Senbi, 4 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Alaşorda 5479 0 pikir 19 Tamız, 2014 sağat 13:19

KÜYİNİP, SÜYİNE ALMAĞAN ÖMİR (jalğası)

(«Mwhtardıñ ölim küyi»)

 

1.

 

Jiırma bes jılğa sozılğan quğın men sürginniñ sürkili köziniñ otın söndirse de, jüreginiñ otın söndirmep edi. 1954 jılı aqpannıñ 24-jwldızı küni diktovka[1] jasap twrğan kezinde birese közinen jas bwrşaqtay tamıp, birese tiılıp, qıstığırılıp barıp:

«Wlı keudeniñ ıstıq demi toqtaldı. Şöl dalanı jarıp aqqan dariyaday, igilik ömir üzildi. Sonau bir şaqta tastı taqır, jaltır biik basına jalğız şıqqan zäulim alıp şınar qwladı. Ömirden Abay ketti!»,– degende ökisip jiberdi.

Jiırma jılğa wlasqan wlı eñbek «Abay jolı» roman-epopeyası osılay ayaqtaldı. 

Osınday düdämaldı öliara twsta Qazaqstannıñ basşılığı auısıp, Şayahmetovtiñ orınına Ponomarenko keldi. Sayasattıñ beti jıli bastadı. Respublikadağı bwl jağdaydı Mäskeudegi M.Äuezovke emeuirinmen bayandap jazğan hatında Ä.Täjibaev:

«Mümkin bizge jaqsılıq, jañalıqtardı arqalay kelgen Ponomarenkomen öziñiz kezdesip, söylesken de bolarsız. Sondıqtan meniñ hatım jüyrik habarşı emes, mimarat sälemşi ğana. Basınıñ sırtı qanday taqır bolsa, işi de sonday taqır Jwmabay ketkeli, ol kötergen maymıldar älsirey bastağalı, bizdiñ añqauımız ädemilenip keledi. Duman toydı Ponomarenko ala keldi. Ğabiden deputat boladı degende bir toylap edik, saylanıp qaytqanın tağı quanış ettik. Plenum ötti. Adam siyaqtı adam, şın adamnıñ sözin ayttı. Jazuşılarğa iltipat, meyirim körsetti. Nwrışev siyaqtı qoqırsıqtar kiruge tesik tappay bwğıp otırdı. Jañadan soğılatın jaqsı üydiñ proektisin jasau, soğılatın orının tañdau da bizge jaqsı ermek. Biz bwrın halıqtıñ mahabbatına ğana süyenuşi ek qoy. Endi aqıldı el basqaruşılardı da seze bastaytın siyaqtımız. Endi bwzıqtar jaltaqtay bastağan körinedi. Tamaşa emes pe, qompiğan, tikendegen, äkireñdegen Şwjıqwlınıñ `(Sujikov – Ortalıq komitettiñ ideologiya jönindegi hatşısı – T.J.) özin körseñiz edi. Maylağan qasıqtay jılp-jılp etedi...

Mwha, men Abay komissiyasınıñ sekretarı em ğoy. Onıñ birinşi mäjilisi ötti. Jetim qızdıñ toyınday qıp ötkizgisi kelgenderdiñ de tegi bolatın emes. Tağı da Ponomarenko joldas aralasıp, qwlaş – jarqın qosıla bastadı. Qarjı mol jiberiletin boldı. Abayğa pamyatnik salu, oğan arnalğan plenumğa qonaqtar şaqıru, olarğa sıy-siyapat jasau, Mäskeude de täuir ötkizu, banketter ötkizu, tügel josparlanuda. Toydağı bayandamaşı siz bolarsız. Sondıqtan da osı bastan jaqsı äzirlenuiñiz kerek, bar bilgeniñiz, barşa berilgeniñiz tügel salınsın»,– dep köteriñki lebiz bildirdi.

1954 jılğı köktemdegi jazuşılardıñ plenumınıñ qarsañında Qazaqstan Ortalıq komitetiniñ birinşi hatşısı Panteleymon Kondrat'eviç Ponomarenko M.Äuezovti keñsesine oñaşa şaqırıp, tünniñ ortasına deyin eki sağattan asa äñgimelesip, köñiline senim wyalattı. Ol osı s'ezde söylegen sözinde:

«Socializm talantqa öte mwqtaj. Sizder qızmet babınıñ parızın öteu üşin de darındı adamdardı tauıp, onı köterip, keñes ökimetine qızmet etuge baulularıñız kerek edi. Al sizder, özderiñizde bar sol azdıñ qadirine jetpey, kir sudı basına tögip, qatardan şığardıñızdar. Sizder solarğa qol köteru arqılı sizder halıqtıñ bolaşağına, socializmge qol köterdiñizder»,– dep batıl ayttı.

