Jeksenbi, 5 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Alaşorda 8979 0 pikir 9 Şilde, 2014 sağat 07:53

ÄLIHANNIÑ JAÑA FOTOSI TABILDI

ÄLIHANNIÑ JAÑA FOTOSI: ALAŞ KÖSEMİ ÖZ PARTIYASINIÑ QAULISIMEN TÜRMEGE OTIRDI 

«Aq joldıñ» Ombı ekspediciyasınıñ tarihi oljası

 «Aq jol» demokratiyalıq partiyasınıñ qoldauımen jüzege asıp jatqan Alaş ekspediciyasınıñ Ombı saparı zor tarihi oljağa jolıqtı – Alaş kösemi Älihan Bökeyhannıñ  jaña fotosı tabıldı! Bwrın eş jerde jariyalanbağan fotonıñ arqasında Älihan Bökeyhan ömirindegi tıñ derekter de aşıldı. Bwl endi eki-üş jıldan soñ bolatın Alaşorda ükimetiniñ 100 jıldığı men Alaş kösemi Ä.Bökeyhannıñ 150 jıldığına zor tartu dep bilemiz. Tarihi foto men tıñ derekter “Qazaq üni” gazetinde twñğış ret jariyalanıp otır. 

 

Birinşi bölim

       Bwl fotosuret Ombı memlekettik tarihi-ölketanu mwrajayınıñ qorında saqtalıp kelgen Imperatorlıq orıs geografiyalıq qoğamı Batıs Sibir böliminiñ isinen tabıldı. Fotosuretti tapqan ğılımi ekspediciyanı şarttı türde bolsa da – «Ombı ekspediciyası» dep atauğa boladı. Sebebi, atalmış ekspediciya ölkentanu mwrajayına qosa Ombı qalasındağı oblıstıq memlekettik mwrağat, A.S.Puşkin atındağı oblıstıq kitaphana, oblıstıq önertanu mwrajayı sındı mekemelerde ğılımi izdenis jwmıstarın jürgizdi. Ekspediciya jwmısına osı joldardıñ avtorımen birge jäne sonıñ basşılıq etuimen tarih ğılımdarınıñ doktorı, «Euraziya» gumanitarlıq zertteuler ğılımi ortalığınıñ direktorı Ziyabek Qabıldinov, tarih ğılımdarınıñ kandidatı, etnograf Swluşaş Qwrmanova jäne L.N.Gumilev atındağı Euraziya wlttıq universitetiniñ PhD doktorantı, «Alaş» mädeniet jäne ruhani damu institutınıñ ğılımi qızmetkeri Erkin Rahmetullin atsalısıp, ğılımi izdenisi «Aq jol» demokratiyalıq partiyasınıñ qarjılay qoldauımen jüzege astı. 

Fotosurettiñ özine oralsaq, ol, eş dau joq – teñdessiz tarihi qwjat. Öytkeni, surette Altı Alaş kösemi Älihan Bökeyhan eñbek demalısında, otbasımen nemese geografiyalıq qoğamnıñ Batıs Sibir bölimindegi ğılımi äriptesterimen, tipti bolmasa Alaş qozğalısındağı üzeñgilesterimen birge emes-au, abaqtıda jazasın ötep jürgen sätinde beynelenipti. Oğan suret saqtalğan istegi «Pavlodarskaya tyur'ma, 1908 god» degen jazuı kuä boladı. Tağı bir qızıq jayt: suretke qazaq kösemi – orıs şarualarınıñ HİH ğasırdıñ soñı men HH ğasırdıñ basındağı tarihi kezeñge tän kietin jeydesin, onıñ üstinen jeñil qazaqı şapan, basına orıs şlyapasın kiip tüsipti.

