Jeksenbi, 5 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Alaşorda 6391 0 pikir 23 Qırküyek, 2014 sağat 17:37

QAZAQ JAYI

İlgeri nömerlerde Evropa, Aziya pat­şalarınıñ jayınan häm Ro­s­siya­nıñ işki, tısqı isteriniñ jayı­nan qısqa-qısqa söylep, az da bolsa mağlwmat bergennen keyin endi qazaq isteri jayınan söy­lemekpiz. Qazaqtıñ kemtigi, keregi köp. Kemtigin toltırıp, keregin tabuğa istegeni az, tipti joq. Bizdiñ keregimizdiñ köbi bwrınğı küyimizde bolmağan, osı küngi jayımızğa qaray kerek bolıp twrğan närseler.

Bwrın bizge ğılım da, öner de qajet emes edi. Keñ dalada erkin jürip, erkin twrıp, mal bağıp, bar keregimiz maldan tabılıp, basqa närselerdi kerek qıla qoymauşı edik. Zamanında sol qalpımız jaylı da, jaqsı da edi. Zaman qazir de sol qalıptı bolsa, qazaqqa ğılım, öner kerek bolmas edi. Adam ğılım men öner üşin jaratılğan emes, ğılım men öner – adam üşin şıqqan, adamnıñ özi tirşiligine kerek bolğan kezde oylap tapqan närseler. Ne närseni de bolsa adam keregi bolsa izdep joq­taydı, qajeti joq närseni kisi joqtamaydı. 
…Bwrınğıday keñ dalanı qazaq jalğız menşiktep otırğan joq, basqalarda kelip tığıldı. Basqalarmen aralasu endi köbeydi häm jıldan-jılğa köbeyip ba­radı. Olarmen aralasqan soñ bizdiñ bwrın kerek qılmağan närselerimiz ke­rek bola bastadı häm jıldan-jılğa keregi köbirek bola bastadı häm jıldan-jılğa keregi köbirek biliner. Özgelerden kem bolmay, teñ bolamın degen jwrt qatarınan qalmasqa tırısadı. Teñ bolğanda adam bolsın, jwrt bolsın, bilimi, önerimen teñ bo­ladı. Qalıspaymın degende osılarımen qalıspasqa tırısadı.
Tirşilik – bäseke, jarıs. Dünie – bäyge üylestiruşi. Ozğanğa qaray bäyge beredi. Jarıstıñ aldı bop kelgen bäygeniñ aldın aladı, ortası bop kelgen ortasın aladı, soñında qal­ğan bäygeden tipti qwr qaladı. Dünieniñ isi osılay bolğan soñ adamnan adam, jwrttan jwrt, wlttan wlt ozsam deydi. Ozğannıñ isi qay orında da bolsa, üstin tüsip, qalğannıñ isin baspaqşı. Ğılım, önerimen asqandar bilimsiz, önersizderdi bilimimen jığıp, ayağına baspaqşı. Malımen asqandar baylığımen qamıttap jwmısına jekpekşi. Biz özimizben özimiz bolıp, basılıp bara jatqanımızdı, batıp bara jatqanımızdı biraq biletin körinemiz. Bizde ğılım joq, öner joq, käsip joq. Bwlardıñ bwrın joqtığı keregi bolmağannan edi. Endi de kerek emes pe? Bwlardı endi kerek qılmasaq küni bwrın özimizdi qwdayğa atağan malday, basqalardıñ esigine arnap qoyu kerek.