Bwl – eluinşi jıldarı qudalauğa wşırağan Mwhtar Äuezovke, Qanış Sätbaevqa, İliyas Omarovqa, Tölegen Täjibaevqa, Ermwhan Bekmahanovqa, Ahmet Jwbanovqa, Esmağambet Ismaiılovqa, Qajım Jwmalievke, Qayım Mwhamedhanovqa, Bek Süleymenovke ğana emes, mwqım alaş ardagerlerine, sonımen qatar wltınıñ barlıq adal perzentterine qaratıla aytılğan emeuirindi twspal dep te tüsinuge boladı. Sonımen qatar mwnday erkin söyleuiniñ ekinşi sebebi, mwnda ülken sayasi jäne «kommunistik kolonizatorlıqpen» astasıp jatqan otarlau idelologiyasınıñ qırtıstı piğılı jatır edi.

Birinşiden, bükil eldegi quğın, sürginge wşırağandar jönindegi qastanşıqpağır sayasattıñ beti beri qarap, «jılımıq» atanğan «otamalı mausımğa» dayındıq jwmıstarı jürgizilip jatqan. Qauipsizdik mekemesiniñ qwjattarı rettelip, atılıp ketkenderdiñ isteri äskeri prokuratura men tribunalda qayta qaralıp, olardı jappay aqtaudıñ amaldarı oylastırılıp jatqan. Osı bağıtta Ortalıq komitetterge ügit-nasihat jwmıstarın saqtıqpen jürgizuge nwsqau berilgen. Soğan oray barlıq odaqtas respublikalardağı eluinşi jıldarı sottalıp, jer audarılıp, qısımğa wşırağandardı erkindikke şığaru mäselesi birinşi kezekke qoyıldı.

Al Qazaqstan jağdayında mwnıñ asa mañızdı wlttıq müddeni qozğaytın ekinşi bir jımısqı astarı bar edi. Qazaq dalası patşanıñ da, Stolıpinniñ de, Leninniñ de, Stalinniñ de jüzege asıra almay «armanda ketken» ülken nauqannıñ aldında twr edi. Al «jılımıq» pen «tıñ epopeyasınıñ» öliarasında respublikanıñ negizgi twrğın halqın, yağni, qazaq wltınıñ köñilin ornıqtıru üşin bwrınğı basşınıñ bedelin älsiretip, «auıl şaruaşılığın örkendetude nemqwraylılıq jibergeni», al şındığında, tıñ köteruge qarsı bolıp, «tiisti şaralar qoldanbağanı üşin» orınınan alınğan J.Şayahmetovtiñ betine şirkeu tüsirudiñ oñtaylı sätin paydalanbau – sayasi körsoqırlıq bolar edi. «Bir qolmen nan berip, qwşaqtağanda keudeñe injildi tösep, ekinşi qolımen tu sırtıñnan qanjarın qadap twratın» «qasietti äkeylerdiñ» täsilin kommuister sonday bir äkkilikpen qoldandı. Stalinniñ, Hruşevtiñ, Brejnevtiñ, Andropovtıñ twsında ideologiyanı uısında wstap twrğan «swr kardinal» Suslovtıñ ayar aqılına boylay bermeytin «partizan Ponomarenko» da mwnı tüsine qoydı. Öytkeni ol öziniñ maydandıq täjiribesi arqılı qarauıldı däl közdey biletin. Sol jılğı tamız ayında Opera jäne balet teatrında ötken ziyalılar bas qosqan, «tıñ epopeyasınıñ bastalğanın» saltanattı türde jariyalar aldında:

