderdiñ köbi öleñ emes ekendigi, öleñ jazuşılar bolsa da, kelistirip jazuşıları işinde biren-saran tañdama ekendigi, jwrt mağınalı, tereñ sözden göri mağına joq, mañız joq, jeldey gulep, qwlaqqa dıbısı tiip öte şığatın jeñil sözderdi tañdauğa qwmar ekendigi Abaydıñ öleñ jayınan jazğan sözderinde körsetilgen» [2]. Mwndağı Ahmettiñ aytpağı — Abay aqınnıñ sınşılıq közqarasınıñ ötkirligi men nağız aqınğa qajetti de kerekti şeberlikti tolıq igergen jasampazdıq twlğa ekendigi.

 Zamana auırtpalığın, eldiñ basına tüsken zorlıq-zombılıqtı tereñ sezinip, jüregimen tüsinip, jırlay bilgen Abaydı «Qazaq» gazetiniñ avtorları pir twtqan, wlı wstaz twtqan.

Ahmet Baytwrsınov atalmış maqalasında Abay öleñderin qabıldau qiınğa soğatındığın ayta kelip, «…Abay sözderi jalpı adamnıñ tüsinuine auır ekeni ras, biraq ol auırlıq Abaydıñ ayta almağanınan bolğan kemşilik emes, oquşılardıñ tüsinerlik därejege jete almağandığınan bolatın kemşilik» [2], — dep bir tüyip aladı. Söytip, Abay sözin wğınudıñ qiındığı Abay poeziyasınıñ jadağay jıltır sözden qwralmay, oylı, mağınası tereñde jatqan söz jüyesi bolğandıqtan dep biledi. Odan äri osınıñ bir mısalına Abaydıñ «Kök twman aldıñdağı keler zaman», — dep bastalatın öleñin aladı.

Kök twman aldıñdağı keler zaman,

Ümitti säule etip köz köp qadalğan.

Köp jıldar köp kündi aydap kele jatır,

Sipat ta, suret te joq, közim talğan, -

dep bastalatın öleñdi «oquşılar tüsinbese, ol Abaydıñ üzdik ilgeri ketip, oquşıları şañına ere almağanın körsetedi», — deydi avtor. YAğni, Ahmet payımdauınşa oqırmannıñ Abay sözderin tüsinbeuiniñ bastı sebebi, aqınnıñ öz zamanındağı talğam-tanımnan ozıq ketip, sol twstağı oqırman deñgeyinen oy asırıp twr-ğandığınan.

Asıl sözdiñ äri men närin tap basıp tanitın söz öneriniñ bilgiri: «Abay sözi zamanındağı aqındardıñ sözinen oqşau, olar sözinen üzdik, artıq. Ol oqşaulıq, artıqtıq basqa aqındardan Abay sözinde ğana emes, özinde de bolğan” [2], — deydi. Söytip Ahmet Abaydıñ ösken ortasına, tälim-tärbiesine, ömir jolına köz jiberip, osılardan qalıptasar adamdıq bolmısına oy tastap, odan tuındağan pikirlerin ortağa saladı.

Jalpı, Abaydı külli qazaq dalasına, el-jwrtqa tanıstıruda, onıñ şığarmaların jariyalap, önegeli de ğibrattı sözderin qazaq oqırmandarına jetkizude «Qazaq» gazetiniñ jäne onı şığaruşılardıñ eñbegi orasan zor.

1903 jılı Abay sözderimen alğaş tanısqan Ahmet qızığa da twşına oqi kele, qwdiretti söz iesiniñ kemeñgerlik bolmısın bayqap, bayıptap, söz asılınıñ qır-sırına äbden qanıqqan soñ, Abay öleñderi tebirentken twnıq sezim men tıñ oyların oqırmanmen bölisudi qalaydı. Abaydıñ ärqaysısı däuir jügin arqalağan söz qwdiretiniñ qwpiyasına üñilip, Abay äleminiñ äsemdik sırın aşuğa wmtıladı.

«Ärbir sözi oqırmanğa sın» Abay aqındığınıñ özgelerden oq boyı ozıqtığı onıñ ömirden tüygeni mol köregendigimen qatar, tereñ bilimpazdığınan dep tanığan Ahmet, Abay biliminiñ qwnarı evropalıq ğılım-bilimde dep esepteydi. Abay biliminiñ negizi jaylı jaza kele: «Mihayelis pen Grossqa kez bolmasa, sol küyimen bälki keter edi, qanday asıl, qanday mağınalı, qanday tereñ sözder jerge kömiler edi. Abay sözderi düniede qalğanı qazaqqa zor baq» [2], — degen oy tüyedi.

Sonımen birge Ahmet osı  maqalasında aqın şeberliginiñ sırı nede degen swraqqa jauap izdestiredi. «Söz jazatın adam äri jazuşı, äri sınşı boluı kerek. Sözdiñ şıraylı, ajarlı boluına oydıñ şeberligi kerek. Wnamdı, dämdi, orındı boluına sınşılıq kerek, mağınalı, mañızdı, boluına bilim kerek. Abayda osı üşeui de bolğan». Mine, Ahmet tapqan Abay şeberliginiñ sırı osılarda jatır. Jalpı aqınğa, önerpazğa tän qasiettiñ bäri boyına jinaqtalğan Abay aqındığınıñ tabısı da, tabiği erekşeligi de älgi Ahañ aytqan üş närseden quat aladı, «sondıqtan da öleñi qay tarapınan bolsa da tolıq».

Ahmet maqalasında Abay şığarmaşılıq twlğa retinde tolıq bolmısımen körindi. Ol Abay poeziyasınıñ töl erekşelikterin naqtı mısaldar, öleñderinde örilgen körkemdik belgiler arqılı aşıp körsete aldı. Sondıqtan da bwl maqala qazaq körkemsöz tanımınıñ alğaşqı iri qadamı bolıp sanaladı. Öytkeni qazaq söz önerinde jeke aqın şığarmaşılığına estetikalıq taldau jasap, biik körkemdik talğamnan ötkizu – onşa jii kezdese bermegen qwbılıs. Qazaq ädebietindegi osınau sürleudi alğaş A. Baytwrsınov salıp, ädebi şığarmanı körkemdik-estetikalıq twrğıdan tanuğa jol aşqanı qazaq ädebiettanu iliminiñ qalıptasuına ayrıqşa ıqpal etkendigin joqqa şığara almaymız.

Ärine, Ahmetke deyin de baspasöz betinde, keybir jinaqtarda Abay turalı pikirler jariyalanıp twrdı. Abay aqındığına baspa-sözde [«Dala ualayatı»,1889, I. 48] alğaş bağa bergen Mäşhür Jüsip Köpeev. 1909 jılı Abaydıñ Peterburgta şıqqan öleñder jinağına Käkitay Isqaqov «Abay (Ibrahim) Qwnanbay wlınıñ ömiri» attı alğı söz jazdı. Käkitay mwnda Abaydıñ ata-babası, ösken ortası turalı alğaş ret tolımdı mälimet beredi. Jäne äkesi Qwnanbay danışpandığı turalı qısqaşa aytıp ötedi. Onıñ Abaydı tanu üşin aqınnıñ ösken ortasın biludiñ mäni zor ekenin jaqsı sezingendigi körinedi.

