Särsenbi, 8 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Qoğam 6276 0 pikir 31 Naurız, 2014 sağat 14:50

Şıñğıs Ergöbek. Qırım: kim wttı? Wttı ma?

   

Soñğı kezeñde Ukrainada beleñ alğan sayasi dağdarıs birinşi kezekte wlttıq memleketti qwrumen baylanıstı process.  Sovetter odağı ıdırağan twsta, Ukraina Europa odağına wmtılıs tanıtpastan bwrın özine üyrenşikti Resey orbitasınıñ twsında saqtalıp qaluğa ınta bildirdi. Degenmen wlttıq sana men şın mänindegi täuelsiz memlkettilik ideyası uaqıt öte kele basımdıq tanıta bastadı. Mwnıñ sebepteri de saldarı da kürdeli. Bwl maqala şeñberinde biz Qırımnıñ tağdırı men Qırımda orın alğan sayasi mäseleniñ geosayasatqa ıqpalına toqtalsaq degen maqsat qoyıp otırmız.

         Qırım ejelden älemdegi eñ mañızdı strategiyalıq tüyindi aymaqtardıñ biri. Altın orda memleketi ıdırağannan keyin Noğaylı memleketi men Qırım handığı onıñ ruhani izbasarı retinde damıdı. Türki halıqtarına geostrategiyalıq basımdıq berip otırdı. Keyingi kezeñinde Osman imperiyasınıñ bir böligi retinde Wlı imperiyanıñ Qara teñizdegi strategiyalıq müddelerin qorğap, aymaqtağı eñ ıqpaldı küş retinde qalıptastı. Tipti Petr İ Azau teñizine jasağan jorığında jeñilis tabuınıñ özi quattı Qırım memleketimen baylanıstı boldı. Biraq kez-kelgen Türki memleketi sekildi Qırım handığınıñ tübine  memlekettiñ işindegi alauızdıq jetti. Reseydiñ Qırım tübegin basıp alıp Qara teñizge ıqpal jürgizuge degen nieti işki sayasi dağdarısqa wlasıp, Qırım handığınıñ Resey imperiyasınıñ qwramına kiruine ıqpal etti. Negizi joğarıda aytılğan eki memleket Noğay ordası men Qırım handığına baylanıstı Resey imperiyasınıñ erekşe poziciyası bolğandığı jäne bar ekendigi añğarıladı. Resey öziniñ tarihi jadında osı eki memleketti Altın ordanıñ izbasarı jäne tiisinşe mirasqorı retinde qabıldağandığı añğarıladı. Noğay ordasın ala salısımen Altın ordanıñ astanası bolğan Sarayşıq qalasın örtep jiberui, Qırımdı alğan twsta jaña bilik ortalığın Baqşasaraydan Sevastopol'ge auıstıru ideyası da osı eki wlıstıñ memlekettigin wmıttıru nietin bildiredi. Bwl psihologiyalıq kompleks wlıreseylik şovinizmmen qosıla otırıp, Qırımdı özge egemendi memlekettiñ qwramında qaldıra qoyuı ekitalay edi. Bertin kele  Sovetter odağınıñ qwramındağı Resey Qırımdı Ukrainağa sıylağanımen Mäskeu bwl aymaqtı jiti nazarınan şığarğan emes.

         Ukrainadağı dau bastala salısımen Reseydiñ Qırımdı özine qosıp aluğa degen nieti ayqın sezile bastadı. Bwğan negiz de joq emes edi.

         Birinşiden, Reseydiñ Qara teñizdegi äskeri-teñiz flotınıñ negizgi bazası Qırımda ornalasqan. YAğni bwl aymaqtıñ resmi Mäskeuden täuelsiz bir ortalıqqa bağınu scenarii eşqaşan Resey federaciyasınıñ josparına kirmegen.

         Ekinşiden, Ukraina sekildi özine ağayın memlekettiñ territoriyasın anneksiyalau arqılı Resey öziniñ körşilerin öziniñ ömirlik qajettilikter aymağına jatqızatındığın körsetti. YAğni, öziniñ mañında Reseyden derbes, Reseymen kelisilmegen sayasat jürgizetin memlekettiñ boluı soltüstiktegi körşimizdiñ josparına kirmeydi. Al bwl orın alğan jağdayda «otandastar» müddesin qorğau nietimen Resey küş qoldanudan tayınbaytındığın körsetti.

         Üşinşiden, Putinniñ bilikte qaluına jäne jeke biliginiñ nığayuına ıqpal etetin faktor «küşti liderge arqa süyeytin, küşti memleket» ideyası ekendigi ayqın. Reseydegi demokratiyalıq qwndılıqtar men üderisterdiñ toqtatıluı qoğam tarapınan narazılıq tudırmay jatqan joq. Bwğan jazda Mäskeudi dürliktirgen Bolotnıy oqiğaları mısal bola aladı. Bilik öz atınan bwl äreketterdi toqtatu üşin ideologiyalardıñ işindegi eñ qarapayım äri tiimdi qwral wlıreseylik şovinizmge bet bwruı işki mäselelerden nazardı sırtqa audaratındığı sözsiz.

         Törtinşiden, Putin Reseydiñ tarihında jer jinauşı patşa retinde qalğısı keletindigi sözsiz. Bwl tarihi tanımdağı eñ kürdeli äri daulı mäsele twlğanıñ tarihtağı ornın qayta qarauğa ıqpal etedi. Äytpese, eşqaşan orıstıñ jeri bolıp eseptelmegen aymaqtı, «Reseyge qayttı» deudiñ özi ülken äbestik emes pe?