«Qazaqstan wlan asır tabiğat baylığına ie, ken közderi qisapsız mol, yağni, keleşegi orasan zor alıp respublika ğana emes, mädenieti joğarı, ösip örkendegen wlttıq twlğalarğa da bay. Ökinişti jäyt: osı baylıqtardı el müddesine keñinen paydalanuğa respublikanıñ bwrınğı basşılarınıñ öresi jetpedi. Mısalı, qazaq halqınıñ atağı älemge maşhür tarihi twlğaları – geolog-akademik Q.I.Sätbaev, ğalım-jazuşı M.O.Äuezov, ğalım-kompozitor A.Q.Jwbanov siyaqtı asa talanttı perzentterin jäne basqalardı qamqorlıqqa bölep, el kädesine jarar iri jwmıstarğa jwmıldırudıñ orınına şam alıp tüsip, kün körsetpey, tuğan elinen bezuge mäjbür etkensizder. Osıdan soñ sizderden qanday jaqsılıq kütuge boladı?»,– dep (M.Särsekeniñ audarması) kesektene zil tastadı.

Aqiqatına jüginsek jäne joğarıda keltirilgen qwjattarda körsetilgenindey, J.Şayahmetovtiñ Ğılım Akademiyasındağı Qazaqstan tarihı men ädebieti turalı qısım körsetu şaralarına, Edige men Kenesarınıñ qozğalısın reakciyaşıl dep jariyalauğa, sonı sıltaurata otırıp Q.Sätbaev pen M.Äuezovti, E.Bekmahanovtı qudalauğa qarsı boluı «respublikanıñ bwrınğı basşılarınıñ» bwl nauqannıñ astarın tüsinuge «öresi» jetkendigi edi. SOKP Ortalıq komitetiniñ ğılım men ideologiya bölimderi qazımırlıqpen jürgizip, «Pravdanı» äşkereleuşi qwral retinde paydalanıp, «mıltıqsız maydan» aşqan, onıñ qarsılığına qaramastan erkinen tıs Qaulı, Qarar şığartqanın «partizan Ponomarenko» da biletin. Alayda «şındıqtıñ közin boyauğa» (Abay) qwrılğan kommunistik ayar sayasat halıqtıñ köñilin qalay tabudıñ jolın jaqsı igergen bolatın. Wlttıq twlğalardı qaytarıp, «ädildik ornatqanınıñ» töleuiniñ bodauına bükil Qazaqstandı basıbaylı etti. Elin azdırdı, jerin tozdırdı. Egerde ar jağınan öktem küş iterip twrmasa bükil bir halıqtı küstänalap, özderi istegen künäları üşin özgeni jazğırıp: «Osıdan soñ sizderden qanday jaqsılıq kütuge boladı?»,– deytindey öktem qwqıqtı Ponomarenkoğa eşkim de bergen joq bolatın.

Sol kezdegi Ortalıq komitettiñ ideologiya jönindegi hatşısı Mwhamedqali Sujikovtiñ «Men ol turalı jaqsı közqarastamın» attı J.Şayahmetov turalı esteligindegi:

«Qazaqtıñ mañday aldı intelligenciya ökilderimen qoyan-qoltıq aralasa eñbek ettim. A.Jwbanov, M.Äuezovti qudalaudı toqtatuğa qatıstım. Äñgimeniñ şını kerek, quğındalğan Äuezovti, Sätbaevti Mäskeuden Almatığa şaqırıp alğan, E.Bekmahanovtı türmeden bosatuğa kömek bergen – Ponomarenko men Brejnev edi. Mwnday jaqsılıqtı qazaq halqı eş uaqıtta wmıtpauı kerek»,– degen derek nazar audarudı qajet etedi.

Mäsele mınada, egerde osı üş adam – Ponmarenko, Brejnev, Sujikov respublikanıñ basşılığın qolğa almasa, onda bwrınğı jetekşiler J.Şayahmetov pen İ.Omarov, nemese osı eki toptan mülde basqa bireuler bilik tizginin wstasa, onda Äuezovti, Sätbaevti, E.Bekmahanovtı elge qaytaru şaraları qoldanılar ma edi, joq pa edi? Bizdiñ oyımızşa, bwl jalpı keñestik qoğamnıñ bağıtı jäne qalasa da, qalamasa da onday şeşimdi qabıldauğa mäjbür bolar edi. Egerde J.Şayahmetov pen İ.Omarov öz orınında qalğanda, mümkin, osı «oyrandı nauqandı» bastağan S. men T., jäne tağı da basqa Pälenşeler men Tügenşeler ğılım men mädeniettiñ sahnasınan müldem ığıstırılar ma edi, kim bilsin.