Käkitay sonımen birge öz maqalasında Abaydıñ wlılıqqa tän özgeşe minezin, aqındıq laboratoriyasın tanıtuğa ayrıqşa köñil böledi. Bwl turalı Ol: «Abay özi öleñiniñ öner ekenin bilip jaza bastağan soñ bwrınğı nadandıqpen öleñdi öner ornına jwmsamağandardı» qattı sınğa alğanın aşıq aytadı. Äsirese, onıñ özindik ädebi mektep qalıptastırğanın basa körsetedi. Bwl turalı Käkitay bılay dep jazadı: «Abay jazğan öleñderinen basqa, änşeyin otırğanda köbinese öziniñ qızıqtı körip, köñili rahat bolatwğını: sözi wğar bala-şağası ua ğayri jaña talap, bayıptı jas jigitter ortasında özge el sözi, şarua sözi söylenbey, öziniñ bilgenin sezgenin aytıp, adamnıñ adamşılığı qanday minezben tüzeledi, qanday qılıqpen bwzıladı, ğılımdı qalay  izdeuge boladı, ömirdi qalay keşirse jön boladı, bwrın qanday ğalımdar ötken, olardıñ artıqşa aytqan sözderi qanday, äyteuir netürli näsihatın bolsın jastarğa ğibrat bolıp, adamşılığı tüzeler degen sözdi aytıp otırudan qanşa uaqıt bolsa da eş jalıqpay, ıntalı köñilmen bek rahattanıp aytıp, wqtırıp otıruşı edi». Bwl Abay ortasınıñ özindik sırın aşqan şındıq söz. Käkitay sonımen birge Abay aqındığı tälim alğan bastau bwlaqtarğa da jön siltep, ol oqığan orıs-batıs aqındarınıñ, orıs-batıs ğalımdarınıñ atın atap, tüsin tüstep te ketedi. Bwl deregi mol tarihi mäni zor naqtı mälimetter bolıp tabıladı. Abaytanuşı ğalım Qayım Mwhamedhanov: «Abaydı tanudıñ bası töñkeristen bwrın bastalğanın jäne onı birinşi bastağan Käkitay bolğanın köremiz» [3,81],- dep Käkitay eñbegin qattı bağalaydı. Şındığında, osı «Alğı söz» Abaydı qazaq oqırmandarına alğaş keñinen tanıstırğan söz edi.

Al orıs oqırmandarına Abay esimi bwdan säl erterek tanıldı. Abay ömiri men tvorçestvosınıñ bilgiri Qayım Mwhamedhanov: «Abaydıñ közi tirisinde, onı orıstıñ oqırman qauımına twñğış ret tanıstırğan adam – Älihan Bökeyhanov» ekenin aytadı. «Rossiya. Polnoe geografiçeskoe opisanie naşego oteçestva» attı köp tomdıq kitaptıñ 1903 jılı «Kirgizskiy kray» degen 18-tomı jarıq kördi. Onıñ avtorlarınıñ biri Älihan Bökeyhanov «Abayğa erekşe toqtap, qazaq jazba ädebietiniñ köşbasşısı» atağan», — deydi.

1905 jılı «Semipalatinskiy listok» gazetinde, 1907 jılı basılıp şıqqan «Zapiski Semipalatinskogo Podotdela, Zapadno-Sibirskogo otdela Imperatorskogo Russkogo geografiçeskogo Obşestva» dep atalatın kitapta Abay ömirbayanı basılıp şıqqan, avtorı Ä. Bökeyhanov.

Abay turalı jäne bir maqala 1908 jılı tatar tilindegi “Uaqıt” gazetiniñ 393-şı sanında jariyalandı. Maqala avtorı Mirjaqıp Dulatov bolatın.

Joğarıdağı maqalalardıñ qay-qaysısı da öz kezeginde Abay aqındığın tanuda birşama qızmet atqarğanı talassız. Solay dey twrğanmen de, bwl maqalalarda tarihi ömirbayandıq  sipattıñ bel alıp jatqandığın bayqau qiın emes. Olarda Abay aqındığınıñ erekşeligi, onıñ qazaq  poeziyasın damıtudağı atqarar qızmeti tam-twmdap söz bolğanmen de tereñ zerttelip, keñinen tolğap pikir aytılğan joq. Endeşe, şınayı ädebi taldaudan ötip, zerdeli oy, zeyindi talğammen Abay aqındığına ğılımi twrğıdağı alğaşqı ädil bağa A. Baytwrsınov maqalasında berildi.

«Qazaq» gazetinde jariyalanğan Abay turalı deregi bar maqala avtorlarınıñ biri – Näzipa Qwljanova. Ol 1887 jılı Torğayda düniege kelgen. Pedagog, mädeni qayratker, jurnalist, audarmaşı bolğan. Näzipa Qostanay qalasındağı orıs-qazaq äyelder gimnaziyasın bitirgen. Ol «Qazaq» gazetine oqu-ağartu, mädeniet mäselesi turalı maqalalar jazıp, «Ayqap» jurnalı men «Qazaq» gazetiniñ bağdarlaması turalı pikirlerin jariyalap, belsendi arlasıp jürgen. «Qazaq» gazetiniñ 1915 jılğı 101-sanında «Näzipa» dep qol qoyıp, «Bir kerek jwmıs» degen maqalasın jariyalağan. Maqalada qazaq jerinde ädebiet keşter jäne basqa da türli oyındar ötkizu turası söz boladı. 13 aqpanda Semey jerinde ötken ädebiet keşi jäne sol keştiñ ruhani tiregine aynalğan Abay turalı oy qozğaladı.

Maqaladan biz avtordıñ köksegeni halqınıñ ruhani bayuı, bilimdi el qatarına qosıluı ekenin bayqaymız. «Basqa joğarı mädenietti elderge eliktep biz de mädeni-ädebi keş, jiındardı jii wyımdastırıp twrsaq degen niet» degen joldar osınıñ ayğağı. Maqalanıñ ön boyınan sol kezeñdegi öner-bilimge jaqın, jalpı, qolına qalam wstağan kez-kelgen azamattıñ cenzuradan közderin aşa almay, aytarın ayta almay qinalğanın bayqaymız. Näzipa Qwljanova oqırmandarğa «sender tek sol josparıma qosılıñdar, birigip jwmıs istesek alğa basamız» degen oy tastaydı. Gazet Abay twlğasına qatısı bar biraz maqalalar jariyalağan. Solardıñ biri — gazettiñ 1915 jılğı №10-sanında «Qır balası» dep qol qoyılğan «Jaña kitaptar» attı maqala. Maqalanıñ avtorı – Älihan Bökeyhanov. Mwnda ol soñğı şıqqan kitaptarmen tanıstıradı. Tanıstırıp qana qoymay, olardıñ mazmwnın tüsindiredi, kitaptıñ avtorı turalı birer derekter berip ketedi. Kitaptıñ jazılu jayı turalı da qwndı oylar aytadı.

«Zapiski Semipalatinskogo podotdela Zapadno-Sibirskogo otdela Imperatorskogo Russkogo geografiçeskogo Obşestva. Vıpusk VIII,1942 g. Cena 1 rub.», — dep bastalatın maqalada avtor bwl kitaptıñ wlı Abaydıñ wstazı — Evgeniy Petroviç Mihaeliske arnalıp jazılğandığı turalı aytadı. «Bwl kitapta, – deydi Älihan Bökeyhanwlı, — Abay Mihaeliske aytqan köp sözi boluğa layıq. Mihaelis tärjima hälin jazğan G.B. «Qırda joğalatın qazaq altını Abaydı tapqan Mihaelis». Şınımenen, eger Mihaelispen Abay ömirde kedespese Abay öz boyındağı bükil qabilet-darının aşa alar ma edi. Onı osınday däredege jetkizip otırğan, nağız «Abay» qılğan – Şığıs jäne Batıs mädenietin, ädebietin, ğılımın jete tanıp-bilui. Al onı osı jolğa tüsirgen – Mihaelis».

Mihaelistiñ hattarı men ärtürli taqırıptarda jazılğan maqalaları toptastırılıp berilgen bwl kitaptıñ qazaq jwrtına bereri mol ekendigine Älihan Bökeyhanwlı basa nazar audaradı. Ol maqalalardıñ barlığında qazaq jeri, suı, januarı, Tarbağatay, Altay taularınıñ tabiği erekşelikteri turalı jazılğandığı, bwl derekterdiñ keleşek wrpaqqa da qalatın mol äri qwndı dünieler ekendigin körsetedi.

