Beysenbi, 24 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107450. Jazılğandar — 102219. Qaytıs bolğandar — 1699
Qorğan 7244 0 pikir 1 Şilde, 2014 sağat 10:35

ŞÄKÄRİM ATAMIZDI TOLĞANDIRĞAN SAUALDAR...

Büginde egemendigimizdiñ bizge bergen enşisi bolsa kerek, Şäkärim atamızdıñ ösken ortası men uaqıtı, sayasi, äleumettik jağdayı, alğan bilimi men tanımı turalı az jazılıp, sızılıp jatqan joq. Äytse de bügingi jazılğandardıñ bärin Şäkärimniñ oylau jüyesindegi arnanı sol özindik bolmıstıq mände  tanıtıp jatır dey almas edim. Bwlay deuime sebep köp. Biraq bwl jerde aytayın degenim sebepter emes, Şäkärimniñ öz uaqıtı men keñistigi, sonıñ işindegi sırlı älem – adam degen mwhittıñ mäni men maqsatına köñil bölgendigine toqtalmaqpın.

Jalpı osı Şäkärim swraqtarına bizdiñ elimiz egemendik alğannan keyin ğana bet bwra bastadı. Sebebi swraq beseu bolğanımen, onıñ mäni bireu bolatın. Ol män – Allanıñ aqiqatına negizdelgen edi. Öziñiz saralap qarañız, swraqtar tizbektelgen oydı, tanımdıq ortaq negizdi, qalıptasqan dünietanımdıq filosofiyalıq şındıqtı, onıñ adamzat tarihındağı tağılımdıq, täjiribelik sınalğan aqiqatına şaqırıp twrğanday boladı.  Şäkärim atamız öz zamanındağı tirşiliktiñ «mäni» men uaqıtınıñ aldı belgisiz «şındığına» sınmen, swraqpen qaraydı. Al, jalpı onıñ ömir sürgen zamanınıñ «mäni» men «şındığı» ne edi? Bärimizge belgili bolğanday, adamzat öziniñ ruhani tarihında ülken jolayırıqta qaldı. Ötken tarihı men täjiribesinen bas tartıp, yağni bwrınğı «män» men «şındıq» ornına «jalğan qwdaylar men jalğan payğambarlardıñ» mäni men şındığın qabıldatuğa tırısqan ideologiyalar beleñ aldı. Alla men adam arasına sına qığılıp, ornına nebir teoriyalar men «izmder», qwdaylıq jüyeniñ ornın ala bastadı.

Mine, Şäkärim atamız öziniñ anıq imanımen, tanımımen, artına qaldırğan amanat swraqtarımen öz däuiriniñ şındığına qarsı twrğan dana, äulie. Öziniñ aynımas, iakini twğırınan taymadı. Sol minezi, twlğası arqılı, eldi imanğa, dinge, tüpnegizden aynımauğa ündedi. Sebebi onıñ qoyğan swraqtarına joğarıdağı «teoriyalar» men «izmderdiñ platforması» jauap bere almaytın. Ol qanday teoriyalar men izmder edi? Pozitivizm, Gumanizm, Zkzistencializm, Freydizm, Darvinizm, Ateizm, Materializm, Marksizm  jäne osılay jalğasıp kete beredi.Ol platformalarda "Aqıl" dara qwdayğa aynaldırıldı. Batıstıq racionalizm moda boldı. YAğni qwdaydıñ ornın Adam bastı. Qwdayğa, janğa, sırğa jalpı metafizikağa qatıstı barlıq şındıq joqqa şığarıldı. Bwl teoriyalar da Batıstıq dialektikalıq üştikter negizinde ornıqtı. Adamnıñ ömir süruiniñ mäni de, mına dünieniñ şındığı da bos bolıp şıqtı. Adam et pen süyekten ğana jaralğan. Mına düniede eşqanday hikmet te şındıq ta joq. Al Şäkärim atamızdıñ dünietanımında, bwrın adamnıñ da, dünieniñ de mäni Alladan tabılatın. Onı adam aqılmen, wjdanmen tabuğa tırısatın. Adam aqiqattı izdeuşi bolatın. Şäkärim atamız tek olarğa ğana emes, sol kezde de islam äleminde ornığıp kele jatqan «Batıstıq aurulardıñ» işindegi eñ qauiptisi – uahabilerge de qarsı şıqtı. Batıstıq auru dep biz bwl arada   «aqıldı» joqqa şığarıp, «naqıldı» Allağa aynaldırğan, Uahabilerdiñ dialektikalıq «taymiyaşı üştik» negiziniñ keşegi Batıstıq teoriyalar men izmderden jwqqandığın aytıp otırmız. Qazirgi uahabilerdiñ dialektikasında adamnıñ mäni men dünieniñ şındığı Allada emes (Fillah), Alladan kelgen (anillih) naqılda jatır. Endi adam män izdeuşi, wjdan iesi emes, kerisinşe, naqıldıñ ärpine tañılğan qwbıjıqqa, robotqa aynaldı. Ol degen söz adam aqılı, erki, qalau erkindigi, oylauı joqqa şığarılıp jatır degen söz. Bwl ilahi hikmetti joqqa şığaru, yaki Alla men adam arasına deldaldıq jasau degen söz. Bwdan ötken "şirk" joq. Bügin bizdiñ qoğam, jalpı älem osınday «ifrat pen tafrit» arasında twnşığıp jatır. Boluı tiis mäsele twtastıq, tauhidtiñ tarihi qalıptasqan tanımı men mänine oralu. Mändi «Alladan» tabu jäne «Alladan» sezinu.