Öytkeni olar keyin de, äsirese, Sätbaev pen Äuezov, Bekmahanov dünieden ötken soñ özderiniñ azuın qaytadan bilep şığa keldi de, seksenişi jıldarğa deyin ideologiya sayısında ıqpalın jürgizdi, onımen qoymay, artına alğan betinen aynımaytın şäkirtterin qaldırıp ketti. Al ol şäkirtter täueslsizdikten keyin de sol wstanımın bwrınğıdan beter qorğap, Qazaqstan ğılımın jalğan bağıtqa beyimdep, jalğan sayasat pen ideyanı twjırım retinde wsınıp, memlekettik ideyanı Alaş ideyasınan auıtqıtıp äketti.

Abaydıñ dünieden ötkenine elu jıl tolğanın eske alu räsiminen bastap Mwhtar Äuezovtiñ bağı qaytadan köterildi. Onıñ tağdırındağı betbwrıstı oqiğa 20-şilde küni ötti. Sol küni Almatınıñ aynımas parasat belgisine aynalğan Abay eskertkişiniñ irgetası qalandı. Ärine, Til jäne ädebiet institutına jäne universitetke qaytadan qızmetke alındı, yağni, bwrınğı bwyrıq küşin joydı. Onıñ sol kezdegi köñil-küyin aqın şäkirti T.Moldağaliev:

«Küz. Jıldar ötti. «Mümkin bir künderi bwl pännen Mwhañ özi kep lekciya oqır äli»,– dep  qarap twr Hanğali ağamız. Aytqanınday Mwhañ QazMU-ge qayta oraldı. Asıl wstaz Abay turalı lekciyasın bizge birtürli köñilsiz oqıdı. Anau bir jılğı şabıt otı Mwhtar ağanıñ boyınan körinbey ketti...»,– dep mwñaya da, ökine de eske aladı.

Osı künnen bastap köterilgen Mwhtar Äuezovtiñ bedeli men mısı endi eşkimge des bermedi. Tipti, Säbit Mwqanov pen Ğabit Müsirepovtiñ de aydını men aybını, aybarı men atağı, soğan qosa ilesken şatağı da Mwhtardı seskendire almadı. Ol mäñgilik dañq twğırına köterilip bara jattı. Al SOKP-nıñ HH qwrıltayındağı «jeke basqa tabınuşılıqtı» äşkerelegen ataqtı tarihi şeşimi mwqım intelligenciyadan, sonıñ işinde jiırma jıl boyı sayasi qısım men jazalaudıñ qıspağında jürgen Mwhtar Äuezovten de «qarğıs qamıtın» sıpırıp tastap, erkin tınıstauğa mümkin berdi. Mwnı aqıl-oy ieleri «jılımıq» dep atadı. 1955 jılı Qanış Sätbaev Ğılım Akademiyasına, Ermwhan Bekmahanov, Esmağambet Ismaiılov, Qajım Jwmaliev, Qayım Mwhamedhanov aydaudan qaytıp oraldı.

Ş.Şokin: «... 1954 jılı qaraşada Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ jalpı jinalısınıñ kezekti sessiyası ötti. Onda meni akademik jäne şikizat qorı böliminiñ törağası etip sayladı. Kelesi jılı meni akademik-hatşı etip bekitti. Akademiyanıñ qwrılğanına toğız jıl ötti. Bir jıl bwrın respublika basşılığında kezekti özgerister boldı. Qazaqstannıñ partiya wyımın P.K.Ponomarenko men L.I.Brejnev basqardı. ... Respublikanıñ jaña basşıları ädilettilikti qayta ornatudı közdedi. Elu besinşi jıldıñ jazında Sätbaev, Pavlov, Pal'gov, Äuezov, Täjibaev jäne men Qazaqstan Kompartiyasınıñ Ortalıq komitetine şaqırıldıq. Ortalıq komitettiñ birinşi hatşısınıñ keñ bölmesinde bizdi Ponomarenko men Brejnev qarsı aldı. Panteleymon Kondrat'eviç, (men onımen üş ret kezdestim), aşığın aytsam, ol meni özine tartıp äkete almadı. Köbinese wrandatıp söyledi, mümkin, ädeyi solay jasadı ma, älde, partiyanıñ taqtasına orındı-orınsız twzdıq aralastırıp söyleu öziniñ üyrenşikti mäneri me eken, kim bilsin. Onı: sen saylamasañ da, tek tanıstıru arqılı ğana tağayındap qoysa da, kösemniñ boyınan onıñ moral'dıq jäne parasat payımınıñ senen qanşama biik twrğanın izdeysiñ ğoy. Onsız qanday basşı bolmaq? Mwnday artıqşılıq Ponomarenkonıñ boyınan bayqalmadı. Brejnev onıñ sol jağında otırdı. Sol jıldardağı fil'mderdegi partorgtiñ köp köşirmeleriniñ birine wqsaydı. Qarap otıradı, tıñdaydı, birinen keyin birin toqtatpay temeki tartadı, kenet – ädilettilikti ornatıp şığa keledi. Al Brejnev adamdardıñ betine tura, qadala, aşıq qaraydı. Bir sözben aytqanda jigittiñ qıranı. Eki-üş söz aytadı da, tağı da tura qarap tıñdauğa köşedi.