Uay, qanım, sen denede az kün qonaq,

Zaman joq köp twruğa, ömir şolaq.

Jas mezgil eki aynalmas, moyının bwrmas,

Jwmıs et, oqtay zırlap, qarday borap, -

degen öleñ joldarımen ayaqtalğan bwl maqalada ömirdiñ ötkinşi ekenin, «az ğwmırıñda oqu oqıp, bilim bil, eñbekten» degen oy meñzelgen. Sol arqılı ösip kele jatqan jastardı eñbeksüygiştikke, ğılım-bilim jolına tüsuge ügitteu maqsatı bilinedi. Jalpı, Älihan Bökeyhanwlınıñ gazet betinde şıqqan maqalaları nemese jasağan bayandamaları men jazğan dünieleriniñ mazmwnına üñilsek, basım köpşiligi tanımdıq twrğıda jazılğan.

Abay tvorçestvosın tanu men tanıtuda özindik ornı bar maqalanıñ biri – Mirjaqıptıñ «Abay» attı maqalası. Wlı Abaydıñ qaytıs boluına 10 jıl tolğanına oray jazılğan bwl maqalanıñ mınaday bastı qwndılıqtarı bar. Birinşi – Abay aqındığın, Abay mwrasın, Abaydıñ wlılığın wğınudıñ alğaşqı soqpağın saluşılardıñ eñbegin körsetip, zertteuşiler esimin naqtı ataumen bağalı. Qaşanda ädildik jaqtauşısı, özgeniñ eñbegin bağalauda tura joldan taymaytın Mirjaqıp osı maqalasında Abaydı alğaş elge tanıtuşı Älihan Bökeyhanov pen Ahmet Baytwrsınov ekendigin aytıp, olardı twñğış Abaytanuşılar retinde bağalaydı. Abay şığarmaşılığı turalı tüyindeulerinde ädebiettiñ halıq ömirindegi ornı jayında aytqan Ahmettiñ qadau-qadau pikirlerin damıta otırıp, «Tarihı, ädebieti joq halıqtıñ düniede ömir sürui, wlttığın saqtap, ilgeri basuı qiın. Ädebieti, tarihı joq halıqtar basqalarğa siñisip, jwtılıp, joq boladı. Qay jwrttıñ bolsa da janı ädebiet. Jansız tän jasamaq emes», — dep tüyedi. Sondıqtan da ol Abaydı qazaq ädebietiniñ asqar şıñına balap, Abaydıñ wmıtıluı — qazaq ädebietiniñ wmıtıluı, joğaluı dep sanaydı. Abaydıñ qazaq ädebietiniñ altın diñgegi ekendigin, odan köz jazıp qalu bolaşaq wrpaq aldında keşirilmes künä ekendigin eskertedi. Aqın Mirjaqıp Abay aqındığın tereñ tüsinip, «Ädebietimizdiñ negizin qalağan birinşi kirpiş — Abay sözi, Abay oyı bolarğa kerek. Abayğa şeyin qazaq qolğa alıp, oqırlıq şın mänindegi qazaq ädebieti derlik bir närse bolğan joq edi. …Bälki mwnan keyin, Abaydan üzdik aqındar, jazuşılar şığar, biraq eñ joğarğı ardaqtı orın Abaydiki, qazaq halqına säule berip, alğaşqı atqan jwldız – Abay», — dep, Abay aqındığınıñ ädil bağasın beredi.

Avtor osı maqalada Abay esimin wmıtpau twrğısında istelip jatqan şaralardı quana qarsı alıp, sol jolda izdenip jürgenderdiñ isin qwptaydı. Semeydegi Abay keşin ötkizgen oqığan qazaq jastarınıñ isinen igiliktiñ bastamasın köredi. Söytip, Abaydı bolaşaqta jan-jaqtı tanır, Abaydı jattap öser künniñ tuarına senim bildiredi.

Adaljandı, halqınıñ ayaulı perzenti sol künderde büginginiñ jayın sezgendey, öz ruhınıñ halqımen birge ekendigin de eskerte ketedi: «ol künderdi biz körmespiz, biraq bizdiñ ruhımız sezer». Mirjaqıp atap ötken eske tüsiru keşi Abay şığarmaların nasihattaudağı igilikti şaralardıñ biri edi. Bwl turalı «Qazaq» gazetinde «Tilşi» dep qol qoyğan avtordıñ maqalası jariyalandı. Onda «Bwl jağrafiya jwmhriatınıñ köşi halıqtı süyindirip, köñilin aştı: «Bizde de Abayday danışpan adam tuadı eken-au, atağı qazaq tügil orısqa da şığıp, özi ölse de tereñ oyların, qımbat sözderin, türlengen küylerin jwrtına miras qılıp, artına qaldırğanday» dep jwrt şattandı», — dep jazdı. «Abay turalı» bayandamanı «Näzipa hanum (Qwljanov jamihatı) orısşa oqığanın» da körsete ketedi.

Jalpı alğanda, XX ğasırdıñ basında eñ köp taralımmen tarağan gazettiñ betindegi ozıq oylı qazaq ziyalılarınıñ Abay jaylı aytıl­ğan keleli oy-twjırımdarı wltınıñ wlı ruhani wstaz turalı zertteudiñ qalıptasuına jaña jol aştı. Qazaq ädebiettanu ğılımındağı abaytanu däuiri solardan bastau aladı. Ol keyin keñ arnağa, wlı ağısqa aynaldı.

Büginde abaytanuda tıñ belesterge köterildik desek, ol eñ aldımen osı ğılımnıñ bastauında twrğan wlılar eñbeginiñ nätijesi. Sonıñ jemisi. Mwnı eş wmıtuğa bolmaydı. Al, abaytanudağı qazaq ziyalılarınıñ «Oqşau sözderi» HH ğasırdıñ otızınşı jıldarınan bastap nazardan tıs qalıp kelgen tarihtan belgili. Onı endi-endi bayıptay bastadıq. Eşten keş jaqsı demey me?!. Señ qozğaldı. Arı qaray is jürerine eş kümän joq. Wlılardıñ wlılığın tanuğa keñ jol aşılğay.

HH ğasır basındağı qazaq poeziyasındağı Abay dästüri  


HH ğasır bas kezindegi qazaq aqın-jazuşılarınıñ bükil şığarmaşılığı Abay attı wlı arnadan bastau aladı. Sondıqtan HH ğasır basındağı ädebietti söz etkende, Şäkärim, Ahmet, Mirjaqıp, Swltanmahmwt, Mağjan sındı wlı twlğalar poeziyadağı Abay salğan dästürdiñ san qırın aşıp, jañaşıldıqpen jalğastırğanın atap ötu läzim. Onsız sol kezdegi poeziyanıñ damu barısın, köterilgen biigin aşa almaymız.

«Abay — qazaqtıñ jaña realistik jazbaşa poeziyasınıñ, ädebietiniñ negizin saldı. Abaydıñ aqındıq darını asa quattı jäne san qırlı. Ol – keremet suretker aqın jäne sırşıl lirikanıñ sirek kezdesetin şeberi. Sonımen birge biz Abaydı oyşıl aqın deymiz. Mwnı aldımen aqınnıñ ömir qwbılıstarın tereñ tolğau jağı basım keletin öleñderine qatıstı aytsaq, sonımen qatar ömir, adam tağdırı, dünie, zaman ağımı jaylı pikirleri, dünietanımı köbirek körinetin öleñderine qatıstı, yağni oyşıl-filosof aqın degen mağınada aytamız» — dep, Z.Ahmetov wlı darınğa ülken bağa beredi de: «Aqın twlğası qanşalıqtı iri bolsa, ıqpalı sonşalıqtı zor bolatını, aynalasına tüsetin jarığı da mol bolatını anıq», — degen twjırım jasaydı.

