Jeksenbi, 9 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 98701. Jazılğandar — 72273. Qaytıs bolğandar — 1058
46 - söz 4327 0 pikir 13 Mausım, 2014 sağat 13:34

INTELLIGENCIYA BEDELİ NEGE TÜSTİ?

Qazaq intelligenciyasınıñ bedeli nege tüsip ketti?

 

Qazaq bwrın ru-ruğa bölinuşi edi. Endi sekta-mektağa bölinetindi şığardı. Ol ol ma? Islamnıñ, sol sekildi hristiannıñ öz işinde jeke-dara tarmaqtarda tağı da tarana tüsude. Bwdan tıs ğalamdanumen elimizge sayqaldap engen özge de jalğan ideologiyalar jeteginde jürgender qanşama? Osılayşa mıltıqsız maydan nısanına aynalğan olardı äy, dep tıyıp jatqan bwl qoğamda eşkim joq. «Alaş aynası» swrau salğan mamandar mwnıñ barlığına wltqa bas bola almağan qazaq intelligenciyası kinäli dep sanaydı.

 

Sayasattanuşı Dosım Sätbaev bügingi tañda intelligenciya «ölgen» dep esepteydi. 

Mamannıñ pikirinşe, keñes zamanı tüsinigindegi moral'dıq-etikalıq biligi bar, sonımen qatar tañdağan jolında el bedeli üşin özin tärik etuge äzir, japondarşa aytqanda, «moral'dıq harakirige» dayın intelligentter bügin joqtıñ qası. 

– Jalpı, keñestik jüye qwrığannan keyin sol stil'degi intelligenciya da joğaluı kerek edi. Biraq bizdegiler onı jasandı jolmen saqtap qaldı. Negizinen, HHİ ğasırdıñ bastı keyipkeri – «intelligent» emes, «intellektualdar». Qazirgi ğalamdıq deñgeydegi innovatorlar kimder?.. Olar – marqwm Stiv Djobs, Mark Cukerberg, Sergey Brin... «Time» jurnalı jariyalaytın «Jıl adamdarı» qatarında sayasatkerlerdi, biznesmenderdi, akterlerdi, tarih mamandarın köremiz. Biraq olar özderin intelligent sanamaydı. Osı jağınan alğanda, «intelligenciyanıñ» däuiri ötip ketken sekildi. Öytkeni soñğı kezderi adamdı qorşağan äleumettik, sayasi, psihologiyalıq orta qattı özgerip ketti. Sondıqtan ölgendi qoldan jasaymız dep wmtıludıñ qajeti joq, onıñ ornına «intellektualdardı» tudıratın adam sapası kapitalı üşin küresu qajet. Sebebi bügingi tañda jer şarında «aqıldar» üşin talas qızıp twr, - deydi sayasattanuşı.

Sonday-aq ol qazirgi qazaq qoğamında intelligent dep jürgender tabiği emes, jasandı top ekenin aytadı.

– Antonio Gramş kez kelgen basqaruşı elita «intelligenciya» degen jasandı märtebege layıq qoğamnıñ bir tabın qwruğa wmtıladı degen. Qazir bizdegi şığarmaşılıq intelligenciya dep jürgenderimiz qoğamnan göri bilikke köbirek qızmet etedi. Ärine, olardıñ arasında şındıq pen ar-ojdan märtebesin jañğırtuğa at salısuşılar ilude bir kezdesedi. Mäselen, Gerol'd Bel'ger nemese Ermek Twrsınov siyaqtı twlğalar. Qalay degenmen de nağız intelligenciyanı qoldan jasau mümkin emes, ol kerek uaqıtında tabiği jolmen tuındaydı, – deydi D.Sätbaev

Qazir mädeniet orındarına, kitaphanağa, ğılımi konferenciyalarğa bas swqsañız, bos orındı köp köresiz. Kezinde közi qaraqı degen qauımnıñ barlığı mwnday orındarda boludı öziniñ mindetiniñ biri dep sanauşı edi. Al qazir osı mindet özgerdi me, älde ziyalı qauımnıñ öz arasında toqırau bar ma?.. 

Bwl rette äleumettanuşı Baqtığali Şäkeev mädeni instituttar dağdarısına osı instituttardıñ özi de nemese oylı adamdardıñ da qatısı joqtığın aytadı. Maman bwğan belgili bir deñgeyde ayıptı bilik dep sanaydı.

– Mädeni instituttardıñ dağdarısına, negizinen, bilik kinäli. Bilik öziniñ ideologiyalıq sayasatında mädeniettiñ ülken röl atqaratındığın jaqsı biledi. Sondıqtan osı bağıttağı infraqwrılımdardı damıtıp, qoğamnıñ betke wstar azamattarın artıq aqşamen, bos uaqıtpen qamtamasız etui kerek. Biraq bizde onday joq. Mäselen, üş sağattap baratın mädeniet ornına kim baradı? Sol sekildi jaqsı tabıs tapqanımen, onıñ barlığın nesiege jwmsap jatqan adam teatrdı oylauı mümkin be? Mine, osı jağınan alğanda bilikke intellegenciya belsendiliginiñ, potencialınıñ eş qajettiligi joq. Bwl, ärine dwrıs emes sayasat.

El-jwrt qazaqtardı sauattı salalıq telebağdarlama jasay almaydı dep köp sögedi. Alayda jurnalist qauım ötkir oy ayta alatın mamandı tappay qattı qinaladı. Ondaylar mülde joq emes, biraq sanaulı ğana. Mwnıñ jayın sayasattanuşı Uälihan Töleşov bılayşa tüsindiredi:

– Bizde sayasi plyuralizm joq dep qinalamız. Al ol bizde qaydan bolsın, öytkeni bizdegi biliktegilerdiñ, twlğalardıñ köbiniñ sauatı tömendeu. Sauatsız bolğandıqtan da olar tilşiler qauımınan qaşıp, qoğam aldında qanday da bir aşıq oy bildiruden qorqadı. Olar aytqan oyım bireuge jaqpay qala ma dep emes, sauatsızdığım bilinip qala ma dep bügejekteydi. 

Mwndayda qoğamğa şın aqparat jetpeydi. Swrap jatqan soñ sarapşılar dolbarlap, payımdap birdeme aytqan boladı. Aynalıp kelgende, bütin eldiñ sauatı osılayşa bağalanıp şığa keledi. Äytpese şeteldik arnalardı qossañız, ministr de, deputat ta şen-şekpenine qaramay mıqtı oylardı ortağa tastap, ideyağa tolı kitaptarın jariyalap jatadı. Osı jağınan alğanda, elimizde bilikti kadr tek orta emes, joğarı zvenoda da jetkiliksizdigi anıq bayqalıp qaladı.

 

«Alaştıñ» tüyini:

Bizde qostildilik degen bar. Qoğamdağı orısşa aqparat qazaqqa jetip jatadı, al qazaqşası orıs tildilerge jetpeydi. Bwl – ruhani ağartu isinde ülken män beretin mäsele. Öytkeni osı eki älem bizde bir-birinen alşaqtap ketedi. Barlıq jağınan. Onı birtwtas jasau üşin orısşadan qaşpau kerek. Kerisinşe, qazaq intelligenciyası wlttıq ideologiyanı osı eki tarapqa da birdey etip jetkize alatınday boluı tiis. Intellegenciyanıñ ülken qozğauşı küşke aynala almauında, joğarıda mamandar atap ötken mäselelermen qatar, bizdiñşe, osı faktordı da eskeru kerek dep oylaymız.

Avtor: Kämşat Satieva

("Alaş aynası" gazetiniñ saytınan)

0 pikir