Ponomarenko bizge: Qonaevtiñ Ministrler Keñesine auısuına baylanıstı bizben akademiyanıñ prezidenti turalı aqıldasuğa şaqırğanın – habarladı. «Sizder akademiyanıñ basşılığına kimdi layıq dep esepteysizder?»,– dep swradı birinşi hatşı. Sätbaevtan basqalardıñ barlığı da bir auızdan Qanış Imantaywlın wsındı. Akademik öziniñ densaulığı men geologiya institutındağı jwmısınıñ qarbalastığın aldığa tartıp, birden bas tarttı. Äñgimeniñ ayağında Ponomarenko: Brejnev ekeui därigerlermen keñesip, sodan keyin şeşim qabıldaytının jetkizdi. Birneşe apta ötkennen keyin Sätbaevti qaytadan prezident etip sayladı». 

Osıdan bastap Q.Sätbaev pen M.Äuezovtiñ basına üyiriletin bwlttar olardıñ baqıt qwsı şarıqtağan aspan ayasınan tömende qaldı.

Qayım Mwhamedhanov (Estelikten): «…Elu besinşi jılı aqtalıp, türmeden bosadım. Moyıntı-Şumen kelip, Almatınıñ vokzalına tüstim de, Esmağambettiñ üyine telefon şaldım. Ol aydaudan kelip qoyıptı. Amandıq-saulıqtan soñ-aq, ol:

– Oybay, bauırım, Mwhtarğa telefon şal. Bäriñ kelip, Qayımdı tastap kettiñder dep töbemizge şay qaynatıp, bizben söyleskendi qoydı. Özi Indiyağa jürgeli jatır,– dedi.

Mwhtarmen söylestim. Bayqaymın, telefonnıñ arjağında bulığıp twr. “Üyge kel!”,– dedi. Üstimde türmeniñ kiimi, qaltamda altı-aq som aqşa bar. Äri poezd üş sağattan keyin Semeyge jüredi. Mwhtar bwl kezde keybir mäselelerge baylanıstı keşirim de swrap qoyğan. Sol da qitığıma tiip twr.

– Jaraydı, Qayım, on bes kün üyiñde dem al da, mağan kel. Jeñgeñe aytıp ketemin. Keñinen äñgimelesemiz,– dedi ol.

Mwhtar ekeuimiz ağalı-inidey Almatıda qauıştıq. Sırımızdı, şınımızdı aytıstıq. “Abaydı halqıña berip ketem deseñ, Mwhtar, basıñnıñ amandığın tile. Bizdiñ şaruamız bitip, talqanımız tausılğan adambız. Partiyadan keşirim swra”,– dep aqıl aytqan Ahmet Baytwrsınov eken. Osı sırın mağan ğana ayttı.

– Türmede qalay jattıñ? Päli, biz – Mağjan, Jüsipbek, Ahmet bärimiz bir kamerada jatıp, basımız qosılıp, bir jasap qaldıq”,– dep mısqılmen keñk-keñk küledi Mwhañ.

Meniñ de aşuım tarqağan. Bir sätte Mwhtar:

– Qayım, sen türmede ne oylap otırdıñ?,– degeni. Bir kisilik kamerada otırğanımdı, körgen qorlığımdı ayttım da, mınau öleñimdi oqi jöneldim:

Otırdıq tar qapasta kündi sanap,

Wyqısız ötken tündi jılğa balap.