Abay özinen keyingi aqındardıñ barlığına «Jarığın tüsirdi» desek, ösirip aytqanımız emes. Öytkeni «Abay — qazaqtağı suretti, swlu sözdiñ atası, tereñge sırlı, keñ mağınalı kesteli öleñniñ atası. Qazaq öleñine örnek bergen, türin köbeytip, qalıbın molaytqan – Abay. Ol qazaqtıñ işinen oquşı tapqan». Wlı Mwhtar Äuezovtiñ bwl oylarınan artıq Abay bolmısın tap basıp tanu qiın. Abay dästürin jalğastıruşılar onıñ osı «oquşıları». Olar HH ğasır bas kezindegi qazaq poeziyasın älemdik deñgeyge kötergen Şäkärim, Ahmet, Mirjaqıp, Swltanmahmwt, Mağjan sındı bir tuar darındar edi. Bwlardıñ bäri öz kezeginde Abay wlılığın tanuğa wmtılıp, aqındığın bağalauğa tırısqan bolatın. Osı orayda Abay aqındığın bağalaudağı olardıñ wlı aqınğa bergen atauları da äri qızıq, äri oy salarlıq. Eñ jaqın şäkirti Şäkärim «Wlı wstaz» twtsa, Ahmet «Qazaqtıñ bas aqını» dep biledi, Mağjan üşin «Aqındar hakimi» bolsa, Swltanmahmwt «Aqındar payğambarı» köredi.

Abay wlılığın tani bilip, aqındığına tabınğan osınau «oquşılar» wlı aqın däs-türiniñ är qırın, är bağıtın öz şığar-maşılıq mümkindigine, wstanğan maqsatına oray damıtıp, jañğırtıp äketti.

Abay – sonımen qatar keler wrpaqtan ümitin eş joymağan asa zor jasampazdıq  twlğa. Özin önege eter wrpaq jayı wlı arman küyinde qalmasına sengen onıñ:

Bilimdiden şıqqan söz,

Talaptığa bolsın kez.

Nwrın, sırın wğuğa,

Kökireginde bolsın köz, -

degen el jastarına qoyar talabı şın mäninde jüzege astı desek, onı Şäkärim, Ahmet, Mirjaqıp, Mağjan, Swltanmahmwt, t.b. şığarmaşılıq twlğalar bolmısınan tabamız.

Özderiniñ aqındıq jolınıñ bastauında-aq, olar Abay ümitin jalğastırudı şığarmaşılıq maqsat twttı. Qalay bolğanda da öleñ söz dep tanılğan söz öneri arqılı halqına septigin tigizudiñ qamın oyladı. Söytip, wlı wstaz mindet artqan aqındıq önerpazdıqtı miras etip, onıñ dertpen teñ ekenin janımen tüsindi. Elge oy aytuğa öleñdi oñtaylı körip, sonı dwrıs sanap, söziniñ dittegen jerine jeterine senim arttı. Eldi oyatudı maqsat twtqanın özderine baqıt sanadı. Mäselen, Ahañnıñ «Jazuşı qanağatı» attı öleñindegi mına joldar osınıñ kuäsi:

Bwl sözdi bireu almas, bireu alar,

Qwlağın bireu salmas, bireu salar.

Tep-tegis köpke wnau oñay emes,

Keyine jaramasa, keyine jarar.

Qaysısı ıqılasın salıp tıñdap,

Jaratpay qaysıbiri teris qarar.

Düniede süygenim bar, küygenim bar.

Solardan az da bolsa belgi qalar [4, 57].

“Izıñdap wşqan sarı masanıñ” tirligin ömir-küreste arqau etken Şäkärim, Ahmet, Mirjaqıp, Swltanmahmwt, Mağjannıñ  «bal aranıñ» tınımsız eñbegindey  isi tübi jarıqqa şıqtı. Olar bügingi düniede «ruhani kösem» atanıp, bolaşaq wrpaqtıñ boy tüzer bäyteregine aynaldı.

Abaydıñ töl şäkirtine sanalatın Şäkärim öleñderinde ayırıqşa közge tüsetin erekşelik — azatşıl, küresşil ruh. Bwl qasiet oğan Abaydan jwqqan. Abay poeziyasınan üyrengen ülgi ekendigine mına joldar dälel bola aladı:

Patşa qwday, siındım,

Tura basta öziñe.

Jau jağadan alğanda,

Jan körinbes közime.

Arğın, nayman jiılsa,

Tañırqağan sözime.

Qayran sözim qor boldı

Tobıqtınıñ ezine.

Wlı aqın öz zamanında jwrt tüsinbey qor bolğandığın ah wra ökinişpen eske ala otırıp, «Jau jağadan alğanda, jan körinbes közime» dep ruhınıñ biiktigin tanıtadı. Sol bir ruh biiktigi Şäkärimniñ qay öleñinde bolsın körinis tauıp jatadı.

Şäkärim sonımen birge Abaydıñ qoğam turalı tolğamın, adam bolmısın tanudağı izdenisin, adamdıq, azamattıq imandılıqtı, ar-wjdandı, adamgerşilikti uağızdau önegesin, bilim men öner şaşpaq ülgisin, teñizdey tereñ oyşıldığın wlı wstaz dästürin saqtay otırıp, jañaşa jañğırtıp, jasampazdıqpen damıttı. Ol wstaz wstanğan wlı maqsattı ayqın añğarıp, aqın ağanıñ jan düniesin özindey tani bildi. Sondıqtan da oyları ündes şığıp, sırları bir birlik boyınan tabılıp jattı. Abaydıñ közi tirisinde jazılğan «Jastarğa» attı öleñinde Şäkärim:

Kel, jastar, biz bir türli jol tabalıq,

Aram ayla, zorlıqsız mal tabalıq,

Öşpes ömir, tausılmas mal bererlik,

Bir bilimdi danışpan jan tabalıq.

…Saq bolalıq, bir şoqıp, bir qaralıq!

Qarauıldar mezgil ğoy, twr, qaralıq!

Jüz aytqanmen, özgeniñ bäri nadan,

Jalınalıq Abayğa jür baralıq, -

dep, wstaz wlılığın tanıp, jastardı Abay töñiregine toptastırıp, danadan tälim aluğa ündese, keyingi öleñderinde wstaz bolmısımen tipti ündesip, onıñ ruhın tereñ wğınğandığın däleldey tüsedi.

Kim jalğız, düniede esti jalğız,

Bolmağan soñ mwñdasar bir sıñarı.

Jaltaqtap jalğız Abay ötken joq pa?!

Tabıldı ma qazaqtan sonıñ parı?

Bwl «bwl qazaqtan mwñdasar jan tappağan» Abay ruhımen astasu emey, ne? Wstaz janın tanısa, Şäkärimdey tanısın!

HİH ğasırdıñ ekinşi jartısınan bastap kürt alğa basqan ağartuşılıq oy-sananıñ öristeui Abay arqılı qazaq poeziyasına azamattıq oy-tolğanıstı äkelgen bolatın. Şäkärim de wlı wstaz wstanğan osı bağıttı damıttı. Azamattıq poeziyağa tän biik asqaq-tıq, ömir qwbılısına tereñ üñilgen tanım-tolğam Şäkärim öleñderiniñ bastı ideyalıq twğırına aynaldı. Aqınnıñ şınayı azamattıq bolmısın, aqındıq senim közin ayqın-daytın bastı taqırıptar – qorşağan orta, tabiğat älemi, tartıstı qoğam, qoğamdağı adam, onıñ bolmısındağı qadir-qasiet, adamgerşilik qağidaları jäne minez-qwlıq, tärbie negizi. Şäkärim üşin nağız adam degen atqa layıq jandar – eñ biik ideal. Şäkärimniñ sırşıl poeziya arqılı adamdıq bolmıstı tanuğa wmtılğan azamattıq iri maqsatınıñ biri – wltınıñ boyına bäle bolıp jabısqan osı bir jağımsız qasietterden arıltu. «Üyretuden jalıqpau» qağidasın wstanğan Abaydı dana wstaz tanığan Şäkärim wlı aqın wsınğan adamdı adamdıqqa tärbieleu attı jandı ideyanı odan äri damıttı. Danışpan Abay:

Bolmaşı kekşil,

Bolsayşı köpşil.

