Särsenbi, 1 Säuir 2020
46 - söz 4210 0 pikir 30 Mausım, 2015 sağat 17:16

QAZAQPIZ BA, QAZAQSTANDIQPIZ BA?

Şınımen de, kimbiz?

Qanat Nwrov degen qazaq bar. «Aspandau» degen atı birtürli  klubtıñ jetekşisi. Osı jerde sayasattanuşı Aydos Sarım men bizdiñ medianarıqtıñ beldi biznesmeni Armanjan Baytasov «ayqastı».

Sonımen, qazaqpız ba, qazaqstandıqpız ba? Sarım men Baytasov bwğan qatıstı ne dedi? Olar qay wstanımdı qoldadı?


5098dda7093d8

Aydos SARIM: BİZ – QAZAQPIZ

– Men äldebireudiñ «bizdi biriguge, birge boluğa jazğan Euraziyalıq tağdırımız ortaq» deytin jalğan koncepciyasına senbeymin.

HH ğasırdağı quğın-sürgin bolmasa Qazaqstanda tabiği türde qazaq wltı, wlttıq qazaq burjuaziyası, wlttıq sayasi elita qalıptasar edi.

Bol'şevikter qazaq tarihı men qazaq modernizaciyasınıñ tabiği tamırın üzdi. Qazaq joğala jazdadı…

Biraq, KSRO qwlaytın edi, bäribir. Imperiyanıñ qwrıluı bar da, qwlauı bar.  Qaytalap aytayın, eşqanday säbettik nemese euraziyalıq wlt bolğan joq. Bolmaydı.

Euraziyaşıldıqtı däripteu, bılayşa aytqanda, neoimperiyalıq wğımdı wlıqtau keri reakciya tuğızadı. 

1991 jılı Qazaqstan Täuelsiz memleket atandı. Bwl, birinşi kezekte qwjat. Qwjatta – Qazaq wlttıq memleketin qwru ideyası aytılğan.

Biraq, jüzege asırılmadı. Ol kezde qazaqtıñ öz jerindegi ülesi 40 payız-tın. «Jan bağu» kerek boldı.

Alğaşqı 10 jılda qazaqtar Täuelsiz bolğanına täube dedi, orıstar «sen timeseñ, men timege» köñili toldı. Biraq, ömir özgeredi ğoy.

Qazaq qoğamı biliktiñ ideyalarına aldanbaytın boldı.

Bwl ideyalardıñ 2 kemşiligi bar. Qwndılığı, morali joq. Bwl – bir. Oğan ne qazaqtardıñ, ne bolmasa orıstardıñ köñili tolmauı mümkin. Bwl – eki. 

Biz kimbiz? Qazaqpız ba, qazaqstandıqpız ba? 
Meniñşe, «qazaqstandıq wlt» degenniñ astarında «postsovettik-qazaq» wltı degen wğım jasırulı. Biz mwnı qabıldaymız ba? Joq, ärine. Sebebi, onıñ äuelgi astarınıñ özi qate.

Biz «qazaq wltın» qwruımız jäne «qazaq wlttıq memleketin qalıptastıruımız» qajet. Tarihi, tipti zañdıq twrğıdan (Memlekettik egemendik turalı Deklaraciya jäne memlekettik Täuelsizdik turalı zañ) bwl – dwrıs.

«Qazaq wltı» degenimizdiñ özi ne? Bwl qazaqtan özge wlttar sanatqa alınbaydı degen söz be? Joq.

Bizdi ayıptaytındar bar. «Sender etnokrattıq memleket qwrmaqsıñdar» deydi.

Nege? Biz äli de bolsa dekolonizaciya, detotalitarizaciya procesinen ötken joqpız.

 Kerek deseñiz, «qazaq», jalpı «qazaqi» degen wğımnıñ özi qoğamdağı keybir toptardıñ aşu-ızasın, allergiyasın tuğızatın siyaqtı.

Keybireuler KSRO-nıñ qwlağanına, imperiyanıñ orıstarğa bergen joğarı äleumettik statusınan ayırılğanına köndige almay jür. Älige deyin… Olardıñ bizdi «etnokrat», «wltşıl» dep ayıptauı sodan. Bwl ayıptaudıñ astarında keñestik sarın bar.0_5721b_37164289_XL

Olar eski terminderdi qoldanadı. Keñestik däuirde «wltşıl» degen – imperiyağa qarsı, wlt-azattıq qozğalıstıñ müşesi degen mağınanı bildiretin. «Wltşıldardı» ksenofob, şovinist deytin. Alayda şovinizm men ksenofobiyanı Keñes biliginiñ özinen tarağanın biz jaqsı bilemiz. 