Biraq, surettiñ ne tüsirilgen jeri, ne jılı qate körsetilgenge wqsaydı. Öytkeni, arhiv materialdarına jäne Alaş köseminiñ öz estelikterine qarağanda, Qır balası – El ağası Kereku (Älihan Bökeyhan öz şığarmalarında Pavlodardı ünemi «Kereku» dep jazadı) abaqtısına 1906 jıldıñ basında jabılıp, 15 säuirde Ombı türmesine auıstırıluınan 2 apta ötkende, öziniñ tuıp ösken Toqırauın bolısınan saylauşı (vıborşik) bolıp saylanuına baylanıstı sol jıldıñ 30 säuirinde Ombı türmesinen bostandıqqa şığadı. İzinşe otarşıl Resey imperiyası tarihındağı twñğış parlamenti – Memlekettik Dumanıñ İ-şaqırılımına Semey qazaqtarınan atınan deputat bolıp saylanadı. Alayda, 1908 jılı ol… Semey türmesinen bir-aq şığadı. Sonda Älihan Kereku, Ombı, Semey abaqtılarınıñ qaysısında otırıp estelik suretke tüse aldı eken? Tarihi ayğaq-derekterge arqa süyey otırıp osı swraqqa jauap izdep köreyik. Aldımen, Alaş köseminiñ abaqtı epopeyasın qısqaşa şolıp öteyik.

Wlt-azattıq Alaş qozğalısınıñ jetekşisi Älihan Bökeyhan, öziniñ ğılımi-publicistik jäne qoğamdıq-sayasi qızmetiniñ barlıq kezeñinde, yağni patşalıq däuirde de, azamat soğısı jıldarında da, bälşebektik «proletariat diktaturası» twsında da talay da türli quğın-sürgindi basınan keşti – twtqındaldı, temir qapasta otırdı, jer audarıldı. Atap aytqanda, şamamen 1896 jıldan 1927 jılğa deyingi aralıqta Älihan üş ret otarşıl patşa türmelerinde otırdı (Ombı, Kereku, Semey), 1919 jılı özin özi jariyalağan kezekti «bükilreseylik» ükimettiñ («Ombı ükimeti») «joğarğı bileuşisi» admiral Kolçaktıñ nwsqauı boyınşa Alaşorda ükimetiniñ delegaciyasımen birge twtqınğa alınıp, köp wzamay bosatıldı. Ol turalı 1930 jılı OGPU-NKVD tergeuşisine bergen jauabında Alaşorda prem'er-ministri Älihan Bökeyhannıñ orınbasarı bolğan Halel Ğabbaswlı atap körsetedi. Sovet ökimeti twsında Qır balası 1922 jılı NKVD-nıñ Qarqaralı men Orınbordıñ temir qapastarında, Mäskeudiñ Butırka türmesinde 1926 jäne 1937 jıldarı eki ret ret otırdı.

Sergey Şvecovtıñ mälimetine qarağanda, patşa abaqtısına alğaş ret ombılıq «Stepnoy kray» gazetiniñ «birden-bir jarqın» sayasi şoluşısı bolıp jürgen şamamen 1896-1897 jıldardı tap boldı. «Omskaya gazeta «Stepnoy kray» i politiçeskaya ssılka» atauımen 1930 jılı sovettik «Severnaya Aziya» jurnalında basılıp şıqqan estelikterinde S.P.Şvecov ükimetke qarsı maqala jariyalağanı üşin policiya «Stepnoy kray» gazetiniñ bükil redakciyasın twtqındap, az uaqıt bolsa da abaqtıda wstaydı. Qır balası twtqında otırıp şıqqan alğaşqı «täjiribesi» turalı eşqaşan auzına alıp, ne jazıp körgen emes. Säti kelmegen de bolar. Onıñ esesine Älihannıñ jariyalanbağan «Qazaq dalasınıñ dzyan'-dzyunderi» (tüpnwsqada «Dzyan'-dzyunı Kirgizskoy stepi») aydarlı maqalasınan jäne Memlekettik Dumanıñ İ-şaqırılımınıñ 10-jıldığına arnalğan «Dala ölkesindegi saylau» attı oçerkinen osı İ Memlekettik Dumağa deputat bolıp saylauınıñ qarsañında ekinşi ret türmege tüsuiniñ jay-japsarın oqıp biluge boladı. Eskere ketetin mañızdı jayt: Älihan «Qazaq dalasınıñ dzyan'-dzyunderi» maqalasın Kereku türmesinde jazıp, onı Sankt-Peterbor gazetteriniñ birinde jariyalau üşin Konstituciyalıq-demokratiyalıq partiyasın (ka-de nemese kadet partiyası) qwruşılardıñ äri kösemderiniñ biri Aleksandr Kolyubakinge qwpiya hatpen jiberedi. Hattıñ üzindisi mınau: «Qosıp jiberip otırğan 14 bettik hattan meniñ bastan keşken hikayamdı köresiz. Onı «Naşa jizn'» (S.-Peterbordıñ liberaldıq gazeti. S.Aqqwlı.) nemese basqa sol siyaqtı gazetke jariyalauıñızdı ötinemin». Alayda bwl hat älgi maqalamen birge policiyanıñ qolına tüsedi de, arada 100 jıldan astam uaqıt ötkende belgili tarihşı Bolatbek Näsenov hattı da, maqalanı da Mäskeudegi Reseydiñ äskeri-tarihi mwrağatınan tauıp aladı.