 Sondıqtan Şäkärim atamızdıñ swraqtarına öziniñ tanımdıq twğırlarımen ğana jauap beruge boladı dep esepteymin. «Allanıñ adamdı jaratqandağı maqswtı ne?», «Adamğa tirşiliktiñ eñ keregi ne üşin?», «Adamğa ölgen soñ, meyli, ne jönmen bolsın, rahat-beynet, sauap-azap bar ma?», «Eñ jaqsı adam ne qılğan kisi?», «Zaman ötken sayın adamdardıñ adamşılığı tüzelip bara ma, bwzılıp bara jatır ma?»

Äri qaray taldap köreyik… Negizinen swraq onıñ swraulı söyleminen emes, sol söylemdegi wğımdardan, tüsinikterden, tanımdardan twradı. Swraqtağı Alla, adam, jaratılıs, maqsat, tirşilik, ölim, aqıret, izgilik, ahlaq mäseleleri Şäkärim zamanında öñi qaşıp, teris tüsindirilip jattı. Oğan joğarıda toqtaldıq. Alla bolsa da joqqa şığarıldı; adam - determinizmniñ qwrbanı, maymıldan jaralıp, dialektikalıq şarıqtau şıñına jetken jändik; jaratılıs - joq, bäri özdiginen; maqsat - erkindik, onda da Alladan, dini soqır senimnen alıstağan sayın erkindikke jetedi dep tüsindirildi; ölim - jan men tänniñ ayrıluı emes, materiyağa aynaldıratın ürey, suicidtiñ közi; aqıret - joq; izgilik - gumanizmniñ ölşemi; ahlaq - qoğamdıq kodeks qana...

Endi osı wstanımdarğa Şäkärim atamız özi qalay jauap beredi eken, soğan nazar audarayıq. Şäkärim dünietanımında jaratılıs mäselesi de Allanıñ hikmetimen tığız baylanısta qarastırıladı. Onıñ iliminiñ özindik erekşelikteri men wstanımdarı twrğısınan qarağanımızda odan jaratılıs, bolmıs, ruh jäne t.b. tüsinikter men negizgi wstındıq koncepciyalardı taldağanda jaratılıs degenimiz – sınaq dep twjırımdauğa boladı. “Hayuandar men Aqımaqtar” degen öleñinde, Osı bükil jaratılğan älemniñ adam üşin ekenin bil. Täñir-erik, aqıl bergen. Jaratu sebebi-sınau üşin dep eskertedi. Şäkärim dünietanımında Alla adamdı “joqtan” jaratqan jäne öziniñ jauharınan (zatınan)  “ürlegen” bolıp, tikeley substanciyalıq twtastıqta qarastırılmaydı. Sopılıq dünietanım ruhtıñ bastapqı “birlik” hälinen (ruhtıñ ruhani älemdegi Allamen birge bolu häli) fizikalıq älemge jiberilu qwbılısın ayrılısu nemese sınaq retinde tanidı.