Oqımağan, önersiz, käsipke ebi joq adam basqalarğa jaldanğan malaylıqtan ba­sqa nege jaraydı? Özinde ğılım joq, öner joq, käsip joq jwrttıñ da özge ğılımdı, önerli, käsipşil jwrtqa malay­lıqqa jaldanğannan basqa qolınan keleri joq. Onıñ şet jağasın bayqağan adamdar kö­rip te otır. Nege basqalardan qa­zaq esigine jürip malay boluşılar az, basqalardıñ esi­gin­de qazaqtan jalşılıqta jüruşiler köp. Bwl basqalardıñ isiniñ üstemdigin körsetedi. Osığan osı bastan köz salıp, oylanarğa kerek. Bwl jeñil-jelpi qaray, közdiñ qırın salıp qana ötetin emes, köp toqtap qarap, mıqtap oylanatın närse. «Basıñnıñ sauında ber sadaqasın», «Wşa almas salsañ bürkit tomağasın» degendey, bäleden basqa kelmey twrğanda saqtanbasaq, tomağa kiilgen soñ jön tauıp wşu qiın bolar.
Biz osı uaqıtta tayğaq ke­şu, tar jolda twrmız. Mwnan aman ötsek jwrt bolğa­nımız. Alaş­tıñ azamatı köptep, kö­lem­dep aqılın qosıp, bilimin biriktirip, wltın keşuden aman ötkizuge jol körsetetin jeri osı. Bilgenin aytıp, qoldan kelgenin istep, jwrtın süyemeldep tar jerden aman ötkizuge qayrat qılatın da kezi osı. 
Bizde negizgi bir zor adasqandıq öz isimizdi özimiz istemey, özgege sen­gendik. Özimiz jay jatıp swray berelik deymiz de, swray beremiz. Swrağanın almaq tügil, qazaq äli aldırumen keledi. «Jığılğan küreske toymas» degen, almasa da qazaq swrauın qoymaydı. Swrauda da parıq bar ekenin esine de almaydı. Bir swrau bar – ol esikte twrıp, eñkeyip bas wrıp, jılamsırap, ayanış tüsirip, köñilin jibitu jönmen swrau. Bwl qayırşılardıñ swrauı. Oğan oylanbay, qomdanbay, osal, oñ­tay närse, tiın-sıyın bere saladı. Bwl eleusiz swrau. Ekinşi türli swrau bar – ol törde otırıp, töbesin teñ wstap, qadirine süyenip swrau. Bwl eleuli swrau. Bwlay swrağannıñ qolqası es­ke­rusiz jerde qala qoymaydı. Swrağanın beredi, bermese de oylanıp, qinaladı. 
Qazaqtıñ swrauı bwl eki sw­raudıñ qay türi ekenin özderi bi­ledi. Bizdiñ aytatınımız: Qa­zaqtıñ swraudan armanı da joq, swrağanın alğanı da joq. Son­da da äli swrasaq molığar edik dep qamdanadı. Swrağannan molıqsa, qayırşılar mo­lı­ğar edi. Qayırşılıqtan bayığandar bek sirek. Esikten esikke jürip qayırşılıqpen küneltken tirşilik qanday, öz betinen käsip qıp, mal jiıp, öz eñbegimen kün körgen tirşilik qanday? Qayırşılıqpen kün köremin degen oñbaytın adamnıñ isi, swraumen molığamız degen oñbaytın jwrttıñ isi. Biz osı künge şeyin swraumen keldik, berer degen ümitti baqtıq. Sw­ra­ğanımız köp, alğanımız qanşa, esepke salıp bayqau kerek emes pe? Swrauımız köp bolıp, al­ğanımız joq bolsa, swrauda ne ma­ğına bar? Özgege senbey öl­mes jağımızdı özimiz közdep oy­lanıp, qamdanu kerek emes pe? Joq, älde bolsa swrauımız jetpe­gen jeri bar desek, tolıqtırıp swralıq. Swrağanımız qanşa, swrağannan alğanımız bar ma, sw­­ramay tağı qalğanımız bar ma, bilu üşin keyingi nömerlerde so­nıñ jayın jazıp ötpekpiz. Sonan soñ swramay qalğan mınaday närse bar eken desek, swrau jağın keñesermiz. Swramay qal­ğanımız joq eken. Swrasaq ta bermeydi eken. Swrağannan eş­­närse önbeydi eken desek, ön­beytin isti qoyıp, özge jolın qaras­tırıp, aqıldasuımız tiis emes pe?

Mirjaqıp Dulatwlı.

«Qazaq» gazeti, 
1913, №1-44

Abai.kz

0 pikir