«Meni 8 qañtarda (1906 jılı) Kerekuden Semeyge qaray şıqqan jolımda, Twzqala kentinde (YAmışevskiy poselkesinde) twtqındadı… – dep jazadı Älihan Bökeyhan arada 10 jıl ötken 1916 jılı «Dala ölkesindegi saylau» attı esteliginde, – Meni türmeniñ birinşi qabatındağı ülken eki terezesi, ülken orıs peşi bar eñ jaqsı kamerasına ornalastırdı… Keyin Ombınıñ jandarm basqarması «joğaltıp» ülgergen meniñ pasport kitapşamdı, özimmen birge meniñ barlıq qwjat-qağazdarımdı, kitaptarımdı tärkilep aldı. Men qol qusırıp otıru men jalğızdıqtan jalıqtım, uaqıtımdı gimnastika jasaumen ötkizuge tırısıp baqtım».

Öziniñ jaqın dosı äri üzeñgilesi, Abaydıñ inisi Käkitay Isqaqwlı Qwnanbaydıñ mezgilsiz qaytıs boluına oray jazğan «Käkitay» attı azınama-maqalasında («Qazaq» gaz., № 105, 18.02.1915 g.) Älihan özin twtqındaudan bwrın jäne odan keyin Semey men Kerekudegi dostarınıñ, tipti Twzqala kazak kenti twrğındarınıñ özin qaşırmaq bolğan qızıq oqiğanı jazadı: «YAnuar basında 1906-ınşı jılı Kerekuden Semeyge baruğa şıqqan meni wstasın degen Semeyge habar kelgen. Marhwm Omarbek pen Käkitay häm özge atı teris dostar meni qaşırtpaq bolıp, mağan qarsı üş atpen «B»-nı jibergen. Bwl men wstalğan Twzqalağa [jergilikti qazaqtar YAmışevskiy kentin «Twzqala» dep atasa kerek. Qwrast.] bir köş qana jetpey, wstalğandı esitip, keyin qayttı. Biraq ol küni men «B-ğa» jolıqsam da, qaşpaq emespin. Eger men onda qaşsam, qırğa otryad şığıp, qazaqtı hor qılmay ma?

Meni Twzqalada küzetke alıp, qarauılşı bir qazaq-orıs [«qazaq-orıs» dep avtor kazaktı aytıp otır. Qwrast.]  qoyıp, meni wstağan orıstar bir üyge tamaq işuge ketti. Sonda mağan jiılıp kelip Twzqala kisileri «qaşırayıq, qaş!» – dedi. Meni wstamas bwrın, mağan Kerekuden «S» quıp keldi, «qaşayıq» dep.

Keregi men bolsam, men qaşpaymın, abaqtıda bir kisi jatqanı jwrt qor bolğanınan  ıñğaylı bolar dedim «S»-ğa. Omarbek pen Käkitay (özge dostar bwğa twrsın) isi joldasqa osılay bolatın».

Aldıñğı «Qazaq dalasınıñ dzyan'-dzyunderi» maqalasında Älihan Bökeyhan özin twtqındaudıñ bastı sırın aşıp beredi: «Meni twtqındauğa general Suhotinniñ (Dala ölkesiniñ general-gubernatorı. S.Aqqwlı) jeke öziniñ menen kek aluı sebep boldı. Azattıq künderi ol 17 qazan manifesiniñ 1-tarmağın bwzğanı üşin özin sotqa berudi wsınğan meniñ birneşe maqalamnıñ bas keyipkeri bolıp edi. Oğan qosa qazaqtar meni Memlekettik Dumağa ümitkeri retinde tañdap otır».