Jan ayamay käsip qıl! –

dep naqıl aytsa, Şäkärim de wltqa qızmet etudi adam balasınıñ eñ bastı mindeti, qasietti parızı sanaydı.

Adamdıq borışıñ,

Halqıña eñbek qıl.

Aq joldan aynımay,

Ar saqta, onı bil.  

Mwnda ol öziniñ ömirlik täjiribesin alğa tartadı. Şäkärim öleñderindegi azamattıq twlğanıñ bolmısın ayıratın körsetkişte osığan tığız baylanıstı. YAğni wlt aldındağı borış wğımı aldıñğı qatarğa şığıp, azamattıñ halqına siñirgen eñbegine qaray bağalanuı. Al ömirde adam bolıp qalu üşin, adamgerşilikti joğaltpau üşin ne qajet?! Adamnıñ adam bolıp qaluı – älemdegi söz önerin qadir twtqan bwrınğı-soñğı bar suretkerdi tolğandırğan kieli mäsele. Zamananıñ zañğar jazuşısı Şıñğıs Aytmatov bwl swraq-tı HH ğasır biiginen adamzat aldına qoya bildi. “Qaşan adam qaladı adam bolıp?! Soğısta da sol swrau, beybit künde de sol swrau!” degen wlı tolğanıs adam öner attı wlı ürdisti janına arqau etkeli beri “kün tärtibinen” bir tüsken emes. Bwl swraq qazaqtıñ wlı aqındarı Abay men Şäkärimdi de ömirdi sözben örnektegen suretker retinde tolğandırmay qoyması hah. «Adam degen dañqım bar, Adam qılmas halqım» bar küñirengen Abay wyıqtağan oydı türtpek nietpen adamnıñ adam bolıp qaluın közdep, talay danalıqtı alğa jayıp saldı. Wlı aqınnıñ adam bolıp qalu üşin wsınğan bes qağidasın:

Ösek, ötirik, maqtanşaq,

Erinşek, beker mal şaşpaq –

Bes dwşpanıñ bilseñiz.

Talap, eñbek, tereñ oy,

Qanağat, raqım, oylap qoy –

Bes asıl is könseñiz.

Şäkärim “Talap pen aqıl” öleñinde segizge jetkizedi:

Sabır, saqtıq, oy, talap bolmağan jan,

Anıq tömen bolmay ma hayuannan.

Insap, rahım, ar, wyat tabılmasa,

Ölgen artıq dünieni bılğağan.

Şäkärim Abaydağı öner-ğılımğa ündeudiñ arnasın otarşıldıqtıñ ezgisindegi wltınıñ bostandığı jolındağı küreske bwruğa wmtılıp, ol joldağı el men er birliginiñ atqarar mindetin ayqındaudı şığarmaşılığınıñ negizgi özegine aynaldıradı. Jaña izdenisterge bet bwradı. Osı betbwrıstan keyingi öz şığarmalarına azattıq oydı arqau etken Ahmet, Mirjaqıptarğa oy salğan alğaşqı ideyalardıñ körinisi boy körsetedi. Ärine, Şäkärim şığarmaları tikeley azatşıldıq küresti meñzemegenmen, osı oydıñ ömirşeñ boluına, özinen keyingilerdiñ şığarma-şılığınan mol orın aluına septigi az bolğan joq. Azattıq oydıñ, wlt-azattıq ideyanıñ ornığuına ülken äser etti. «Qoş» attı öleñinde:

Men qayğı jedim ğoy,

Qapı ötti dedim ğoy.

Qazağım, qam oylan,

Sen de adam ediñ ğoy, -

deydi Şäkärim. Bwdan biz el-jwrt qamın oylağan twlğanıñ halqına qayırıluın köre-miz. Mwnda ümitsizdikten göri senim basım. Tuğan halqınıñ boyındağı wlı küştiñ bwlqı-nısına senedi aqın, sol senimine ümitti serik etedi. Twlğanıñ tolığarına, eliniñ oyanarına aqın ülken senimmen qaraydı.

Ädebiettegi jañaşıldıq pen dästür wğımdarınıñ naqtı belgisin osı Şäkärim şığarmaşılığınan köremiz. Dästür degenimiz M.Äuezovtiñ sözimen aytqanda: «…mağınasına harakter de, tür de, oqu men ösu de, dami tüsip özgeru de, mazmwn men sırtqı sipat körik-küy mäselesi — bäri de kiretin närse».

Bwl twrğıdan kelgende Şäkärimniñ Abaydıñ inisi ğana emes, darındı şäkirti ekendigin, wlı aqın dästürin özine tän örnegimen ärlep alğa aparuşı ekendigin alğaş aytıp, ğılımi twjırım bergen Mwhtar Äuezov boldı. Şınında Abay men Şäkärim arasındağı şığarmaşılıq baylanıs asa tereñ. Ol — qwrğaq elikteuşilik emes, birin-biri tolıqtırğan önerge tamırlastıq.

Şäkärim şığarmaşılığında taza ağartuşılıq taqırıptıñ da ornı erekşe. Şäkärim jäy oquğa şaqıruşı emes, Şäkärim üşin oqu-bilim, ğılım jolı. Onıñ bwl oyları “Sen ğılımğa”, “Sınatarsıñ öziñdi”, “Ğılımsız adam hayuan” t.b. öleñderinda anıqta, naqtı körinis tapqan. Ol — äyteuir oqudıñ joqşısı emes, sol oqu aparar tanımnıñ jol basşısı.

Ğılımsız adam — ayuan,

Ne qılsañda ğılım bil.

Ğılımğa da kerek jan,

Aqılsız bolsa ğılım twl.

Şäkärimniñ ğılımğa ündeudegi maqsatı tım alısta. Ol — aldıñğı tolqın qalıptastırğan ağartuşılıq bağıttı odan da äri jetildirmek niette jürgen “Jaña joldıñ basşısı”. “Oqu bilim bwlağı, bilim ömir şırağı” degen qağidanı wstanğan, bilim şırağınıñ tanım şam-şırağına aynaluın añsağan wlı ağartuşı. Üş-aq türli ömir bar:

bäri de mas, Bir räuişti boladı şal menen jas.

Eñ kerekti degeniñ — ortanşı ömir,

Tügel qolıñ jetpeytin bir jantalas.

Qapı ötkizbe sol kezdiñ bir sağatın,

Ökinişti qalmaydı ketse ağatıñ.

Küni-tüni dey körme, ğılım izde,

Qalsın deseñ artıñda adam atıñ, -

deydi Şäkärim. “Üş-aq türli ömir bar”… Osı bir joldarda adam ömiriniñ bükil bolmısı ayqındalıp twr. Aqın ömirdiñ ortanşısın körsetu, soğan negizgi oydıñ salmağın sala meñzeui arqılı, adamdı izdeniske, bilimge talpındıradı. Osınau eki şumaq arqılı tüyindelgen twjırımda, aqınnıñ ağartuşılıq oy ideyasınıñ twtqası jatır. Ol – izdenis, ol – eñbek.

