Seysenbi, 7 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Anıq 3180 0 pikir 15 Qazan, 2014 sağat 02:00

Sovet sayasatı: Jat jerde jer jastanğandar

Keñestik sayasattıñ saldarınan jat elde jantäsilim etken jerlesterimizdiñ tağdırı turalı aqiqat äli tolıq aşılıp bitken joq.

Maqtaaral audanındağı Atakent kentin­de ornalasqan Oñtüstik Qazaqstan oblısı maqta şaruaşılığı tarihi mwra­jayı negizinen auıl şaruaşılığın, dälirek aytqanda, maqta şaruaşılığın nasihattaydı desek te, mwndağı ärbir jädiger men qwjatta halıqtıñ basınan keşken qiın-qıstau kezeñderdiñ öşpes izi sayrap jatır. Äytse de, Mırzaşöl öñiri keñes däuirinde negizinen maqta şaruaşılığımen aynalısqanın qordağı derekter aynıtpay ayğaqtap twr. Mwrajaydağı jädigerlerden közimizge aldımen altı er adamnıñ suretiniñ erekşe iligui beker emes edi. Surettiñ janına älgi azamattardıñ 1983 jılı 23 tamızda Kambodjadağı Pol Pot jasağınıñ qolınan qaza tapqandığı turalı jazılğan. Bwl oqiğa bizdi beybit kezeñde orın alğan jäne keñestik biliktiñ aşılmağan tağı bir twñğiığına tereñdep baruımızğa mümkindik tuğızadı.