Älihan Bökeyhannıñ S.-Peterborğa Aleksandr Kolyubakinge jazğan qwpiya hatınan körinetin tağı bir jayt: Alaş kösemi kadet partiyasınıñ 1906 jılğı qañtardıñ basında Mäskeude ötuge tiisti ekinşi siezine şaqırılğan bolıp şıqtı. Alayda hatta Älihan bılay dep atap körsetedi: «Memlekettik Dumağa ümitker retinde men ka-de sieziniñ ornına türmege tap boldım».

«Türmede meni özge twtqındardan tipten oqşau wstadı, – dep jazadı Älihan Bökeyhan «Dala ölkesindegi saylau» attı oçerkinde, – Seruendeuge, künine jartı-aq sağat, men jalğız şığatınmın». Äytse de estelik avtorı öziniñ barlıq twtqınmen birge boluına mümkindik bergen ayrıqşa oqiğa – Pasha jäne Foma aptalığı bolğanın da jasırmaydı: «Dini meyramda Kerekudiñ qarapayım twrğındarı türmede otırğan beyşaralarğa külşe nan, pisirilgen tauıq ayağı, jwmırtqa jäne tağı basqa tağam-astı äkep üyip tastadı. Olardı türme starostası qabıldap alıp, qoymada twratın eki ıdıs qwdayıasqa qaqpağınan asıp lıq toldı. Qoymanıñ esigi ülken qwlıppen qwlıptalıp, kilti kezekşilikke twrğan baqılauşıda bolatın.

Pashanıñ birinşi küni-aq tañerteñ twtqındardıñ bäri, onıñ işinde qazaqtar da bar, dälizge jinalıp, meniñ kameramdı aşıp, jiınğa meniñ de qatısuımdı talap etti. Mälim bolğanday, tünde qwlıp salınğan qoymadağı ıdıstan birneşe tauıq ayağı, külşe nan jäne köp jwmırtqa wştı-küyli joğalıptı. Twtqındar baqılauşılardı, olardıñ işinen qolında qoyma kilti bolğan kezekşisin «sottadı».

Sot-cımağı özgeşe äri birjaqtı boldı: twtqındar qwlaqqa oqıs estiletin, balağat sözderge tolı türme tilinde söyleuden jarıstı, meniñ añ-tañ bolğanım – qazaqtar orıs «şeşenderinen» bir qalıspadı – türme baqılauşıların jerden alıp jerge saldı-au. Olar qarater bolıp, ünsiz, sümireyip jerge qarap otıra berdi.

Bir sağatqa sozılğan dau-damaydan keyin, «şeşenderdiñ» bäri söylep bolda-au degende, türme starostası: «Bwl sorlılardan ne qayır bar deysiñder, olardıñ üstinen basqarmağa arızdanbay-aq qoyıñdar. Äulie jäne Foma künderinde bükil türme aşıq bolsın!» – dedi. Baqılauşılar oğan quana-quana kelise qoydı. Söytip bükil abaqtı eki apta boyı emin-erkin ğwmır keşti».

Biraq ol «erkindik» şarttı türde bolsa kerek, eşkim abaqtıdan attap şıqqan joq-tı. Ol bir. Ekinşiden, ol erkindikti otarşıl biliktiñ küdigine ilikken Älihan Bökeyhannan basqasınıñ bäri kördi. Otarşıl bilik bolsa Alaş kösemin Birinşi Memlekettik Dumanıñ deputatı bolıp saylanuına jol bermeu üşin ğana onı eşbir tergeusiz, sotsız, otarşıl Reseydiñ öz zañdarın öreskel bwza otırıp abaqtığa qamap, qos qolın jipsiz baylap otırdı. Orıs imperiyası ministerler keñesiniñ twñğış törağası, prem'er-ministri Sergey Vittege, ädilet ministri Mihail Akimovqa jäne tağı basqalarğa öziniñ qılmısı bolsa «tergeu jürgizip, sotqa beruin» talap etip, Kereku türmesinen jibergen jedelhattarı jauapsız qaldı. Demek, Älihan Bökeyhannıñ Kereku türmesinde, odan 15 säuirde auıstırılğan Ombı abaqtısında estelik bolsın dep fotosuretke tüsetin eş mümkindigi bola qoymağanğa wqsaydı. Qay abaqtıda tüspesin, ol sureti estelik qana emes, küni bügin teñdessiz tarihi qwjatqa aynalıp otır emes pe!