Al eñbek taqırıbı – Şäkärimniñ bükil ağartuşılıq bolmısı men danalıq oyınıñ  däni de näri. Abay “eñbek tübi zeynet” degen wlı qağidanı wstanıp, “Eñbek etseñ erinbey, toyadı qarnıñ tilenbey” degen qanattı söz qaldırsa, Şäkärimdegi eñbek izdenispen tığız baylanıstı. Şäkärimdegi oy “Inemen qwdıq qazğandı” meñzeydi. Jäne ol ünemi alğa wmtılıstı jaqtaydı, soğan ündeydi. Oğan ülgi retinde Abay jolın wsınadı.

Şäkärimdi aqın retinde de, dana oyşıl retinde de tolğantqan, twñğiıq oydıñ tereñine tartqan tılsım sırdıñ biri – «ömir» wğımı. Ol aqınnıñ «Dünie men ömir», «Ömir», «Tumaq, ölmek – tağdırdıñ şın qazası», «Ömir sırın közdeseñ», «Anadan alğaş tuğanımda», «Üş-aq türli ömir bar…» öleñderiniñ taqırıbına arqau bolğan. Qaşanda bolmasın, qay zamanda bolmasın aqındar adam ğwmırına öz öresi jetken biikten oy jiberuge tırısıp-aq baqqan. Ejelgi jıraular, jıraulıq tolğam men aqındıq ayqındıqtı wştastırğan Bwqar tolğaularınan mwnı ayqın bayqaymız. Abay da, Şäkärim de bwdan tıs qala almaydı. Düniege kelu men ketudiñ mäni ne de?.. Ömir soñı ökinişten twra ma?.. Ökinbestey ayla bar ma?.. Mine, Şäkärimdi tolğandırğan osı swraqtar. Adam balasınıñ düniege keluiniñ özinen Şäkärim onıñ ömir jolınıñ bar mänin aşıp beredi.

Anadan alğaş tuğanımda,

Jıladım nege dıbıstap? –

dep bastalatın öleñinde aqın adam ömiriniñ mıñ qwbılğan astarlı sırına üñiledi. Säbilik tüysik pen eseygen sezimniñ toğısınan ömir attı wlı wğımnıñ mänin aşuğa wmtıladı. Älgi swraqtıñ jauabı qanday bolmaq? Jauabı mınau:

«Mwqtajdıq ömir jolı bwl» dep,

Mwñaytıp aqıl jılatqan.

«Jas ömir qızıq onı bil» dep,

Aldamşı ümit uatqan.

Aqın oyınşa ömir qiındığın jeñer jalğız küş — alğı künnen jaqsılıq küter ümit. Ümit alğa jeteleydi. Biraq ümitke «serik» qajet, ol — «serik» — «ömir ölimge twsalğanğa» şeyingi aralıqtağı qajet qasietter.

Eñbekke şıda, ebin tap ta,

«Sabırdıñ tübi — sarı altın».

Özimşil bolma, köpti ardaqta,

Adamnıñ bäri öz halqıñ.

Insap pen meyrim, ädiletti,

Janıñday körip, jan saqta.

Ol jolda ölsek, nemiz ketti

Maqsatqa jetpey qalsaq ta.

Wlı Abay ömir turalı:

Jas qartaymaq, joq tumaq, tuğan ölmek,

Tağdır joq, ötken ömir qayta kelmek.

Basqan iz, körgen qızıq artta qalmaq,

Bir qwdaydan basqanıñ bäri özgermek, -

dep, tolğansa, Şäkärimniñ de ömir turalı twjırımı osılay öriledi. Biraq Şäkärim tanımınıñ bir sırı – ol ömirdiñ aldamşı ekenin bile twra, onı ökinbestey ötkizudiñ naqtı mısaldarın alğa tartuında.

Tumaq, ölmek – tağdırdıñ şın qazası,

Ortası ömir, joqtıq ğoy — eki bası.

Sağımday eki joqtıñ arasında,

Tirşilik dep atalar biraz jası.

Iä, ömirge keldiñ, kettiñ, belgi bar ma?! Belgi qaluı mümkin be? Sağım dünie sağım küyinde qala bermek pe… Ökiniş! Al osı sağım dünieni sağınıştı ömirge aynaldıruğa bola ma? Boladı. Ol üşin Şäkärim jeti närseni bwljıtpay orındaudı wsınadı.

Ömirdiñ ökinbeytin bar aylası,

Ol ayla — qiyanatsız oy tazası.

Meyrim, ınsap, ädilet, adal eñbek,

Taza jürek, tatu dos — sol jarası.

Şäkärim – nağız lirik aqın. Onıñ lirikası sırşıl sezimge tolı. Öleñderi körkemdik boyauı qanıq, jürektiñ qılın şertetin näziktikke bay bolıp keledi. Abay öleñderinen tabılatın suretkerlikke tän belgiler Şäkärimniñ lirikasınan da boy körsetip otıradı. Öytkeni Şäkärim – Abay dästürin, onıñ söz önerindegi ülgi-örnegin jañaşıldıqpen bayıtıp, dästür men jañaşıldıq birliginen jaña jol, sonı soqpaq tapqan aqın.

«Äkesiniñ balası – adamnıñ dwşpanı. Adamnıñ balası – bauırıñ» degen Abay qağidasın Şäkärim – bükil ömir boyı berik wstap ötken adam. Aqın:

Adamnıñ mağan bäri bir,

Ne mwsılman, ne käpir.

Tamam adam bir bauır,

Bölinbese ölgen soñ.

Men wltşıl emespin,

Jaqınım mınau demespin,

Aşılsın anıq kömeskim,

Aytayın kezi kelgen soñ, - deydi.

Şäkärim poeziyanı söz öneriniñ eñ ozıq ülgisi dep biledi. Wlı Abay «öleñ sözdiñ patşası, söz sarası» dese, Şäkärim öleñdi «qospasız, taza kümiske» teñeydi. Sondıqtan da ol öleñ öneriniñ asıl qasietin ardaqtap ötken. Oğan öz şığarmaşılığı arqılı mısqalday bolsa da nwqsan keltirmeuge tırısıp baqqan. Şäkärim – poeziya ölkesinde öz biiginen eş tömendemegen, qazaq öleñin biikke kötergen HH ğasırdıñ eñ aytulı aqını. Ol aqındıqtağı Abay dästürin öristete otırıp, qazaq poeziya älemine özindik öşpes örnegin salıp ketti. Öziniñ poeziyağa, öleñge qoyğan mına talabınıñ öresinen şığa bildi.

Erikti bilep alsın aytılğan jır,

Sırtı-gül, jarasımdı işinde — sır,

Janıñnıñ läzzat alar jarığınday,

Mäñgilik öşpeytwğın tögilsin nwr.  

Öleñnen sezim tergen, sır tergen, sol arqılı sanağa aqıl qwyıp, när bergen Şäkärim asıl sözi arqılı keyingige ösiet qaldırıp, önege berip ketti.

Adam üşin eñbegim, Ömirden bar tergenim. Qalağanın qarap al, Mwram sol, jastar bergenim!- dep özi aytqanday, soñına mol mwra qaldırıp, tañdaudı da, tolğaudı da keyingi wrpaqqa amanat etti.

HH ğasır basındağı Abay dästürin biikke köterip, jañaşıldıqpen damıtqan, söytip qazaq poeziyasında özindik dästürin qalıptastırğan wlı aqınnıñ biri – Mağjan Jwmabaev. Mağjannıñ bükil ömiriniñ mänine aynalğan Abay poeziyası — ruh biiktiginiñ belgisi. Abay men Mağjan – oy-sana, el aldındağı wlı mindetti wğu, ruh birligi jağınan öte jaqın aqındar. Öytkeni Mağjan «aqınnıñ aqınıñ» retinde Hakim Abaydıñ sır men sezimge tolı köñil küy lirikasın, adamnıñ işki bolmısına tereñ boylağan sırşıldığın, jan terbeter sezimniñ tereñ irimderin jürekke döp jetkizer sezimşildigin, jansızğa jan bitirer suretkerligin şeber igerip, onı «evropalıq äşekeymen» ülbiretip, özindik ülgi tauıp, özgeşe örispen wştastırdı. Qazaqtıñ dästürli poeziyasınan qanıp işip, Abayday wlı ruhani wstaz tapqan Mağjan öz şığarmaşılığınıñ alğaşqı kezeñinde elikteuimen birge, öz ürdisin tabuğa tırıstı. Üyrenu men izdenudi wştastırğan darındı aqın özine degen senimdi şegeley tüsti.

