Jeksenbi, 9 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 98701. Jazılğandar — 72273. Qaytıs bolğandar — 1058
46 - söz 4989 0 pikir 13 Mausım, 2014 sağat 13:00

RESEY: qauip qoyın-qonışınan

Reseydegi qwrılımı jağınan eñ kürdeli aymaq qay öñir? Ukrainadağı jağday Reseydiñ atalğan elmen şekaralas jatqan aymaqtarına qalay äser etip otır? Euraziyalıq integraciyanıñ nätijesinde aymaqtıq äriptestiktiñ ayası keñeye me? Osı jäne özge saualğa jauap izdegen "Euraziya älemi" pikirsayıs klubınıñ kezekti otırısına biz de qatısıp qayttıq. Jiında orta toltırğan sayasattanuşılar teriskey körşimizdiñ qazirgi jağdayın söz etti.

RESEY:  qauip qoyın-qonışınan 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Eduard POLETAEV,­ ­sayasattanuşı: Qazaqstannıñ 14 oblısınıñ 7-ui teriskey körşimizben şekaralas jatır. Al Euraziya ekonomikalıq odağına qol qoyılğalı beri aymaqaralıq seriktestiktiñ mañızı arta tüspese, kemigen joq. Keden odağı iske kiriskennen bergi kezeñde aymaqtar arasında 240-tan asa kelisimge qol qoyılıptı.
Jas qazaq: Bizdiñ Reseyden kelgen qonaqtarğa qoyar saualımız bar. Biz, euraziyalıq integraciyanıñ negizgi principterin ayqınday aldıq pa osı? Aytalıq, eger bwl sayasi emes, ekonomikalıq wyım bolsa, endeşe, mwnıñ bwdan bwrınğı Keden odağınan qanday ayırmaşılığı bar?
Oleg PODVINCEV, reseylik sayasattanuşı, Perm' wlttıq zertteu institutı sayasi ğılımdar kafedrasınıñ professorı: Swra­ğı­ñızdıñ sarının tüsinip otırmın. Euraziya ekonomikalıq odağınıñ sayasi integraciyanı közdemeytini, tek ekonomikalıq baylanıstarmen şekteletini san ret aytıldı. Jalpı, Reseydiñ jağdayında sayasi integraciya turalı söz qozğau auırlau. Nege? Sebebi bizdegi sayasi keñistik birtwtas ­emes. Reseyde 90-jıldarı qalıptasqan aymaqtıq sayasi jüye äli künge deyin joyılğan joq. Federaldıq, jalpıwlttıq sayasi elitanıñ älsizdigi aymaqtıq sayasi elitanıñ qalıptasuına jol aştı. Memlekettik ideologiyanıñ älsizdiginen aymaqtardıñ öz sayasi ideologiyası qalıptastı.
Anton MOROZOV, sayasattanuşı: Estuimşe, qazir Reseyde gubernatorlar arasındağı teketires küşeyip keledi. Aymağınıñ aumağı ülken, ekonomikalıq damuı jağınan özgeden köş ilgeri öñir basşısınıñ janına toptasu ürdisi qayta qalıptasıp jatır eken. Bwl mağan 90-jıldardı eske saladı. Sodan şığar, ortalıqtandıru sayasatın jaqtaytındar men oğan sırttay qarsılıq tanıta almaytın, alayda iştey qoldamaytın qarama-qarsı toptar payda boluda.
Jas qazaq: Reseydegi aymaqtıq sayasi elitanı auızdıqtauğa Putinniñ şaması kelmey otır degenge seniñkirey almay otırmız...
Oleg PODVINCEV:­ Sonda siz Putin aymaqtıq elitamen sanaspaydı dep oylaysız ba? Bilik key kezderi belgili bir aymaqtağı ıqpaldı toptarmen kelisimge keluge mäjbür. Biraq bwl onıñ özine tiimdi. Aytalıq, «Birtwtas Resey» Mäskeude Putinniñ ğana emes, sonımen birge Lujkovtıñ da partiyası boldı. Al Sverdlovsk oblısında Putin partiyalıq bilikti Eduard Rossel'men (atalğan öñir­diñ bwrınğı gubernatorı) bölisti. Alayda bwl Mäskeudiñ özine tayaq bolıp tidi.