Degenmen de Qır balası – El ağasınıñ özge tar qapasta äldeqayda köp erkindigi, mol mümkindigi bolıptı. Bwl jolı endi Semey türmesine jabılğanında, ol eger käsibi fotosuretşini bolmasa da, qolında fotoapparatı bar jora-joldastarın şaqırtıp aluğa erki bolğan. Ol ol ma: türme bılamığınıñ ornına qwdaydıñ qwttı küni bir saba qımız işip, jaña soyğan bağlan qoydıñ etin jeytin mümkindigi de bolıptı. Bayqasaq, Älekeñniñ Semey türmesine tüsuiniñ de, 3 ay emes, odan äldeqayda wzaq otıruınıñ da özindik şım-şıtırıq hikayası bar körinedi…

1907 jıldıñ jeltoqsanında Sankt-Peterbor sot palatasınıñ Erekşe otırısı (Osoboe prisutstvie Sankt-peterburgskoy sudebnoy palatı) Birinşi Memlekettik Dumanıñ bwrınğı deputatı degen biik märtebesi bar Älihan Bökeyhandı äygili «Vıborg ündeuine «qol qoyğanı jäne taratqanı üşin» 3 ay merzimge türme jazasına kesip, saylau-saylanu qwqınan ayıradı. Osı jazasın öteu üşin jäne öz partiyasınıñ, yağni «Halıq bostandığı» konstituciyalıq-demokratiyalıq partiyasınıñ şeşimine moyınswnıp, 1908 jıldıñ jazında Qır balası- El ağası öz ıqtiyarımen Semeyge kelip, türmege jabuın 3 ay boyı jaqın dostarımen, üzeñgilesterimen birge kütedi. Ol turalı «Käkitay» attı azınama-maqalasında qısqaşa bılay jazadı: «Sottan keyin birinşi Gosudarstvenni Duma deputattarı sayasat ädisine saylağan jerde abaqtığa otıralıq desti. Men osı şartpen jazğıtwrı 1908 jılı Semey keldim. Men Semeyde abaqtı borışımdı kütip jürgende Şahkärim, Käkitay, Turawl ädeyi qalağa kelip, tağı da biraz kün köñil köterip şat bolğan edik» («Qazaq» gaz., № 105, 18.02.1915 j.).

Osı jerde nazar audara ketetin mañızdı bir tarihi fakt: Älihan Nwrmwhamedwlı Bökeyhannıñ tuğan halqınıñ mwñ-müddesine kirşiksiz qızmet etui, öz partiyasınıñ tilegi men şeşimine sözge kelmey bağına bilui, partiyanıñ jarğısı men erejesin bwljıtpay orındauı – bügingi täuelsiz Qazaqstannıñ sayasatkerleri, qoğam qayratkerleri, jalpı sayasi partiyaları üşin jarqın ülgi-önege boluğa tiis edi. Oğan mısal bola alatın tağı bir tarihi faktı: Memlekettik Dumanıñ İİ-şaqırılımın saylau nauqanı bastalğan 1907 jıldıñ qañtarında Alaş kösemi öziniñ ekinşi ret deputat bolıp saylanuına közi jete otırıp, dauısqa tüsuden bas tarttı. İ Memlekettik Duma saylauında Älihan Bökeyhan 176 saylauşınıñ (vıborşiktiñ) 175-i qoldap deputattıqqa ötken bolsa, 176-nşı dauıs – öziniki bolatın. Al bwl jolı, Ombıda özi bas redaktorı retinde şığarıp twrğan «Golos stepi» gazetinde jariyalanğan «Semey qazaqtarına aşıq hat» maqalasında (№ 7, 13.01.1907 g.) ekinşi ret deputattıqqa tüsuden bas tartuınıñ eki sırın aşıp beredi: «Mısalğa, men ekinşi ret qatar saylanğan künde, oğan meniñ kümänim joq, ükimet biligi saylaudı jaramsız dep tabadı da, Semey oblısı qazaqtarı ökiliniñ Memlekettik Duma sessiyasına der kezinde baruına kedergi boladı.