Sopılıq dünietanımda jaratılıs turalı eñ keñ jayılğan tüsinik Allanıñ “Men qwpiya qazına edim. Tanılğım keldi. Mahluqattı (jaratılğan älemdi) özimniñ tanıluım üşin jarattım” mazmwnındağı hadiske negizdelgen. Al, adam bolsa, barlıq bolmıstardıñ işinde  “Allanıñ didarın” öziniñ körkemdigimen, äsemdigimen jäne wlılığımen äldeqayda twtas körsetetin ayna. Älem esepsiz fenomenderden (kasrattan) twradı. Älemdegi ärbir bolmıs qwdaylıq birliktiñ (ilahi uahidiyiat) däleli bolıp, Alla älemde birdey uaqıtta körinis (tajalli etedi) beredi. Osı älemniñ aqiqatı Lahut (qwdaylıq) älemde jinaqtalğan. Qwdaylıq wstındar nemese aqiqattar (ayani sabita), osı älemde körinis bermey twrıp “joq” bolatın. Mine, sondıqtan da Şäkärimniñ “O basta joqtı bar qılğan, joqtan bolmıstardı jaratqan – jan bolatın. Qozğalısqa engizgen quattı meyli jan de, meyli “män” de-älemdi sol män jaratqan» -degen tüsinigi Qwrannıñ “joqtan jaratu” (ex nihilo) wstanımına say keledi.

 Islamda Alla üzdiksiz jaratu üstindegi eñ belsendi, ärdayım ıqpal etuşi absolyuttik qwdiret iesi.  YAğni, älem belgili bir uaqıtta Alla tarapınan jaratılğan jäne bwl jaratılıs ärbir uaqıt pen keñistik işinde üzdiksiz jalğasıp jatadı.

Islam filosofiyası boyınşa, adam özindik maqsatı bar, moynına parız mindettengen, jauapkerşilik tasuşı yağni, erkindikke ie bolmıs retinde jaratılğan. Demek, adamnıñ jaratıluında maqsat bar. YAğni, adamnıñ jaratılıs maqsatı – qwldıq. Qwldıq mahabbat jäne ıqılaspen jasalğanda ğana mändi boladı. Ol män Allanı tanumen aşıladı. Şäkärim “Aqiqattı (Şındı) bilgiñ kelse, aldımenen “jandı” bil”-deui de sondıqtan bolu kerek.

Şäkärim şığarmalarında Täñirdiñ jaratqan äleminiñ barlığı “jandı” yağni, Jaratılğan bolmıstardıñ bärinde män, mazmwn bar. Osı bükil jaratılğan älemdi Alla adam üşin bar qıldı. Täñir adamğa erik, aqıl beru arqılı öziniñ jaratu sebebiniñ sınaq ekendigin eskertti. Sınaq alañı da adamnıñ tirşilik etu alañı – osı dünie. Sondıqtan dünieniñ swmdığı joq, jazası joq - ol Allanıñ jaratqanı. Allanıñ jaratqanın sögu -tağdırğa narazılıq. Öytkeni, seni aldağan ömir de emes, dünie de emes, ol -özin özi aldap jürgen adamnıñ özi. Dünieni, ömirdi jamandatqan – öziñniñ köz toymastığıñ, ölmeytindey, öşpeytindey, qartaymaytınday bolıp, qamdanbay, saqtanbay jüruiñ.

Tağı bir şığarmasında Şäkärim «deneşil (materialist), pänşil (filosoftar) keselderdiñ «dälelsiz sözben» negizderin sınaydı. Ol jan joq degen Avgust Konttıñ (1797-1857) dälelsiz sözderi bolatın. Bwğan Şäkärim şığarmalarında «Qaydan Keldim, Maqsatım ne? (Paydam ne?), ölgennen soñ ne bolam?» dep, jaratılıs jwmbağınıñ ölşeusiz sır ekenin tolğaydı. «Qwday joq, qiyamet joq deseñ-dağı, Arıñ, Insap-moyındap, maqwl dep twrğan joq pa?» dep, A.Kontqa özi jauap beredi. Wjdandı adam-ölgen soñ tirilmeymin dep oylap, Irazı qılam dey-twğın Qwdayı da joq, sonda da ar dep, ınsap dep, azap şegedi. Osını tereñ oylanayıq, ol sorlını osı azapqa itergen, qanday küş? Onıñ maqsatı «Ölgen soñ jwrt maqtasın dey me meni?»-Al, jwrt maqtasın deu-barıp twrğan jaman is, riyakerlik emes pe? Osı isimmen el tüzeymin dep, sol jolda özin qwrban qılamın der. Biraq, onıñ paydası ne? Adal jolda ölgenniñ-armanı joq degeni-“qwrğaq maqtan” emes pe? Ar, ınsaptıñ qwmarı osı-aq bola qoysın, al zwlımdıqtıñ qwmarı ne? Zwlımdıq pen Ar, ınsap ekeui eregisken eki dwşpan, artında rahat ta joq, azap ta joq, aqıl-zwlımdıqtan qalay jirenedi? Ar, ınsaptıñ-jaqsı isten ümiti ne? El tüzelse, ölgen soñ, oğan ne payda? Din üşin emes, tınış ömiri üşin de emes,  ölgennen soñ atım tarihta qalsın dep arpalısa ma? Bwğan aqılım toymaydı. Jan mäñgilik joğalmaydı. Jan-eki ömirdiñ azığı-wjdan, ar, ınsaptıñ paydasın sezinedi. Jan ölgen soñ mäñgilikke qauışıp “bäyge aların” biledi. Wjdannıñ osı sırına qanıqpağan aq jürek adal niet bola almaydı. Eger jan joğalıp, öletin, joyılatın bolsa, sıy almaytın bolsa aq, aram, wjdan, zwlım dep ayırıp, mınau jaman mınau jaqsı deudiñ mäni joq. Älemdegi dinderdiñ tüp maqswtı üşeu: “Qwday bar”, “Wjdan dwrıs”, “Qiyamet şın” degendegi osı üş anığı da öz swraqtarın jauaptandıruınıñ jemisi bolsa kerek. Dinniñ maqsatı - adamdı bauırlastıqqa şaqırıp, tuıs qılu. Qwday anıq, sondıqtan “aq jürek” pen “ziyankesti” sınau üşin beyis, tozağın jaratqan. Biraq bwlardı “Soqır oylı” “bir ezu”-özimşil jan-qanşa ğılım bilse de, wğa almaydı.