Möltildep köz jasınday kep qapsıñ ğoy,

Közimnen bir-bir wşqan qayran araq.

Deytwğın uaqıt jetip, soqtı sağat.

Sağınğan sonday kündi qılmay tağat.

Jarq etip bwlttan şığıp kütken künim,

Aq qwsı ädilettiñ qaqsa qanat.

Der edim sonda, dünie, armanım joq.

Tağdırğa taba bolıp qalğanım joq.

Körsettiñ qorlığıñdı, zorlığıñdı,

Keudemnen jüregimdi alğanıñ joq.

Ör zorlıqpen basımnan erkimdi aldıñ.

Äjim saldıñ betime, körkimdi aldıñ.

Añqıldap aq köñilmen aldanbasqa,

Auzımnan aynımaytın sertimdi aldıñ.

Otqa saldıñ, otırdım jiger qaynap,

Tordağı arıstanday közim jaynap.

Şıñdalıp şarbolattay şıqtım, mine,

Otırmın öziñmenen külip-oynap».

Iä, bwl äñgimeni Qayım degdardan biz de jii estuşi edi. Onıñ özi derbes bir tüsinikti qajet etetin äñgime.

Eñsesin tez kötergen Mwhtar Äuezov bwrın özi ığına jığılatın adamdardı endi öziniñ ırqına beyimdeuge ıñğay tanıttı. Mısalı, eluinşi-elu birinşi jıldarı «Znamya» jurnalınıñ qatardağı qızmetkeriniñ jedelhatımen Mäskeuge birneşe ret wzaq merzimge wşıp kelgen Äuezov, endi oğan talap qoyıp, bas redaktor V.Kojevnikovtıñ özine ses tanıtqanday sıñay da bayqata bastadı. Oğan sol twstağı qazaq ädebietiniñ SSSR Jazuşılar Odağındağı keñesşisi Täken Älimqwlov pen jol ma jol audaruşı Zeyin Şaşkinge jazğan tömendegi hatınıñ mazmwnı dälel:

«7 tamız. Qwrmetti ini-dostar Täken men Zeyin! Men sen ekeuiñe bir ötiniş-tapsırma aytqalı otırmın. Mäsele meniñ soñğı kitabım «Abay jolınıñ» 2-inşi kitabı jayında. Osınıñ audarmasın V.V.Smirnova auırıp qalıp, qattı sozıp ketti. Keyin soğan kömek etsin dep Faizova Raziyanı bir atap edik. Artınan ol aralaspasın dep özim qaytıp aldım, sebebi, ol qazaqşanı tüsinbeydi, tanımaydı eken. Ne qazaqşanı bilmese, ne audaruşı esebinde dendüris, tek qana bastauşı audaruşı bolsa – onı kömekke alıp ne bereke tabamız! Zoya Sergeevna Kedrina bir Pis'mennıy degen, men bilmeytin bireudi rekomendovat' etip edi. Odan da is şıqpadı, podstroçnikpen is istep körmegen adam eken. Mağan: «Siz qasımda otırmasañız podstroçnikpen audarıp bolmaydı»,– depti. Odan da küder üzdim. Qazir endi oylap-oylap kep öz qasımda otırıp isteytin Anov N.I. tapsırğalı otırmın. Jarımın V.V.Smirnova audarğan, mınau qalğan jarımın, 3-glavanı audaradı.

Al, senderge tapsıratın sözge äli jetkem joq, sabır etip şıday twrıñdar! Jañağı audarma qırsığınıñ bögelisimen (uäjin) däleldep Kojevnikov («Znamya»): «Biz jaqında basa alatın emespiz, endi qaytıp alasız ba, qaytesiz»,– dep jazıptı. Men osı sözdi CK KPSS otdel kul'turı Polikarpovqa jazıp, narazılıq ayttım. Sebebi, audarma meniñ mindetim emes, «Znamyanıñ» özi wyımdastıru kerek, sonıñ mindeti, al Kojevnikov mağan audarmanı mindet qıp teris istep otır, audarmaşını tapsın da tez audartıp, bastırsın – dep talap ettim. Kelesi jıl meniñ 60 jıldığım jäne jazuşılıq eñbegimniñ soñğı kitabı – odaqtıq oquşınıñ aldına şığuı, meniñ tarapımnan zañdı talap ekenin ayttım. «3namya» deytinim, basqaday jaña jurnalmen kelisuge endi keş. Şartı, mindeti bar «Znamya» özi ada qılsa eken dep otırmın. Osı jaydı, sen Täken, Semen Vladimiroviç pen Tihonovtarğa da bildirip qoyuıñ qajet bolar.

