Särsenbi, 1 Säuir 2020
Bilik 7621 0 pikir 3 Şilde, 2015 sağat 18:54

ALAŞ ÄSKERİNİÑ QWRILUI MEN QIZMETİ

«Täuelsizdik jıldarında alaştanuşı-tarihşılar Keñes Nwrpeyisovtiñ «Alaş Häm Alaşorda», Mämbet Qoygeldievtiñ «Alaş qozğalısı» attı monografiyalıq zertteuleri, däl osı taqırıpta 4 tomdıq jäne 3 tomdıq qwjattar men materialdar jinaqtarı, sonday-aq ädebiet şığarmaları jarıq kördi. Bwl eñbekter atına zatı say alaştıñ özekti mäselelerin zertteuge negiz bolatın qwndı şığarmalar. Solardıñ işinde Alaş äskeriniñ tarihı bar.

 

Büginge deyin Alaş äskeri turalı arnayı qalam tartqan avtorlar sanaulı. Äzirge qazaq tilindegi basılımdarda Marat Äbsemetovtıñ «Wlttıq äskerdiñ de tarihı bar (Ana tili. 13.02.1991), Külpaş İliyasovanıñ «Alaş äskeri» (Qazaq tarihı. — №6. 1997.), Erlan Saylaubaydıñ «Alaşorda äskeri» (Abay jurnalı. — №1. 2000.) attı maqalalarımen şektelip otırmız. Osı maqalalardı qazirgi merzimdi basılımdar men internet sayttarında nasihattap jürgen tarihşı Seytqali Düysen (Alaşorda äskeri turalı. Materialdar jinağı. L.N.Gumilev atındağı EWU: Astana,2000; Alaşorda äskeri. Astana aqşamı. 14.08.2007; Alaşorda äskeriniñ wranı: «Jasasın, Otannıñ adal wldarı». Namıs.kz. 13.12.2010).

Alaş äskerin qwru ideyası 1917 jılğı İ-şi jalpı qazaq s'ezinde köterilgen, biraq ondağı «… anarhiya bolu qaupi bar, sol sebepti osı küngi äsker ornına halıq miliciyası qwrılsın» degen sözder sol küyinde qaldı. Odan keyingi İİ-şi jalpı qazaq s'ezinde «memleket hali tayğaq keşude, tar jolğa duşar bolıp twrğanda jan-jaqtı qorşağan qalıñ bäleden saqtanu üşin halıq äskerin jasau kerektigi qayta jañğırıp, miliciya qwrudıñ maqsatı anıqtaldı, qazaq miliciyasın qwru josparı jasalıp, bekitildi». 
Alaş nemese Alaşorda äskeri bastapqıda «halıq miliciyası», «halıq äskeri», «alaş äskeri», «qazaq polki» siyaqtı ärtürli ataularmen ataldı. Bastapqı qoldanıstağı «miliciya» söziniñ astarında eldiñ tınıştığı men qauipsizdigin qorğaytın äsker wğımı jatqanı anıq. Sondıqtan, Alaş äskeriniñ is-qimıldarın 1917-1919 jıldar aralığında jariyalanğan materialdar men solardıñ negizinde jazılğan zertteuler boyınşa taldap körelik.

İİ-şi jalpı qazaq s'ezinde halıq äskeriniñ är oblıs, uezd ortalıqtarındağı sanı, olarğa soğıs önerin üyretu, qajetti qaru-jaraq, qarjı, kölik jäne tağı basqa zattarmen qamtamasız etu tärtibi anıqtalıp, «26 500 adam tirkelgen halıqtıq miliciya qwru qajet» degen qaulı qabıldanadı. Bwl ideyanı Jaqıp Aqbaev wsınğan bolatın. S'ezd qaulılarında naqtı körsetilgendey, Alaş äskerin qwru üşin aldımen miliciyağa alınatın adam şığının anıqtau, olardı qaru-jaraq, at-kölikpen qamtamasız etu, äskeri mamandar (oficerler men instruktorlar) dayarlau jwmısın ayqındap, oğan qajetti qarajattı 6 oblıstıñ qazaqtarı esebinen jinaytın boldı.

Ärine, pwlsız Alaşorda da, onıñ komitetteri de eşnärse istey almaytın edi. Sondıqtan, «bwl isti toqtatpastıñ jalğız-aq şarası – aqşanı qarızğa alu, jwrttan aqşa jinalğan soñ ornına salu edi. Ordanıñ özi de, jergilikti komitetteri de qarızğa beriletin aqşası bar jerlerdi qarastıra bastadı». Osılayşa Alaşorda ükimeti admiral A.Kolçak, ataman B.Annenkov, ataman A.Dutovpen, ortalıqtağı Halıq Komissarlar Keñesimen kelissözder jürgizdi. Aytalıq, Alaşordanıñ batıs bölimi 1918 jıldıñ kökteminde Mäskeudegi HKK-nan swralğan 40 mln. qarajattıñ 12 mln.-na qol jetkizgen. 
Jalpı, Alaş äskeriniñ is-qimıldarı bilikke kelgen bol'şevikterge qarsı 3 bağıtta jürgizildi: 1) oñtüstik-şığıs bölimi (Jetisu); 2) şığıs bölimi (Semey); 3) batıs bölimi (Oral). Al äskerdegi qazaq polkteriniñ sanı şamamen 12-ge jetken. Olardıñ wrıs qimıldarı Alaşorda ükimeti qwrılğannan keyin küşeydi.