Tarihi suret boyınşa äñgimemizdi äri qaray sabaqtaytın bolsaq, äueli jer tübindegi Kambodjağa maqtaaraldıqtar qalay barıp jür, ondağı Pol Pot dep otır­ğanımız qanday adam, beybit ömirde qaza tapqan jerlesterimizdiñ keyingi tağdırı, olardıñ ürim-bwtağı, otbası jayında ne bilemiz degen swraqtarğa jauap izdegenimiz abzal siyaqtı. Kambodja atauın alğaş mektep oqulıqtarı arqılı oqıp-bilgenimiz bolmasa, Ündiqıtay tübegindegi beytanıs jwrttıñ mädenieti men tirşilik-tınısı jayındağı mağlwmatımız sabaqtağı bağdarlamalıq kölemnen arığa asıp kete qoymaytın. Ol talay jıldar Franciyanıñ otarında bolğan el. Ündiqıtaydağı ejelgi memleketterdiñ biri sanalatın Kambodja jerindegi twñğış memleket İ-VI ğasırlarda Mekong özeni boyında saltanat qwrğan eken. Funan' dep atalatın ol memleket Qıtaymen, Oñtüstik Ündistan elderimen mädeni baylanıstar ornatqan. VII-VIII ğasırlarda iri el payda bolıp (Çenla Jer men Çenla Su), khmer jazuı düniege kelgen desek, al IX ğasırda khmer jerinde Kambudjadeş memleketi qwrılıp, ol XI ğasırda Ündiqıtay tübegindegi eñ iri imperiyağa aynalğan. Tarihtıñ talay şatqalında şatqayaqtamay, şaruasın alğa süyrete alğan jergilikti halıq XV ğasırda qayta damıp, eldiñ jaña astanası Pnompen' (1443) twrğızılğanı mälim. Ejelden budda dinimen egiz jwrt özderiniñ nanım-senimderine adaldıqtarı retinde zäulim ğibadathanalar, orasan ülken äsem müsinder qaladı. Solay bola twrğanmen, XVII ğasırdağı siam men tay äskerleri arasındağı qırğiqabaq soğıstan halıqtıñ twrmıs-tirşiligi älsirep, eldiñ ösuine edäuir keri äserin tigizgenin naqtılaytın bwltartpas ayğaqtar köptep tabıladı. 1841 jılı ükimet basına Ang Duongtıñ kelui, 1884 jılı Franciyanıñ is jüzinde onı öz otarına aynaldıruı, ekinşi düniejüzilik soğıs jıldarında japondardıñ jau­lap alğanı, soğıstan keyin qaytadan Fran­ciya qarauına ötui, eldegi wlt-azattıq qoz­ğa­lısınıñ küşeyuine baylanıstı 1953 jılı Pnompen'de eldiñ täuelsizdigi turalı resmi şartqa qol qoyıluı, 1957 jılı beytaraptıq turalı zañ qabıldanğanı, soğan qaramastan V'etnamdağı soğıs ıqpalımen mwnda 1970 jılı naurızda äskeri töñkeris bolğanı, osı jılı 30 säuirde Amerika äskerleriniñ beytaraptıq şartın bwzıp, elge öz äskerlerin engizui, biraq partizan qozğalısı men älem jwrtşılığı narazılığına baylanıstı AQŞ-tıñ öz äskerlerin qayta şığarıp äketuge mäjbür boluı, 1975 jılı säuirde tağı da qandı qaqtığıstar beleñ alıp, bilik basına kommunist Pol Pottıñ kelui Kambodja täuelsizdiginiñ bir künde ornay salmağanın, talay qırği-qabaq soğıs pen qandı qaqtığıstan qan qaqsağan halıqtıñ beybit ömirge birden qol jetkize qoymağanın naqtılay tüsetin oqiğalar. Sondıqtan biz äñgimemizdiñ basında aytıp ötkenimizdey, Kambodjada qaza tapqan maqtaaraldıq azamattardıñ ölimine qatıstı Pol Pot degen kim jäne jerlesterimizdiñ özge elde ajal qwşuına sebep bolğan bwl jağdaylar nege osı uaqıtqa deyin köp aytılmay, tarihtıñ tasasında qalıp qoyğan degenderge toqtaludı jön körip otırmız. Pol Pot – “qızıl khmerler” armiyasına süyenip, eline “tapsız qoğam” ornatanım dep jariyalağan kommunistik kösem. Qalalıqtardı küştep auıldıq jerlerge köşirip, däuletti adamdardı, ziyalılardı, dinbasılardı, bwrınğı ükimet şeneunikterin – jalpı 3 millionğa juıq adamnıñ közin joyumen qatar, qaraqşıların mwsılman meşitterin örtep, qiratuğa ündegen, mwsılmandardı qoyşa bauızdap, tipti, olardıñ balalarına deyin ayauşılıq bildirmegen, 70-şi jıldardağı eñ qasköy, halıqqa köp qasiret äkelgen adam. Mwndağı 1975 jılğı azamat soğısı oppoziciyalıq küşterdiñ jeñisimen ayaqtaluı el basına, bilikke Pol Pot basqarğan «qızıl khmerlerdiñ» solşıl ekstremistik tobınıñ keluine jol aşıp berdi. Qısqa merzimde kommunistik qoğam ornatamız degen qızıl kösem eldi altı äskeri aymaqqa bölip, qatañ diktatura ornattı. Qala twrğındarı auıldıq jerge köşirilip, qara jwmısqa jegildi, tauar-aqşa qatınastarı joyıldı, al 1979 jılı Kampuçiyanıñ Birtwtas Wlttıq azat etu küşteri V'etnam äskerleriniñ qoldauımen Pol Pottıñ totalitarlıq rejimin qwlattı. Kambodja Halıq Respublikası jariya­lanıp, elde socializm ruhı üstemdik qwra bastadı. Biraq jappay atıs-şabıs sayabır tapqanday köringenmen, iştegi jağday oğan mülde kerağar edi. Alayda, mwndağı ahualdıñ äli tolıq jazılıp bitpey jatqanına qaramastan «şaş al, dese, bas alatın» keñestik körsoqırlıq öz bilgenin jüzege asırıp qaluğa tırıstı. Artta qalğan memleketterdiñ socialistik damu jolına tüsuine qolwşın beru, sayasi, ekonomikalıq jağınan qoldau körsetu ideyalarınıñ bası qıltidı. Ündiqıtay tübegindegi kedeylik qwrsauında qalğan sonday memlekettiñ biri Kambodjada socialistik qoğam ornatıp, qirağan şaruaşılıqtı qalpına keltiredi degen jeleumen attandırılğan toğız adamnıñ üşeui äzerbayjandıq bolsa, al qalğan altauı maqtaaraldıq azamat edi. Keyin tarihi derekterdi tauıp, tanısqanımızda bwl adamdardıñ kambodjalıqtarğa maqta ösirudi üyretu üşin eki jıl merzimge jiberilgeni mälim boldı. Olar jerlesterimiz Nikolay Vasil'eviç Tikmenov, Gennadiy Alekseeviç Lısenko, YUriy Ivanoviç Gribov, Hasan Akadjanov, Aleksandr Gri­gor'e­viç Çernov, Tağaymwrat Fayziev edi.