Mwnıñ bäri qazaq wltın qalıptastıruğa kedergi. Sebebi, küş ketedi.

Däl qazir eki Qazaqstan bar. Biri – damıp, ösip kele jatqan qazaqtildi Qazaqstan. Biri – tabiği sebepterge baylanıstı örisi tarılıp kele jatqan orıstildi Qazaqstan.

Orıstar qazaq tilin nege üyrenbeydi? Sebebi, olar Qazaqstannıñ memleket retindegi bolaşağına senbeydi. «Täuelsiz Qazaqstan memleketi – wzaq äri mäñgilik jasaydı, bizge mwnımen sanasuğa turalı keledi» degen tüsinik joq.

Bilik tarihi keñistikti 20 jılmen şekteuge tırısadı. Mwnıñ özi qazaqı ortanıñ renişin tuğızadı. Tuğızıp ta otır. Biraq, tereñge üñilsek «tereñ dünielerge» tap bolamız. Qazirgi «wltaralıq kelisimge» tirek bolatın sebepterdiñ azdığın köremiz.

Qazaqstan – qazaqtıñ üyi. Endeşe qazaqtıñ adami, etnikalıq, mädeni, tildik qwqığın qorğauğa mindetti.

Orıstildiler şe? Orıs tiliniñ tağdırı ne bolmaq mwndayda? Olarğa tüptiñ tübinde tañdau jasauğa tura keledi…

Qazaq pen orıstıñ qarım-qatınasında saual köp, jalpı. Bauırlas orıs pen ukrain soğısıp jatır.

Erteñ minezi, bolmısı, tili, qanı, dini bölek qazaq pen orıstıñ arasında däl mwnday jağday qaytalanbaydı dep kim kepildik ete aladı?

 Meniñşe, Qazaqstandağı orıstar imperiyalıq oydan, öktemşil ädetinen arıluı kerek. 

Mısalğa, memlekettik til. Jüzdegen, mıñdağan şeteldikter qazaq tilin meñgerip alğan. Endeşe, til üyrenudiñ ädistemesi, kitabı joq deytinderdiñ sözi ötirik. Biz orıstardıñ qazaq tilin meñgeruge lingvistikalıq qabileti joq degenge senbeymiz.

Orıstar qazaq tilin nege üyrenbeydi? Sebebi, olar Qazaqstannıñ memleket retindegi bolaşağına senbeydi. «Täuelsiz Qazaqstan memleketi – wzaq äri mäñgilik jasaydı, bizge mwnımen sanasuğa turalı keledi» degen tüsinik joq.

Ekinşi jağınan, olar qazaqtardı otandastarı retinde sıylamaytının da joqqa şığarmaymın. Aynalıp kelgende, memlekettik tilge degen közqaras – memleketke degen közqarastıñ belgisi.

Qazaq pa, qazaqstandıq pa degende mınanı qoldanu kerek – tegi käris qazaq, tegi orıs qazaq. Olardı da, yağni qazaqstandıq özge wlt ökilderin de qazaq dep tüsinuimiz kerek.


 

 A5129

Armanjan BAYTASOVBİZ – QAZAQSTANDIQPIZ

– Aydostıñ aytqanımen 80-90 payızğa kelisemin, negizi. Közqarası dwrıs-aq. Degenmen, qazaqpız ba, joq, älde, qazaqstandıqpız ba degende, bwl wğımdı anıqtaudı mwnday bir ğana otırıspen şekteuge bolmaydı.

Aşıq pikirtalasta däleldi, däyekti dünieler aytılatın jiın ötkizu kerek. Döñgelek üstelge qazaqtı da, orıstı da, jalpı osı elde ömir süretin özge wlttıñ ökilderin şaqırıp, pikirlerin tıñdağan artıq etpeydi. Mwndağı maqsat, ärine, eldegi qauipsizdikti, twraqtılıqtı saqtau.

Qazaqstan kez kelgen azamattıñ wlttıq erekşeligine qaramay ömir süruine ıñğaylı, balaların ösiruge qorıqpaytın, biznespen aynalısuğa mümkindik beretin elge aynaluı tiis.

Sondıqtan meniñ azamattıq poziciyam – qazaqstandıq degen dwrıs.