Al meniñ diktovat' etkenimdi aytsa, men anau «Abay» romanınıñ da qaq jarımın – jwrt süysinip jürgen qaq jarımın da solay jazğam. Men diktovat' etkeli 14 jıl boldı. Zamanında Mark Tven, Lo pe de Vega – talay jazuşı täjiribe ala kele jazğan-dı.

Şınında «Abayda» ğaşıqtıq tili, sezim tili basım bolsa, mına kitapta oyşıl bolğan Abaylardıñ auzında Abay özi aytpağan, biraq aytuğa mümkin şeber, tereñ filosofiyalıq aforizm tolğaular bar. 5-nşi, 6-nşı bölimderdi äsirese eske alsañdar eken. Bwl kitap «Abaydan» joğarı – qoğamdıq jöninde panislamizm, burj. nac-zmnen alısu däl osında. Ülken oylar, keyingi jaylar bası (tartıs jaylar) osında. Osını basa aytıp ekeuiñ teñ, audarılıp basıluın talap etip maqala jazsañdar deymin. Men Zoya Sergeevnağa da jazdım. Keyin sol kisige tabıs etiñder, özi tüzey tüsse qarsı bolmañdar. Ol sentyabr' basında demalıstan qaytadı, telefonı – d. 7-28-36 (üyi) – sonımen jalğasıñdar, gazetağa bastıradı. Osını ekeuiñnen qattı ötinemin. Özim sentyabr' ortasında baramın. Osını alısımen jauap jaz, Täken!».

Iä, bwl hattıñ emeuirini men talabı müldem basqa. Al epopeyanıñ diktovkamen jazıluınıñ dwrıs, bwrıstığı şığarmaşılıq psihologiyasına qatıstı derbes mäsele. Onıñ wtısı men wtılısın saralau bwl äfsananıñ mindetine jatpaydı.

Sonımen, «jeke basqa tabınuşılıqtıñ» äşkerelenuiniñ nätijesinde el-jwrt ta erkin tınıs aldı. «Halıq jauları» da aqtala bastadı. Aqtalu üşin sol wstalğan «halıq jauınıñ» soñğı jwmıs orını minezdeme berui tiisti edi. 1957 jılı 26-kökekte Säken Seyfullinniñ, Beyimbet Maylinniñ, İliyas Jansügirovtiñ azamattıq twlğaları aqtalıp, Jazuşılar Odağınıñ müşeligi qalpına keltirildi. Olardıñ şığarmaşılq mwraların aqtau turalı 1957 jılı 3-qırküyekte Jazuşılar Odağı töralqasınıñ mäjilisi ötti. Wlttıq ruhaniyattıñ saltanatın jariyalaytın mwnday sätterde tek aq niet qana, istiñ igiligi ğana ortağa salınuğa tiisti bwl otırısta:

Ğ.Müsirerov: «Olardıñ şığarmalar jinağı jazılu (podpiska) arqılı jürgizilsin;

S.Mwqanov: Bwl jazuşılardıñ şığarmaların jariyalau maqsatında jeke-jeke redaqciyalıq alqa qwrılsın;

Ä.Täjibaev: Bwl jazuşılardıñ eñbekteri, ärine, zertteu üşin ğana kerek, sondıqtan da biz Ğılım Akademiyasınıñ mindetin özimizdiñ moynımızğa ala almaymız. Olardıñ şığarmalarınıñ barlığın jappay jariyalau da daraqılıq (ogul'no) boladı jäne bügingi künniñ talabına jauap beredi dep te ayta almaymız. Äzirşe üş tom etip basıp şığarsaq ta jetkilikti, qalğanın baspalar oylana jatar. Mısala iri aqın İliyas Jansügrovtiñ «Dala» dastanı qısqartudı qajet etedi. Onda jariyalauğa jatpaytın, alıp (izolirovat') tastaytın twstar bar. Bwl jazuşılardıñ şığarmaların bügingi künniñ talabınan qaytadan qarap şığu kerek. Biz bwğan barınşa jauaptı qarap äri qatañ talap qoyuımız şart»,– degen pikir bildirdi.