1906 jılğı qazan ayınıñ soñında Resey mwsılmandarınıñ barlığı qosılğan jäne men müşesi bolıp tabılatın «Halıq bostandığı» partiyası Memlekettik Dumanıñ osı partiyadan saylanğan, biraq «Vıborg ündeuine» qol qoyğanı jäne taratqanı üşin saylau qwqınan ayrılğan bwrınğı deputattarı Memlekettik Duma depuattığına özderin ekinşi ret ümitker retinde wsınbasın degen qaulı qabıldadı. Sebebi, Memlekettik Dumanıñ «Vıborg ündeuine» qol qoyğan bwrınğı deputattarı ekinşi ret jappay qayta saylanğan jağdayda, ükimet biligin bwl saylaudı jaramsız dep tabuğa mäjbür etedi de, Memlekettik Dumanı (İİ-şaqırılımın) der kezinde şaqıruğa böget jasaydı».

Jazasın öteu üşin öz ıqtiyarımen jäne «Halıq bostandığı» partiyasınıñ qaulısımen Semey abaqtısına kelip otırğan Qır balası – El ağası, qolğa tüsken jaña fotosuretke qarağanda [№ 1 fotosuret.], sonday-aq öziniñ estelikteri men türli maqala-jariyalanımdarına jäne tuğan inisi Smahan töreniñ qoljazba estelikterine sensek, «qol qusırıp otırudan jäne jalğızdıqtan jalıqpağanğa» wqsaydı.Ombı mwrağatınan tabılğan fotosuretke de osı Semey abaqtısında tüskeni kümän keltirmeydi. Otarşıl äkimşiliktiñ Alaş kösemin Kereku men Ombı abaqtılarındağıday oqşau kamerada wstauına onıñ Memlekettik Dumanıñ bwrınğı bolsa-dağı deputatı degen biik märtebesi mwrşa bermese kerek. Abaqtığa künde bolmasa da, jii kelip amandasıp, amandığın, köñil küyin swrap, eldiñ jayın aytıp, äñgime-düken qwrıp twrğan öz tuğandarın – anası Begim hanım, inileri men jalğız qarındası Äzihan, Smahan, Bazılhan, Nwrbekterdi (qarındası) aytpağanda, bükil Semey öñirinen, onıñ işinde Abay elinen öziniñ jaqın dostarı men üzeñgilesteri de üzbey qatınap, sälem berip twrıptı. Mısalğa, «Käkitay» attı azınama-maqalasında özi bılay atap körsetedi: «Men abaqtıda jatqanımda, osılar (yağni Şäkärim Qwdayberdiwlı, Käkitay Isqaqwlı, Twrağwl Abaywlı Qwnanbaylar jäne tağı basqaları. S.Aqqwlı.) tağı kelip amandasqan. Bwğan özge qazaq jaramaydı-au deyim».

Smahan töreniñ alğaş ret «Jwldız» jurnalında (№ 3, 1996 j.), soñğı ret «Älihan Bökeyhan. Şığarmalarınıñ 9 tomdıq jinağı – Sobranie soçineniy v 9 tomah» köptomdığınıñ 6 tomında jariyalanğan estelikterine sensek (Astana: «Sarıarqa», 2013. – 6 tom, 5-33 bb.), Semey türmesinde Qır balası – El ağası Sankt-Peterbor sot palatasınıñ şeşemine säykes 3 ay emes, 8 ay otırğan. Äytse de tuğan-tuısqandarı men dos-üzeñgilesteri Alaş köseminiñ 8 ayın 8 kündey ötkizdi, – dep jazadı Smahan töre Bökeyhan:«Älihan 1908-inşi jılı segiz ay Semey abaqtısında otırdı. Qazaqqa kerek adam (Medeu Orazbaywlınıñ sözi. S.Aqqwlı.) «Abaqtıda auırdı» dep Semey tobıqtısı jiılıp, künde abaqtığa barıp, Älekeñmen äñgimelesip, el adamdarı segiz aydı Semeyde ötkizip segiz kündey-aq qıldı. Tobıqtı Orazbay balası Medeu on qwlındı bie Şağılğa baylatıp, künde abaqtığa bir saba qımız aparıp, bir bağlan soyıp, mäjilis qwrıp, osınday ömir ötkizdi» (6 tom, 8 bet.).
    Alaş köseminiñ Semey abaqtısında tüsken aq-qara tüsti jaña fotosureti, eger «1908 jıl» dep körsetken uaqıtı ras bolsa, onda ol kezde jası 42-den asqan edi (1866 jıldıñ 5 naurızında tuğan), odan äldeqayda keyin – aradağı 29 jıl salıp, 1937 jılı Mäskeudegi Butırka türmesinde tüsken suretimen [№ 2 suret] salıstırıp, saralap qarauğa mümkindik beredi. Bwl suretti osı joldardıñ avtorına 1991 jılı Sovet Odağı Memlekettik qauipsizdik komitetiniñ qoğammen baylanıs ortalığı (COS KGB SSSR) KSRO-nıñ eñ zwlım, sol sebepti de eñ jabıq qauipsizdik mekemesiniñ arhivinen, Ä.N.Bökeyhannıñ «qılmıstıq isinen» alıp jibergen bolatın. Surette jası 72-ge taqağan qart (!) Alaş kösemi – aqırğı ret Butırka abaqtısına jabılğan sätinde beynelenipti.