Qazaq öleñ öneriniñ jarıq jwldızı «Altın hakim Abayğa» arnağan öleñinde jasırın twrğan lirikalıq qaharmannan biz osınday senimdi bayqaymız.

Tınış wyıqta qabiriñde, uayım jeme!

«Qor boldı qayran sezim bosqa» deme,

Artında qazaqtıñ jas balaları men

Söziñdi kösem qılıp jürer jeñge!

Mağjannıñ «Artıñda qazaqtıñ jas bala-ları» sözderinen Abay izin basqan wrpaqtıñ atınan söylegen aqınnıñ sertti ünin añğa-ramız. Abay arqılı aqındıqtı payğambarlıq, hakimdilik dep tüsingen aqınnıñ olar tudırğan tuındılardı “qasietti söz” dep bilgenin, onıñ ermek üşin jazılmaytının, jan men ar tazalığınan jaralatının, sondıqtan da teñdessiz biik öner ekendigin äu bastan tanığanın tömengi öleñ joldarınan bayqaymız.

Janımnıñ janı,

Tänimniñ qanı,

Tirşiligim senimen,

Oylandım — toymadım,

İzdedim — qoymadım,

Keñes biraz menimen,

Estise seni — jan wyır,

Bağañdı bilmes köp siır!

Aqınnıñ «Öleñ» attı şağın öleñinen alınğan bwl üzindiden Abay ülgi şaşqan öleñ önerine degen qwştarlıq pen onıñ qwdiretine degen şeksiz süyispenşilik sezilip twrğan joq pa?!

Mirjaqıp öleñ öneriniñ Abay tanığan qwdiretin moyındau arqılı onı wlttıñ sanasın azattıq  küreske oyatudıñ küşti qwralı dep bilip, öz poeziyasına azatşıldıqtı arqau etui negizinde Abaymen iştey ündesip, öleñ ölkesine özindik ruh septi.

Swltanmahmwt äleumettik ömirdegi teñsizdik körinisin şınşıldıqpen surettey bilip, qoğam-dıq qayşılıqtıñ negizin «kökirek közimen» körip, naqtı tanıp-bilip, aşı şındıqtı aqındar payğambarı sanağan Abayşa ayta alıp, şınşıldıqqa suarılğan azatşıl oydıñ örisin keñeytti.

Qarap otırsaq, HH ğasır basındağı aqındar Abay mwrasınan ülgi-önege ala otırıp, wlı twlğanıñ san qırlı, mol sırlı poeziyasınan jandarına jaqın, ruhına üyles, öz oy-pikirimen ündes keler twsın üyirip äketip, jañ-ğırta da jañaşa damıtqanın bayqaymız.

Iä, biriniñ-biri jalğası ispetti Wstaz ben şäkirtter şığarmaşılıq baylanısı — ülken izdenisterge aparar sara jol. Sonıñ şınayı körinisin Ahmet Baytwrsınwlı poeziyasınan tabamız. Ahmet şığarmaşılığı — qazaq öleñiniñ reformatorı wlı Abay mwrasınıñ tikeley jalğası. Onıñ qay öleñin alıp qarasaq ta, ne taqırıp şeşiminde, ne söz saptau mänerinde, ne öleñ qwrılısında Abay aqın önegesi sezilmeytin tws kemde-kem. Eñ bastısı — olardağı ideyalıq ündestiktiñ birinen ekinşisinde jal-ğasın tauıp, uaqıt talabına oray jañaşıldıqpen damıtılıp otıratındığı.

Ahmet bas aqınğa qoğamnıñ eñ kökeykesti mäselelerin qozğağan oy-tolğam, otarlıq qıspağındağı wlttıñ qamın oylağan twstan ündesip, azamattıq wstanımınan tuındağan azattıq sarındı alğa tartuımen jañaşa jol taptı.

Eldiñ betke wstar azamattarın birlikke şaqırıp, küreske ündegen Ahmet öleñderi bostandıqtı, azattıqtı añsağan älemniñ aldıñğı qatarlı progresşil ünimen wştasıp jatadı.

Men bwqtım-jattım,

Sen bwqtıñ-jattıñ,

Kim istemek qızmet?!

Auızben aytıp,

İsterge qaytıp,

Jolamasaq ne mindet?

Osı Ahañnıñ özine tän sarın, özi salğan jol deytin küresşildik ruhtıñ özinde Abay täliminiñ astarı jatqandığı ayqın. Abaydıñ ataqtı «Segiz ayağındağı mına joldar sonıñ kuäsindey:

Biriñdi qazaq, biriñ dos,

Körmeseñ istiñ bäri bos.

Malıñdı jauğa,

Basıñdı dauğa,

Qor qılma, qorğa tatulas.

«Segiz ayaq» demekşi, osı öleñ ülgisinde jazılğan Ahmettiñ «Jiğan-tergenin» osınau Abaydıñ danalıq tuındısınıñ düniege qayta kelgen bir sıñarı dep bağalauğa bolatınday. Özgeni bılay qoyğanda, eki aqınnıñ söz bas-taularına deyin egizdiñ sıñarınday tögilip tüsui ğajap kelisim emes pe?!

Abay:

Alıstan sermep,

Jürekten terbep,

Şımırlap boyğa jayılğan.

Qiuadan şauıp, Qisının tauıp,

Tağını jetip qayırğan.

Tolğaulı toqsan qızıl til,

Söyleymin deseñ öziñ bil.

Ahmet:

Oyuın oyıp,

Orındap qoyıp,

Tür salğanday örnekke.

Qiınnan qiıp,

Qiırdan jiıp,

Qwrap, sözdi termekke.

Eñbekke egiz, til men jaq,

Erinbeseñ, söylep baq!

Ahmettiñ tek ağartuşılıq, öner-bilim, küreske ündegen öleñderinde ğana emes, tereñ filosofiyalıq tüyin tüygen öleñderinde de tanımı, tüysinui Abaymen sabaqtas örilip jatadı. Onıñ «N. Q. Hanımğa (Näzipa Qwljanovağa arnağan) öleñinde bwl jay tipti jaqındıq tanıtadı.

Bwl öleñinde Ahmet:

Tän kömiler, kömilmes etken isim,

Oylatındar men emes bir küngisin,

Jwrt wqpasa, wqpasın jabıqpaymın,

El büginşil, meniki erteñgi üşin, -

degen zor senim men ülken filosofiyalıq oy tüyedi. Azattıq üşin küres jolındağı sansız qiındıqtar, jazıqsız japa şegu men qudalau, qiın tağdırı men arpalıstı ömir, bostandıqtıñ mäni men maqsatı jaylı tolğaular aqındı osınday ömir men ölim, bügin men bolaşaq turalı tereñ twjırımğa alıp keledi. Ol ğwmırın arnağan igi istiñ jemisi men jeñisin erteñinen kütedi. Alğa jetelgen aq arman biiginde mert boludan qamıqpay, täni ölgenmen, ruhı ölmestigine senip, büginnen keleşektiñ jalğasın köredi. Osı arqılı adamnıñ ömiri men ölimi jaylı — «meniñ men «menikiniñ» ayrılğanın, öldi dep at qoyıptı öñkey bilmes» dep wlı Abay tüygen oydı öristete tüsedi.