Jalpı wlt, wltşıldıq degen wğımdardıñ özi bertinde kapitalizmmen birge qalıptasqan. Biraq, bwl jerde bir nyuans bar, Qazaqstanda burjuaziya bar, biraq ol negizinen orıs tilinde söyleydi.

Sosın däl qazirgi uaqıtta taza qazaq jäne şala qazaq dep bölingen dwrıs emes. Biz şala qazaqqa, ruğa, jüzge bölinetindey sonşalıqtı ülken wlt emespiz.

Iä, Ukrainadağı oqiğalar wlttı oyattı. Biraq, solay eken dep «şalaqazaqtardı» negizsiz ayıptauğa bolmaydı. Eşqanday emociyasız aytayın, orısşa tärbielengen qazaqtar bar, sol siyaqtı qazaqşa söyleytin qazaqtar bar. Bwl üşin alğaşqı toptı şalaqazaqtar dep atağan qisınsız.

Qaytalap aytayın, men bizderdiñ «qazaqstandıq» dep ataluımızdı qoldaymın.

Sayıp kelgende, bwl jay ğana söz jäne bwdan eşteñe özgermeydi. Solay emes pe? «Qazaqsıñ ba?» nemese «qazaqstandıqsıñ ba?», qanday ayırmaşılıq bar? Eger adam erkin, jaylı, ädemi Qazaqstanda ömir sürgisi kelse, onı qalay ataytınımız mañızdı ma osı?

 YAğni, qazaqpız ba, qazaqstandıqpız ba degende, Aydospen eş kelispeymin. Aydos aytıp otırğan «tegi käris qazaq» degen sözdiñ özi birtürli estiledi. Adam qabılday almaydı mwnı.

Sayıp kelgende, bwl jay ğana söz jäne bwdan eşteñe özgermeydi. Solay emes pe? «Qazaqsıñ ba?» nemese «qazaqstandıqsıñ ba?», qanday ayırmaşılıq bar? Eger adam erkin, jaylı, ädemi Qazaqstanda ömir sürgisi kelse, onı qalay ataytınımız mañızdı ma osı?

Bastı maqsat – korrupciyadan, basqa da keselderden ada memleket qwru. Endeşe, terminologiyağa bola jağa jırtısıp ne qajeti bar?

Şınımdı aytayın, eger biz «qazaq» degen sözge basımdıq berer bolsaq, endeşe Qazaqstanda twratın halıqtıñ 40 payızı mwnı jaqtırmay qabıldaydı. Men bilem. Öskemen, Qostanayda özin «tegi orıs qazaq» dep atağısı kelmeytin adam köp. Aytalıq, Resey köpwlttı el, sondıqtan olar özderin reseyliktermiz dep aytadı.

Qazirgi maqsat – täuelsiz eldiñ irgesin bekite tüsu. Jalpı kim qanday wlt degen pikirtalastar tumauı tiis. Kez-kelgen qarqındı damığısı kelgen qoğam osını wğınğanı jön.

Qazaqstandıq wlt bar ma? Meniñ oyımşa, bar, bwl – mına bizbiz, barmız jäne ömir sürip jatırmız.

Kez-kelgen memlekettiñ, etnostıñ wlttıñ damu satıları boladı. Bügingi küni biz damu üstindemiz, alğa jıljudamız.

Iä, Aydos dwrıs aytadı. Jiırmasınşı ğasırda biz körmegendi kördik, auır sınaqtan öttik. Halqımızdıñ jartısınan astamı qırılıp qaldı, intelligenciyanıñ 70 payızı quğın-sürginge wşıradı.

Biraq, bastısı, biz osı sınaqtan öttik ğoy? Täuelsizdikke qol jetkizdik, öz elimiz bar. Endi osı eldiñ qabırğasın qalau qajet. Teatr, teledidar, kino salası, ädebietke qarjı bağıttau kerek. Intelligenciyanı qayta tiriltetin, bwrınğıdan da bilimdi äri mädenietti bolatın mümkindigimiz bar.

Tüsinesizder me, biz osı Jer-älemniñ bir bölşegimiz ğoy. Osı älemge ketigin tauıp qalansaq, oğan jaqsı, jarqın dünie sıylasaq wtılmaymız. Mine, aldığa osınday maqsat qoyu kerek.

ÄzirlegenDuman BIQAY

"Dala men Qala" gazeti

 

0 pikir