Mine osı 2 fotosuretti eriksiz salıstırudan tuatın köp saualdıñ biri: joğarıda köz jetkizgenimizdey, patşalıq Resey biligi 72-degi qarttı «Mäskeude jäne Qazaqstanda antisovettik terroristik wyımdar qwrdı jäne soğan jetekşi boldı, «japondardı süydi» («yaponofil») degen sanağa qonbaytın naqaq ayıptarmen üş ay temir qapasta wstar ma edi? Tiri jan şıdamaytın azapqa salar ma edi? Odan ölim jazasına kesip, sot ökimin sol küni-aq orındap, denesin tün jamılıp Mäskeudegi Don ziratında örtep, keñestik quğın-sürginniñ özge 5 mıñnan astam qwrbanımen birge bir şwqırğa kömer me edi? Ol azday – wlt köseminiñ süyegi emes, süyeginiñ küli jerlengen jerdi özi küyrep küli kökke wşqan sätke deyin tuğan Altı Alaş halqınan, tuğan-tuıstarınan 60 jıldan astam jasırıp keler me edi?

Bwl eki fotosuret – eş boyausız, qospasız tarihtıñ kuägeri retinde samoderjavielik Resey men Keñestik imperiyanıñ türmelerindegi tärtipteri men twrmıstıq şarttarın salıstırıp qarauğa da mümkindik berip otır. Mısalğa, alğaşqı 3,5 ayında Kereku türmesiniñ, soñğı 2 aptasında Ombı abaqtısınıñ qatañ oqşau kamerasında otırğan kezinde, Älihan Bökeyhan sankt-peterborlıq üş gazet, «Semipalatinskie oblastnıe vedomosti» gazetin üzbey jäne sol uaqıttağı Kereku men Ombıdan tabılatın kitaptardıñ bärin bir-birlep alğızıp oqıdı. Patşa abaqtılarında, onıñ işinde Semey türmesinde Qır balası – Elağasına tağı qanday «erkindikter» berilgenin joğarıda oqıp köz jetkizdik. Keñes zamanındağı atışulı GULAG-tardı aytpağanda, keñestik eñbekpen tüzeu koloniyalarında osığan wqsas «erkindikter» boldı ma eken? Jauaptı oqırmannıñ özi tapsın.

Eki tarihi fotosuretti patşalıq Reseydi aqtau nemese Keñes imperiyasın dattau üşin salıstırıp otırğanım joq, eki otarşıl imperiyanıñ bir birinen ayırması şamalı edi. Oğan tağı bir dälel, wlt kösemi Älihan Bökeyhannıñ Semey türmesinen bostandıqqa şığuı sol-aq eken – 1909 jıldıñ basında alğaş ret sayasi aydauğa da wşıradı – Samarğa jer audarıldı. Samardan tuğan eline tek 1917 jılğı Aqpan töñkerisinen keyin ğana oralıp, Alaş (qazaq) demokratiyalıq memleketin qwruğa mwrındıq bolıp, onıñ şınayı demokratiyalıq jolmen saylanğan twñğış basşısı boladı.

Swltan Han Aqqwlı, PhD,

L.N.Gumilev atındağı EWU «Alaş» ĞZI direktorı.

“Qazaq üni” gazeti,  №27 08.07.2014.

0 pikir