Sana bolmıstı bileydi, yağni, jan tänniñ bileuşisi. Dinşilder, anıqtı bilmes-künşilder “Janıñdı joldan qostı” dep, Şariğat aytıp küñkilder. Qwran “ruh” tänge Alla tarapına ürlengen. Osını kalam ğılımı, fiqhşılar, ruhtı keyinnen jaratılğan” deydi. Mağınasın anıq bile almay “ruh” degen sözdi “jan” deydi.

Şäkärim, Ruh pen jandı eki türli, bölek bolmıs dep qaraydı. Ruh-taza aqıl. Bwl Şın, minsiz-Täñirdiñ isi. Onı ayuandağı aqılmen şatastıruğa bolmaydı. Ruhsız jandı-näpsi deydi. Mwnı “bir ezu”-pänşi (jaratılıstanu, filosofiya) men dinşi (şariğatşı, moldalar) tıñdamas. Pänşi men dinşi-anıq, taza aqılğa jüginbey, noqtadan (tar qalıptan) basın ala almas. Taza aqıl-aqtı barlaydı, “tanitın janğa” kez bolsa, Haqiqat jerde qalmaydı. Mine osı joldardan-aq Şäkärim atamızdıñ «Bilimdilerge bes saualın» aldımen özi saralap alıp, öz qanağatına basqalardıñ oyın bilgisi keledi.

Ömirdi-bosqa ötkizudiñ artı ökiniş. Sondıqtan erik jiger barda ömirdi tanu kerek. Ömirdi-orındı, mändi ötkizseñ, ol-ölmes däri. Sondıqtan basta mi, bette ar barda-ömirdiñ qasietin bilu kerek. Ömirdiñ qasietin bilu –estilik.

Ömirdi ökinbey, mändi qılıp ötkizudiñ aylası-qiyanatsız, oy tazalığı, meyirim, ınsap, ädilet, adal eñbek, taza jürek, osılar adamnıñ tatu-dosı, şarası. Ömirden maqswt-haqiqattı tabu, näpsige ermeu, onı joyu. Erseñ-ol seni otqa saladı. Ömir tübi-ölim. Özgermeytin, ölmeytin ömirdi talap etemin.

Adamşılıq - hayuannan artıq bolu, yağni, ayauşılıq, meyirim, ömirdiñ ötkinşi ekenin bilu, jığılğanğa, jılağanğa järdem etu, marhabbattı bolu-kemel-adamşılıq”-deydi. Adamşılıq negizi-öner men bilim.

Adamşılıq-ötirik, aldamau, bireuge qiyanat qılmau, Ar, Insaptıñ süygeni-taza jwmıs. “Aq jürek”, “Taza aqıl”, “Adal eñbek”-keyingige jol körsetetin üş-anıq-haqiqat. “Tirşilikti jaqsı ötkizudiñ häm soñıra paydasın körudiñ jalğız jolı bar: Ol jol jalğız ğana öziñdi jaqsı körip, jalğız ğana öz paydañdı oylaumen tabılmaydı. Barşa jan iesine şın janıñ aşıp, şın mahabbat etumen tabıladı.

Dosay Kenjetay

Abai.kz

0 pikir