«N. Q. Hanımğa» öleñinen biz eliniñ erteñi üşin, jarqın bolaşağı üşin boyındağı barın sarp eter, eşteñesin ayamaytın qaharman küresker beynesin tanimız:

Şarşaydı dep oylama şaldıqqannan,

Wzaqsınıp jatpaspın jalıqqannan.

Jwrt qolımnan kelmese ökpelemes,

Barım saqtap, men ayap alıp qalman.

Wlı Abaydan tälim alıp, öleñ qwdireti arqılı halqına oy salıp, sanalı is-äreketke, küreske ündeu – Ahmet poeziyası äkelgen jaña arna. Sondıqtan ol qazaq poeziyasında bastağan jaña bağıt – wlttıq birlik pen wlttıq azattıqtı jırlau. Qwr jırlau, qwrğaq oybay emes, bostandıqtıñ biigine alıp şığar joldı körsetip, jön silteu. Ahmetke deyingi aqındar öz halqınıñ qayğı-qasiretin sezinip, janı ezile jırlağanımen, qwtqarudıñ jönin ayta almadı, al Ahmet körer közge, sezer jürekke mwnı körsetip ğana qoymay, nısana etip qoya bildi. Bwnıñ bastı sebebin S.Qirabaev: «Olardıñ (Ahmet Baytwrsınov, Mirjaqıp Dulatov) bükilrossiyalıq damudıñ jaña bir kezeñi tuğanın dwrıs tanıp, sonıñ ıñğayımen qazaq qoğamın qozğalısqa keltirudiñ jolın izdeuinen» [5, 78 b.], — dep biledi.

Ahmet poeziyasındağı ağartuşılıq – oyanuğa, oyanu – qasirettiñ sırın biluge, bas kinälini sezinuge, sezinu – bostandıqqa jol aşar bwlqınısqa jeteledi. Mine, Ahmettey poeziyanıñ wlı twlğası salğan öleñ ölkesindegi sara jol osı.

Aqın az Baytwrsınov Ahmettey,

Sözi altın, mağınası meruerttey,

Osıdan ğibrat alıp jas jigitter,

Hämması öz halqına qızmet etkey! –

dep Mirjaqıp tegin aytpağan. Swltanmahmwttıñ sonau 1914 jılı «ötkirsiñ narkeskenniñ almasınday» deui osıdan edi.

Qaşanda jaña oy, jaña joldıñ qalıptasıp ketui, kökeyden şığa qaluı qiın. Ahañ tağdırı da, öleñi de jasandılıqtan sau. Ol erkin­dik ünin öleñ arqılı şırqau biikke köterdi. Abaydan tälim alıp ğana qoymay, özindik sara jolın da äkeldi. Qazaq poeziyasına Ahmet Baytwrsınwlı äkelgen eldik, erkindik, azattıq sarının Mirjaqıp, Mağjan, Swltanmahmwt, Berniyaz, Säken, İliyastar azamattıq abıroymen köterip tıñ izdenistermen bayıttı, jaña ruhani biikterge köterdi.

Ahmet poeziyasınıñ arnalı bağıtı, qazaq ädebietinde alar ornı jaylı Mirjaqıp Dulatov: «Ol qarapayım da tüsinikti qazaq tilinde azattıq turalı, wlt turalı, ezilgen, artta qalğan qazaq wltı turalı jırladı. Ol – qarsılıqşıl aqın. Ol poeziyasın qazaqtardı ezgen monarhiyalıq Reseydiñ sayasatımen küresudiñ qwralına aynaldırdı. İşki swlulı­ğı men mazmwnı jağınan, jinaqılığı men jeliligi jağınan A.Baytwrsınwlı jırları qazaq ädebietinde birinşi orın aladı» [6.19 b.], — dep öleñderi örşil ruhımen daralanatın­dığın atap ötken bolatın.

Tapşıldıqqa qanşa tabınsa da, Ahañnıñ qazaq jazba ädebietine jaña sarın, jaña ülgi äkelgenin tanığan, Ğ.Toğjanovtıñ: «…Ahmetti qazaq eñbekşileri wmıtpaydı. Bir kezde «Sarı masa» bolıp ızıñdap oyatqan Ahmetti qadirley biledi. Köbimiz sol Ahmettiñ bauırında öskenbiz. Sol kezdegi Ahmettiñ äli de eskirmegen ülgili sözderi, ülgili isteri köp. Ahmettiñ tarihi isine, tarihi mañızı bar öleñderin äli de biz ülgi qılamız. Abay, Ahmet sıqıldı öz twsına ie bolğan tarihi adamdarın qazaq eñbekşileri sıylamaq» [7, 29 b.], — degenine qosılmau qiın. Endeşe wlı Abay salğan sara joldı odan äri damıtıp, qazaq poeziyasına özgeşe oylı öleñ äkelgen Ahmet Baytwrsınov şığarmaşılığı keyingi aqın-jazuşılarğa özindik ülgi-önege boları sözsiz. Qazaq oy-sanasınıñ qos alıbı qoğamdıq damudıñ är kezeñinde ömir sürgenimenen, ünemi oyı ündes, jüregi tildes ekendigi aydan anıq.

HH ğasırda Abay dästürinen ülgi alıp, qazaq poeziyasın älemdik deñgeyge kötergen bir-tuar aqındar düniege kelip, olardıñ ärqay-sısı sonı ünimen, tıñ tınısımen qazaq poeziyası aydınında emin-erkin jüzdi.

Poeziyası az da bolsa sazdığımen, qazaq öleñiniñ töl tabiğatınan tuğan tazalığımen, bir estigende-aq köñilge qona ketip, oyğa wyalay qalatın äri beyneli, äri mağınalı söz ülgisimen erekşelenetin Ahmet Baytwrsınov, jeke basınıñ, äleumettik toptıñ, nemese belgili bir taptıñ müddesi emes, el mwñı, el şeri, el zarı, el kegin jırlağan Mirjaqıp Dulatov, zamanımızdıñ ataqtı jazuşı Mwhtar Äuezov aytqanday “jarqırağan äşekeyimen, Evropalığımen” tamsandırğan jırı swlu, sezimi sırşıl Mağjan, tereñ tanımdıq öleñderimen, asqaq romantikalıq epikasımen tolğandırğan Şäkärim, qazaq oy-sanasınıñ aspanına jarıq “kün” säulesiniñ nwrın şaşudı, öleñ öneriniñ “tolğan ayı” boludı añsap, wltınıñ wlı mwratın alğa asıruğa wmtılıp, poeziya köginde jarıq jwldızday jarqırap ötken Swltanmahmwt qazaq ädebietiniñ “altın kezeñinde” ömir sürip, tuğan ädebietimizge qaytalanbas tuındılar sıyladı. Olardıñ bäri Abaydı poeziya älemindegi wlı wstaz twttı. Wlı aqın dästürin jañaşıldıqpen damıttı. Sol arqılı qazaq poeziyasında mäñgilikke öşpes iz qaldırdı.

ÄDEBIET

1. «Qazaq», 1913, № 3

2. «Qazaq», 1913, № 41

3. Mwhamedhanov Q. Abay mwragerleri. — Almatı: Atamwra, 1995.

4. Baytwrsınov A. Şığarmaları. — Almatı: Jazuşı, 1988. — 267 b.

5.Qirabaev S. Ädebietimizdiñ aqtañdaq betteri. — Almatı: Bilim, 1995. — 288 b.

6.Dulatov M. Baytursınov Ahmet Baytursınoviç. Obşestvo izuçenie kirgizskogo kraya. Vıp. 3. — Orenburg, 1922. 7.Toğjanwlı Ğ. Jüsipbektiñ sını, Mağjannıñ aqındığı turalı. — M., 1926. — 119 bet.

Ö.Äbdimanwlı
 Abai.kz

1 pikir