Mwrajay qızmetkerinen olardıñ saparğa deyingi ömiri men tübektegi jwmbaq ölimi turalı bilu maqsatında, tağı da biraz qosımşa aqparattar swrastırğanımızda, mwrajayğa Hasan Akadjanovtıñ otbasınan onıñ tuğan-tuıstarı men bala-şağaları kelip twratının bildik. «H.Akadjanovtıñ kindiginen tarağan wrpaqtarı men jarı Toygül apa büginde Maqtaaral audanı Maqtaaral auıldıq okrugine qarastı «Qazaq KSR-niñ 40 jıldığı» auılında twradı», – dedi osı oqiğadan habarı bar jerlesteriniñ biri. Keyipkerimizdiñ balaları twratın auıldı izdep tapqanşa, qas qarayıp qaldı. Soğan qaramastan jazdağı tirşilik qarbalas. Diqanşılıqtı käsip etken auıl twrğındarınıñ ala jazday tökken teriniñ zeyneti körinetin jauaptı nauqanda qauın-qarbızın ötkizip, bala-şağa qamın birinşi kezekke qoyıp jatqan halıqtıñ işinde däl qazir kim bizge moyın bwra qoysın degen küdik te joq emes edi. Biraq Toygül apa bizdiñ ne üşin kelgenimizdi estigennen keyin qwraq wşıp qarsı aldı. Süyip qosılğan adal jarı dünieden ozğalı arada qanşama jıldar ötse de, oğan degen ayaulı sezimi äli künge sol ıstıq qalpında saqtalğanın añğartıp qaldı. Aynalası şüpirlegen säbige tolı. Wlın wyağa, qızın qiyağa qondırğan keyuananıñ köñili şat, mereyi üstem. «Balalarınıñ osı qızığın köre almay ketken Hasanımdı qalay wmıtayın. Bäri küni keşe ğana siyaqtı edi» dep jüregi tolqıp äñgimesin bastağan aq samaylı ananıñ sözin böluge bizdiñ de dätimiz şıdamay, wzaq tıñdadıq. Hasan Akadjanov täjik wltınıñ ökili eken. Jetpis tört jastağı qart ananıñ jüzindegi ömir sızıqtarı men qıraulı aq samayı bwl ömirde qiındıqtı köp körgendiginen sır şertedi. Küyeui Hasan qaza tapqanda artındağı üş qızı men altı wlı ayaqtanbay qalğan-dı. Ömirdiñ auırtpalığın jeke özi kötergen ol wldarı men qızdarın jetildirip, üyli-barandı etken, büginde olardan 30 nemere 40 şöbere süyip otır.

– Joldasıñız qaza tapqannan keyin keñes ükimeti bwl üşin sizdiñ otbasıñızğa qanday kömek körsetti? – degen swrağıma Toygül apa eriksiz külip jiberdi.

– Köktemde jılına bir ret bir tirkeme kök şöp tüsirip beretin. Mine, osıdan basqa eşkimnen eşteñe alğan emespin,– deydi şiettey bala-şağanı jalğız özi tärbielep, er jetkizgen qayrattı ana qamığıp.