Mwqım wlttıñ ölgeni tirilip, öşkeni janğan küni, Äbdildä Täjibaevtiñ bwl qaupi neden tuıp otır? Sayasi qırağılıq pa, joq, äbden üreylenip qalğandıqtan da jauapkerşilikten qaşıp otır ma, älde, «aqındıq bas asauına» erik bergen qızğanıştıñ qızıl tırnağı ma? Kim bilsin. Qauipsizdik komitetiniñ törağası V.V.Gubin Ahat Şäkärimwlı Qwdayberdiev pen Zıliha Jwmabaevanıñ ötinişine oray  Şäkärim men Mağjan Jwmabaevtı aqtau, ne aqtamau turalı Jazuşılar Odağınıñ pikirin swradı. Ğ.Müsirepovtiñ olardı aqtau mäselesin qoldaytını turalı hatı qosa tirkeldi.

1957 jılı 20-qaraşada Odaqtıñ törağasınıñ orınbasarı retinde Ä.Täjibaev olardı «mäñgilik aqtalmaytın, wltşıl-burjuaziyaşıldar, şığarmalarınıñ körkemdigi tömen aqındar» degen mağınada hat jiberdi. 1987 jılı aqpan ayında Oljas Süleymenovtiñ wyımdastıruımen qauipsizdik komiteti mekemesiniñ jeti polkovnigimen ötken kezdesudegi osı joldardıñ avtorınıñ «alaşordaşılardı aqtau» mäselesi turalı swrağına MQK-niñ orınbasarı K.Äbdirahmanov Ä.Täjibaevtiñ osı hatın oqıp berip: «Mäsele bizde emes, özderiñizde», dep edi. Sol otırısta Ğalım Ahmedov marqwm mwnday qatınastı kezinde jazudan bas tartqanın, biraq onı erikten tıs basqa bireuge jazdırtıp, saldırğanın ayttı. Bwğan qarağanda joğarıdağı pikirdiñ qalayda kezdeysoq aytılmağanın, aşığın aytqanda, Ä.Täjibaevtiñ arnayı qwpiya mekemelerdiñ tapsırmasın wzaq jıldar boyı orındap kelgenin däleldeydi.

Oğan käri aqınnıñ şau tartqan şağındağı mına minezi dälel. Arhivtegi osı derekke keşki sağat beste közimiz tüsti, köşiruge tolıq ülgermey, erteñge qaldırıp kettik. Sol tüni tañğı 7-de Ä.Täjibaev üyge habarlasıp, şwğıl, bir sağattıñ işinde üyine keludi bwyırdı. Bolımsız äñgimemen toğız jarımğa deyin wstadı. Al arhivke barğanımızda älgi «isterdiñ joğalıp ketkenin» bildik. Arhivtegi arnayı mekeme adamdarınıñ tapsırıstıñ izin joyıp ülgeruine mümkindik berui üşin bizdi «bögey twrğanı» anıq edi. Soğan qarap ol kisi öziniñ sol qwpiya mekememen baylanısın ğwmırınıñ soñına deyin üzbegen eken-au degen küdik wyaladı. Bwl pikirimizdi baspasöz arqılı aşıq bildirgenimizde ol kisi eşqanday jauap bermedi, ne qosımşa pikir bildirmedi.

Sonımen Ä.Täjibaevtiñ qarsılığına qaramastan 1957 jılı 18-qırküyektegi otırısta: S.Mwqanov S.Seyfullinniñ, Ğ.Müsirepov B.Maylinniñ, M.Äuezov – İliyas Jansügirovtiñ köp tomdıqtarınıñ basılımınıñ törağalığına bekitildi. 1957 jılı 12-şildede M.Äuezovtiñ 60 jasqa toluına arnalğan mereytoy mäselesi qaralıp, bas bayandamaşı S.Mwqanov wsınıldı. Mwnı M.Äuezovtiñ özi de qoldadı.

(jalğası bar)

Abai.kz


[1] M.Äuezov «Abay jolı» roman-epopeyasınıñ ekinşi kitabin işinara, al üşinşi, törtinşi kitaptarın tegistey diktovka arqılı, yağni, maşinistkağa auızeki tikeley aytu arqılı jazdırıp, soñınan öñdeuden ötkizip otırğan.

0 pikir