Alaş äskeriniñ oñtüstik-şığıs bölimi. 1918 jıldıñ jazında Alaş äskerin qwruda erekşe közge tüsken – jetisulıq Otınşı Äljanov boldı. «Ol Türkistan Komiteti (bastığı O.Şkapskiy) arqılı qazaq miliciyasına 500 mıñ som aqşa aldırıp, onı Lepsi kaznaçeystvosına salğan, biraq bol'şevikterdiñ talan-tarajına tüsken. Köp keşikpey sol üşin «… bol'şevikter O.Şkapskiydi balasımen birge abaqtıda atıp öltirgen». 
O.Äljanov Otandı Qorğau Komitetiniñ qwramına kirip, 300-den astam adamnan äsker jasaqtaydı. Aqırı osı istiñ jolında bol'şevikter qolınan qwrban boladı.

Jetisu oblıstıq qazaq komitetiniñ törağası I.Jaynaqovtıñ mälimetteri boyınşa Jetisudağı bol'şevikterdiñ jalpı sanı 10 mıñnan asqan. Reti kelgende ayta keteyik, 1918 jıldıñ basında Alaş äskerin jasaqtau maqsatında «Jetisu oblısındağı qırğızdardı G.Şahvorostov pen Pestov fabrikalarınan şığatın şwğa önimderimen qamtamasız etu turalı swranıs bolğan».

1918 jıldıñ basında Zaysanda 15 attı miliciya şığarılğan. Onıñ qwramında äskeri qızmetten qaytqan noğay soldattarı boldı. Altı ayda 30 miliciyanı qwru üşin 22 mıñ som aqşa bölu jobası jasalğan.
Alaş äskeriniñ şığıs bölimi. Azamat soğısı bastalğanda Alaşordanıñ ortalığı Orınbordan Semeyge köşkeni belgili. Söytip, olardıñ alğaş qolğa alğan isi halıq äskerin qwru boldı. Bwl turalı tarihşı E.Saylaubaydıñ joğarıda atalğan maqalasında egjey-tegjeyli jazılğan. 
Semey oblısına qarastı 22 bolıstıñ ärqaysısınan 30 adamnan jinau közdeldi. Sonıñ nätijesinde 700-den astam qazaq miliciyası qwrıldı. «Äyeli joq salt jigitterge ayına 60 som, äyeli barlarğa 160 som berilgen. Bäriniñ kiim-tamağı häm basqa şığındarı qazınadan bölingen». 
Semeyden bastau alğan Alaş äskerin qwru isi elimizdiñ basqa öñirlerinde de jalğasın taptı. Wlttıq merzimdi basılım materialdarında «Qostanayda 2-şi qazaq polki, Jamanqalada (Orsk) — 3-şi, 4-şi, Oralda — 5-şi, 6-şı qazaq polkteri jasalatını» turalı mälimetter kezdesedi. Sonday-aq, «Öskemende qazaq kapitanı Hamit Toqtamışev er köñildi qazaq jigitterinen 1-şi polk pen oficer şığaratın medrese aşqan». 
1918 jıldıñ 29 jeltoqsanında Qostanaydağı 2-şi qazaq polki Qoñırau stanciyasına (Orınbor guberniyası) bet alğan, onıñ qwramında Eldes Omarov ta bolğan. Alaş äskerin wyımdastıruda H.Ğabbasov, A.Twrlıbaev, M.Tınışbaev, B.Mämetov, H.Toqtamışev erekşelendi.
«…Äskerge alınğan qazaq jigitteriniñ köp uaqıtqa deyin qaru-jaraqtarı bolmasa da, wrıstan betteri qaytpağan… Mısalı, 1918 jıldıñ naurız-qazan aylarındağı şabuıl kezinde «jüzdiktegi» Baltay Bisebekov pen Qağazbek Daşke balasınıñ (Saratovka), Ahmetqali Ormanbaevtıñ (Andreevka) jäne qorşauda qalğan 12-şi Alaş polkiniñ 98 jigitiniñ erligin (Antonovka) bölip aytuğa boladı.

«1918 jıldıñ jeltoqsan ayınıñ işinde ataman B.Annenkovtıñ wyğaruımen tilmaş Jarmwhamedov mırzanıñ Semey men Alaş qalasınan jinağan 13 800 som aqşası 1-şi attı qazaq polkiniñ paydasına tapsırıldı jäne Alaş qalasındağı A.Bökeyhanova, G.Tınışbaeva bastağan äyelder qauımı «qazaq häm noğay äyelderiniñ küşimen qısqa merzimde 1000 par köylek-köpşikti dayındap, qazaq äskerin süzek auruınan saqtap qalğan».
1918 jıldıñ 8 mausımında Ä.Bökeyhanovtıñ basşılığımen ötken Keñes qaulısında körsetilgendey, «birinşiden, miliciya kerek; ekinşiden miliciya attı boladı; üşinşiden miliciyağa jigit beru mindetti emes, wlt üşin tilenip jazılğandar kim bolsa mindetti qılıp alu Alaşordada bolsın; törtinşiden miliciyağa kerek at, aqşa jwrttan salıqpen alınsın, baydan bayşa, kedeyden kedeyşe; besinşiden qanşa at, qanşa aqşa jinau erki Oblıstıq Komitetke beriletin boldı».