Hasan Akadjanovqa kelsek, 1927 jılı tuğan qaharmanımız qara jayau, köptiñ biri bolmağan. 1951 jılı Taşkent auıl şaruaşılıq tehnikumına oquğa tüsip, mwnı ol 1955 jılı ösimdikti qorğau maman­dığı boyınşa qızıl diplommen bitirip şığadı. Äri qaray tağı da kündelikti küybeñ tirliktiñ jetegine erip kete barmaydı, joğarı bilim alu maqsatımen 1955 jılı Taşkent auılşaruaşılıq institutına tüsedi. Söytip, 1960 jılı joğarı bilimdi agronom mamandığın alıp şığadı. Mırzaşöl aymağındağı «Maqtaaral» sovhozına qaraytın «Kazaq KSR-niñ 40 jıldığı» bölimşesinde taban audarmay 24 jıl agronom bolıp jwmıs istegen H.Akadjanov 1982 jılı maqta ösirudiñ has şeberleri «Maqtaaral» sovhozınıñ bas injeneri Nikolay Tikmenov, Gennadiy Lısenko, bölimşe garajınıñ injeneri YUriy Gribov, bölimşe mehanizatorı Tağaymwrat Fayziev, mehanizator Alek­sandr Çernovtarmen birge Kambodjağa attanadı. Bir jıldan keyin, 1983 jılı säuirdiñ ayağında H.Akadjanov, G.Lısenko, YU.Gribov, A.Çernov, törteui elge eñbek demalısın alıp keledi. Tuğan jerdi sağın­ğannan jüregi äldenege tolqıp, özge­şe küydi bastan keşken küyeuiniñ Toygül apa jat jerden mülde basqaşa özgerip kelgenin bayqaydı. Tomağa-twyıq, köp söylemeydi, işki sırın aşıq aytpaydı. Äldeneni jasırıp, qwpiya saqtaytınday. Kambodjanıñ jağdayı, ondağı özderiniñ jwmıstarı jayında jaq aşpaydı. Birde üy şaruasın atqarıp jürip ol küyeuiniñ dos­tarımen äñgimesin qwlağı şalıp qaladı. Bar wqqanı, Kambodjada twrıp jatqan adamdardıñ jağdayı öte naşar, halqı aş-jalañaş, kedeyşilik jaylağan el. Äli künge soğıs jürip jatqan el. Bwlarğa barğan bette adamdar aldınan şığıp: «Qaydan kelseñder, tezirek sol jaqtarıña ketiñder. Äytpese, öltiremiz, ayamaymız» dep eskertu jasağan. Olar mwnı estigennen keyin jalma-jan elşilikpen habarlasıp, män-jaydı tüsindiredi. Ondağılar: «Qorıqpañdar» dep aldap-sulap qaytarıp jiberedi. «Senderdi maqta egetin alqapqa arnayı kölikpen qarulı küzet alıp barıp, alıp kelip otıradı. Eşkimnen qorıqpañdar» deydi.

– Tağı birde jadımda qalğanı, – deydi Toygül apa, – Kambodja jauın-şaşındı jer eken. Maqta ösiruge tabiğatı mülde qolaysız. Sol sebepti, şitti maqtanı egip, kütip-baptağan künniñ özinde mardımsız ğana önim alınğanın küyeuimniñ öz auzınan estidim.

Mwrajayda mwnı naqtılaytın derek saqtaulı. Onda: «Jerlesterimiz maqta egetin alañdı arşıtıp, tazalatıp sol jerdiñ topıraq qwramın ğılımi jolmen zertteuden ötkizip, su jüyelerin tartqızıp, maqta egip ösiredi, tabiği jağdaylardıñ qiındığı, ziyankesterge qarsı himikattardıñ jetispeui saldarınan önim az bolğan, sol jılı 1 gektar jerden 21 kilogramm ğana maqta önimi jinalğan» delingen.