Aleksey GILEV, sayasattanuşı, Re­seydegi tarihi jäne sayasi zertteuler ortalığınıñ direktorı: Biraq soñğı kezderi Mäskeu ortalıqtandıru sayasatın mıqtap qolğa alğanın moyındaytın şığarsız. Jalpıreseylik ortaq ideologiyanı qalıptastıruda Mäskeu qazirgi osınday­ özi bi, özi qoja gubernatorlardıñ tär­ti­bin tezge saluda. Osınıñ özinen-aq federaldıq ortalıqtıñ aymaqtıq elitamen sanasatının bayqauğa boladı. Reseydegi federaciya sub'ektileriniñ sanı soñğı jıldarı 83-ten 85-ke deyin östi. Äytkenmen, soñğı kezderi federaldıq ortalıq belgili bir aymaqtıñ basşısın tağayındauda qatelikke boy aldırıp jür. Asığıs tağayındaudıñ nätijesinde köptegen gubernatorlar, sonıñ işinde Qazaqstanmen şekaralas ornalasqan aymaqtardıñ basşıları körşi elmen seriktestik baylanıs ornatuda älsizdik, tipti biliksizdik tanıtıp jatır.
Jas qazaq: Reseydiñ şet aymaqtarındağı jağday asqınıp twr deysizder. Biraq bwğan naqtı dälel bar ma?
Vsevolod BEDERSON, reseylik sayasattanuşı: Qazirgi küni Reseydegi qwrılımı jağınan eñ kürdeli aymaq – Başqwrstan. Bwl öñirdegi halıqtı – başqwrttar, tatarlar jäne orıstar qwraydı. Sanı jağınan bwlardıñ öñirdegi ülesi teñ bolğanımen, aymaqtıñ sayasi elitası tügelge juıq başqwrttar. Bılayşa aytqanda, qazir bwl elitağa «äy deytin äje, qoy deytin qoja» tabılmay otır. Däl osı elita jergilikti ahualdı qalıptastırdı. Qazir mwndağı balmwzdaqtan bastap kemege deyin Salauat YUlaevtıñ atımen ataladı. Bwl öz kezeginde atalğan aymaqta ömir süretin tatarlar men orıstardıñ narazılığın tudırıp otır.
Oleg PODVINCEV: Meniñ boljamım boyınşa, aldağı uaqıtta Mäskeu Ukrainamen şekaralas jatqan birqatar öñirdiñ basşısın ornınan aladı. Nege? Sebebi soñğı kezderi Belgorod, Kursk, Rostov, ­Saratov oblıstarına Ukrainanıñ oñtüstik-şığısındağı jağday äser etip otır. Atalğan aymaqtardağı gubernatorlardıñ orıntağı şatqayaqtay bastadı. Mwnıñ artı nege äkelip soqtırarın azdan soñ aytayın.
Aleksey GILEV: Negizinde biz, reseylikter Qazaqstanğa qızığa qaraymız. Mwnım kölgirsöz, pafos emes. Sizderde twtastıq bar. Bizde ärbir wlt topqa, jikke bölingen. Sayıp kelgende, qazirgi küni Reseyde 85 sayasi jüye bar. Al aymaqtıq sayasi jüyeni özgertuge, oğan ıqpal etuge resmi Mäskeudiñ özi qauqarsız. Tipti Tatarstan men Baş­qwrstannıñ özi etnikalıq qwramı, tili men dili jağınan özara wqsas bolğa­nı­men sayasi wstanımı eki bölek. Qazirgi Kaliningrad oblısı 70 payızğa Europamen integraciya­lanğan. Mwnı reseylik aqparat qwraldarı ayta bermeydi.
Sayıp kelgende, bwl wlttıq twtastıqtı qalıptastıruğa kedergi keltirude. Bılayşa aytqanda, bizde jalpıreseylik twtastıq degen wğım joq. Esesine, aymaqtıq, etnikalıq jäne konfessiyalıq qağida bar. Bwl princip soñğı 15 jılda erekşe küşeydi. Bälkim, bwlay aytqanım üşin men sınğa wşırarmın. Alayda aqiqat osınday.