Eñ aldımen «… miliciyağa bölinetin adamdar men qarjı dayın bolğanşa, oficer, instruktorlardı dayındau kerek-tin. Ekinşiden miliciyağa qajet qaru — jaraq attı kazaktardan swraldı… üşinşiden soñğı kezde yugo-vostoçnıy soyuz dep moyın sozğanşa, Oral, Orınbor, Sibir, Jetisu attı kazaktarı Alaşordasına qarağan qırğız-qazaqtarmen birigip, derbes Şığıs Odağın (Vostoçnıy Soyuz) jasau qolaylı» delindi. Bwl wsınıstı Orınbor attı kazaktarı da qoldadı. Sonda Alaş avtonomiyasına qarağan jerdiñ alamayı döñgelenip, qazirgisinen göri ıñğaylıraq boladı jäne Künbatıs, Soltüstik, Şığıs – üş jağımızdan attı kazaktar bizge qorğanış bolmaq».
Alaş äskeriniñ batıs bölimi. Alaşordanıñ batıs böliminiñ jetekşileri Oral oblıstıq qazaq s'ezine «1918 jılğı (aqpan) Oral kazaçestvosımen odaqtasu jönindegi (keñes ökimetine qarsı) kelisim şarttı zañdıq negizde dayarlau; Oral kazaçestvosına zattay jäne qarjılay kömek beru. Äsirese, onıñ äskerin at-kölikpen, jılqımen qamtamasız etu; Qazaq oficerleriniñ basşılığımen Ufadağı äskeri ükimetke «Qırğız miliciyasınıñ» atın «Qırğız halıq armiyası» dep özgertu maqsatında jiberiletin adamdardı belgileu; Jımpitıdan 6 aylıq yunkerlik qısqa kurs aşu. Tömengi komandanıñ qwramın dayarlau üşin sauattı qırğız jastarın (2 klastıq bilimi bar gimnazister men realister, mektep mwğalimderi) jäne olardı äsker isine üyretuge Oral kazaçestvosınan äskeri mamandardı şaqıru» turalı wsınıstarın bildirdi.

Uaqıtşa Oyıl Ualayatınan Orınbor attı kazak ükimetine arnayı jiberilgen Oblıstıq zemstvo müşesi A.Nesipbaev 1918 jıldıñ 17 şildesinde Orınborda ğasker üşin qaru-qwral tabu jayın keñespek boldı.

Azamat soğısı jıldarında Antanta elderiniñ qoldauına süyengen ükimetter qwrılğanı belgili. Solardıñ qatarında Ombıdağı Uaqıtşa Sibir ükimeti, 1918 jılı mausımda Samarada qwrılğan Qwrıltay jinalısı müşeleriniñ Komiteti (Komuç) jäne 1918 jılı qırküyekte qwrılğan Ufa direktoriyası («Uaqıtşa Bükilreseylik ükimet»), sonday-aq Başqwrt ükimeti men Alaşorda ükimeti de boldı.

Alaşorda ükimeti azamat soğısı jıldarında atalğan Uaqıtşa ükimettermen til tabısıp, Oral, Sibir, Jetisu, Orınbor attı kazaktarımen tığız baylanıs ornattı jäne olarğa Alaş avtonomiyasın resmi tanu jöninde ötinişter jasadı. Sonımen qatar mümkindikterine qaray kömek berudi swradı. Osı twsta 1918 jıldıñ 11 qırküyeginde Qwrıltay müşeleriniñ Komiteti Alaş avtonomiyasın tanığanın jäne Samara Komiteti Alaşordağa qaru-jaraq, kiim-keşek jağınan kömek bere bastağanın» ayta ketken jön.
Al, 1919 jıldıñ 27 tamızında admiral A.Kolçak Oral äskeri ükimeti men A.Kenjin bastağan qazaq delegaciyasın qabıldağan kezde qazaqtardıñ memlekettik mekemelerin qwru jwmısına ketken qarjınıñ ornın toltıruğa 6 mln. som köleminde aqşa swralğan jäne onıñ tezarada talqılanatını» aytılğan. Elde qalıptasqan osınday kürdeli jağdayda Alaş äskeri iske kiristi jäne onıñ wrıs qimıldarınıñ auqımı keñeydi. 
Alaşorda äskeriniñ qwrıluı men qızmetiniñ merzimdik şeñberi 1918 jıldıñ basınan bastap 1919 jıldıñ ayağına deyingi aralıqtı tolıq qamtidı».

Külpaş İliyasova
tarih ğılımdarınıñ kandidatı, docent.

0 pikir