Eldegi eñbek demalısınıñ qırıq küni ötkennen keyin, olardı Kambodjağa qaytadan jiıp alıp ketedi. 1983 jıldıñ 23 tamızında tañerteñ egistik alqapqa kölikpen bara jatqan jerlesterimizdi Pol Pottıñ qaraqşıları ormanda toqtatıp, olardıñ bärin avtobustan sırtqa şığarıp atadı. Sol jerde H. Akadjanov jaraqattanıp, tiri qaladı, al qalğandarınıñ biri qalmay qaza tabadı. Biraq köp wzamay, bir jeti ötkennen keyin onıñ da mürdesi tuğan topıraqqa jetkiziledi. Osı jağday tüsiniksiz. Öytkeni, Kambodjağa küyeuimen birge erip barğan Nikolay Tikmenovtıñ äyeli auıldağılarğa mülde basqaşa jañalıq aytadı. Ol mwnda kelgende, Toygül apağa küyeuiniñ jaraqatı onşa auır emestigin, bwyırtsa köp wzamay kelip qalatının aytıp, quantadı. Jwmısşılardıñ qaraqşılar qolına qalay oñay tüsip qalğanın bayandaydı. Onıñ aytuına qarağanda, bwl kezdeysoq oqiğa emes. Olardı küzetip bara jatqan qarauıldardıñ özi qaraqşılardıñ jağına satılıp ketken. Öytkeni, olarğa eşqanday qarsılıq körsetpegen, oq atpağan. Özderi tiri qalu üşin basqalardı qwrbandıqqa şala salğan. Gospital'da emdelip jatqan H. Akadjanovtı ile-şala elşiliktiñ adamdarı kelip alıp ketedi jäne onıñ qanday sebepten qaza bolğandığı jwmbaq küyinde qaladı. Jaraqatına baylanıstı köz jwmdı ma, älde qasaqana öltirildi me, bwl jağı tarihta keñes däuiriniñ aşılmağan aqtañdaq betiniñ biri bolıp saqtaulı.

Obalına ne kerek, otandastarımızdıñ oqqa wşqan deneleri jer qoynauına arulap tapsırıldı. Azamatın ardaqtap, key qabirdiñ basına müsini ornatılıptı. Altı azamattıñ suretiniñ mwrajaydan tabılıp jatuınıñ özi sol qwrmettiñ bir belgisi osı künge deyin jetkenin ayğaqtaydı. Qaza bolğannan soñ jerlesterimiz «Halıqtar dostığı» ordenimen, Kambodjanıñ ordeni­men marapattalğan eken. Alayda, qanşa jerden bağalı temir-tersek bolsın bwlarmen adam ömirin ölşeuge bolmaydı jäne birde-bir marapat olardıñ ornın toltırması anıq. KSRO ıdırap, odaqtas respublikalar täuelsizdikterine qol jetkizgennen keyin osı azamattardıñ birazınıñ balaları tarihi otandarına qonıs audarıptı. Qazirgi tañda olardan «Qazaq KSR-niñ 40 jıldığı» auılında tapjılmay, twraqtap qalğandarı Hasan Akadjanov pen Tağaymwrat Fayzievtiñ otbasıları ğana. Ärine, bügingi zamannıñ kelbeti, ömirdiñ özegi keşegi künderge mülde wqsamaydı. Belgisiz elde belgisiz sebeppen qaytıs bolğandar turalı qazir köp adam bile de bermeydi. Bwl sır – tek olardıñ keyingi közi tiri wrpaqtarınıñ ğana jan sandıqtarında tüyuli küyinde qala beretin şındıq. Bizdiñ keşegi keñestik kezeñniñ keleñsiz bir betin keri qaray paraqtap otırğandağı sebebimiz sondıqtan. Ötkensiz bolaşaq qaşanda bwldır bolıp qala beretinin jaqsı tüsinemiz. Ölke tarihına qatıstı birde-bir iz öşip qalmauı tiis dep sanaytın jwrt osı oqiğağa biıl otız bir jıl tolıp otırğanın bilse deymiz. Bwl oyımızdı Toygül apağa aytqanda, quana qwptadı. Hasan ağanıñ salıp ketken eski üyinen bizdi şığarıp salğan keyuananıñ janarınan keyingi wrpaqtıñ basına mwnday qorğasın bwlttı Qwday eşqaşan sala körmesin degen analıq tilektiñ şuağı tögilip twrdı.

Rayımbek TOQSANBAEV,

tarihşı

Abai.kz

0 pikir