Vsevolod BEDERSON: Qazaqstan köp jağdayda bügingi künmen jäne bolaşaqqa qarap, al Resey – ötkenimen ömir süredi. Bizdiñ bilik, tipti oppoziciya bolsın 1990 jılğa deyingi jağdaydı, yağni 1913 jılğı imperiyanı, İ Petr, Minin men Pojarskiy, Aleksandr Nevskiydiñ däuirin­degi kel­meske ketken kezeñdi añsaytın siyaqtı...
Jas qazaq: «Qazir Resey bir kezgi imperiyalıq quatın qayta qalpına keltiruge tırısıp jatır» degen pikirdi jii estimiz. Eger osı ras bolsa, mwnıñ artı nege äkelip soqtıruı mümkin?
Oleg PODVINCEV: Endigi jerde Mäskeu ärbir attağan adımın añdap baspasa, bolmaydı. Iä, Qırımdağı jağday, Ukrainanıñ oñtüstik-şığısındağı oqiğalar, sözsiz, Reseydiñ imperiyalıq poziciyasınıñ beki tüskendiginiñ körinisi. Säykesinşe, bwl aymaqtandıruğa äser etedi. Alayda oñ emes, keri äseri boladı. Bwl arada men älginde aytqan oyımdı tolıqtırayın. Eger Kiev biligi Ukrainanıñ şığısındağı jağdaydı twraqtandırıp, Doneck men Lugansk oblıstarın baqılauğa alsa, atalğan öñirdegi «köterilisşiler» qayda ketedi, qayda baradı? Bwlardıñ Ukrainamen şekaralas jatqan Reseydiñ aymaqtarına qonıs audarudan basqa amalı joq. «Al Mäskeu bwlardı bosqındar» dep tanuğa mäjbür boladı. Alayda milliondağan bosqındı aytalıq Rostov oblısına birsätte qonıstandıru mümkin be? Joq. Endeşe, Kreml' bwlardı Ortalıq Resey jäne Sibirge jöneltedi.
«Jañaresey» degen ideya qaydan payda boldı, bilesiz be? Ukrainanıñ şığısında qazirgi küni Jañareseydiñ bar ekenine senetin jäne onı öz qolmen qalıptastırğanına masattanatın ülken top qalıptastı. Erteñ, osı top Reseydiñ tükpir-tükpirine qonıstanğan jağdayda bwlardıñ Ukrainanıñ oñtüstik-şığısında wşqındağan Jañaresey turalı ideya­nı şartarapqa taratpasına kim kepil?
Aygül TÜLEMBAEVA, ekonomika ğılımınıñ doktorı: Men mwnı bwrın da ayt­qanmın, qazir de aytayın. Reseyde jaña öñirge engen jaña memleketke kirgenmen birdey boladı. Sayıp kelgende, ärbir sub'ektiniñ ortalıqqa bağına bermeytin öz zañdarı bar. Erteñgi küni Qazaqstanğa ärbir aymaqpen jeke-dara kelissöz jürgizuge tura keledi. Al bwl öz kezeginde qazaqstandıq eksporttıq Resey narığına ötuin qiındatadı.
Andrey ÇEBOTAREV, sayasattanuşı: Iä, bwl pikiriñizben kelisemin. Alayda siz bwdan şığudıñ şeşimi qanday degen saualğa jauap bere almay otırsız. Meniñ aytarım, şekaralas öñirlerdi ekono­mi­kadağı asa mañızdı sub'ekti retinde investorlarğa tartımdı qılu üşin olardıñ tartım­dı­lığın, jarnamasın jasaudı dwrıs jolğa qoyğan jön.
Irina ŞEVCOVA,­ Reseydegi tarihi jäne sayasi zertteuler ortalığınıñ ğılımi qızmetkeri: Aymaqtıq seriktestiktiñ mañızı arta tüsken sayın aymaqtıq partiyanıñ payda boluı äbden mümkin. Bwl postkeñestik elderge tañsıq dünie. Nağız sayasi ayqas sol kezde bastaladı. Aymaqtıq seriktestiktiñ aytarlıqtay tabısqa jetip, ekono­mikalıq täuel­sizdikke qol jet­kizgen öñirler sayasi-mädeni ortalıqtarğa bağınğısı kelmey, olarmen teketireske tüsui de ıqtimal.

Duman BIQAY
"Jas qazaq" gazeti
0 pikir