Eñ qızığı – Qırımnıñ tağdırın şeşuge qırım tatarlarınıñ  jetkilikti därejede  qatıspağandığı. Qırımdağı tatar diasporasınıñ oyı eşqaşan bir memlekettiñ qwramınan şığıp, ekinşi memlekettiñ qwramına kiruden twrması beseneden belgili. Liberaldı Kievti qatal Mäskeuge auıstıru ideyası tatarlar tarapınan eşqanday qoldauğa ie bolğan joq, qayta qarsılıq tuğızdı. Degenmen, bwl dauıs eskerusiz qaldı. Şın mäninde Qırım tatarlarınıñ oyı – äzirge Ukraina qwramında qalıp avtonomiyanıñ şegin mümkindiginşe keñeytu. Uaqıt öte kele teñizdiñ arğı jağındağı Türkiyağa jäne özge de türkitildes memleketterge arqa süyey otırıp, öz memlekettigine qol jetkizu bolğandığı ayqın. Qırımdı Ukrainanıñ qwramında qaldıru üşin resmi Ankara mwnday äreketke barıp ta ülgerdi. Türik respublikasınıñ sırtqı ister ministri Mäskeuge kelip Ukrainadağı kez-kelgen territoriyalıq özgeristerge qarsı ekendigin mälimdedi. Qazaqstan Prezidenti N.Ä. Nazarbaev ta Resey tarapınan Qırımğa äsker kirgizbeuin ötinip, Resey prezidentine telefon şaluı bwl scenariydi mümkin qılğanday edi. Biraq, Resey bwl pikrmen kelispedi. Osılayşa Qırım tatarları öz memlekettigin qwru mümkindiginen ayrılıp qaldı.

Qırımnıñ Resey qwramına kirgeninen wtılğan jalğız qırım tatarları emes. Qırımdı qwramına qabıldaudan eñ köp wtılğan Reseydiñ özi.

Birinşiden, Qırımdı öz qwramına kirgizu arqılı Resey bükil Ukrainadan ayrıldı. Ukrainadağı alğaşqı türli-tüsti töñkeristen keyin bilikke kelgen YUşenkoğa qarsı sayasattıñ nätijesinde Resey öz jaqtası bolıp tabılatın YAnukoviçti bilikke äkeldi.  Endi bwdan bılay   onday jağdaydıñ qaytalanuı mümkin emes. Eşqaşan eşbir wlt öz territoriyasınıñ bir böligin anneksiyalağan memleketpen jaqsı qatınas qwrudı öziniñ negizgi maqsatı etip qoyğan sayasatkerdi qoldaması ayan. Bwdan basqa Qırım ılği elektoraldı twrğıdan Reseydi jaqtauşı partiyalarğa dauıs beretin aymaq bolatın. Bügingi küni bwl aymaq twrğındarı ukrainalıq sayasi arenadan ketip qaldı. YAğni, şın mäninde reseyşil sayasatkerlerge dauıs beretin elektorat azaydı.

Ekinşiden, Resey  Sovettik odaq ıdırağannan keyin alğaş ret özge memlekettiñ territoriyasına qol swğıp, şın mäninde anneksiyaladı. Turasın aytqanda, älemdik arenada älsizderdi qoldauşı, ädilet süygiş Reseydiñ bwl äreketi körşimizdiñ ğalamdıq deñgeydegi bedeline nwqsan keltirdi. Oñtüstik Osetiya men Abhaziyada Resey bwl memleketterdiñ täuelsizdigi üşin qorğauşı el retinde köringisi keldi. YAğni, «ädiletsiz» Saakaşviliden osı eki memleketti qwtqarıp qaldı. Al Qırım jağdayında Resey Qırım täuelsizdigi üşin küresker bola alması anıq. Sebebi: Qırım täuelsizdigin alğan joq, Reseydiñ qwramdas böligine aynaldı. Tipti, resmi Kreml'diñ özi mwnı bayağı imperiyanıñ jerin qalpına keltiru dep qarastıratındığın jasırmadı.

Üşinşiden, Resey Qırımdağı äreketteri arqılı körşileriniñ köñiline ürey wyalattı. Sebebi: kez-kelgen körşi memlekettiñ derbes, täuelsiz sayasat jürgizuge degen ıntası Resey tarapınan  teñ därejeli äriptestik ornatuğa degen bastamanı joqqa şığarğanday boldı. Euroodaqpen associyaciya turalı kelisimşartqa resmi Kievtiñ qol qoyu ıntasınıñ özi Reseydiñ mwnday qarsılığı men sankciyalarına wşırauı kez-kelgen şekaralas memleketke küdik  oylatatını ayqın.

Törtinşiden,  Resey Qırımdı qosıp aludıñ aqırında ekonomikalıq sankciyalarğa wşıradı. Bwl – Reseydiñ özine de, Reseymen tığız ekonomikalıq baylanıstı damıtuğa ıntası bar elder üşin de tiimsiz. Ärine, Resey ekonomikası älemdik ekonomikada özindik ornı bar quattı ekonomika, biraq, sankciya qoldanuşı memleketterdiñ äleueti bwdan kem emes. Sondıqtan, Reseyge degen qarsılıq, Reseyge  sankciya jariyalağan elder arasında integraciyalıq processterge jol aşadı. Demek, bwl elderdiñ ekonomikası özara integraciyalanu arqılı Reseyge baylanıstı qoldanğan sankciyalardan boluı mümkin şığındardıñ täuekelin tömendetedi. Soñğı uaqıttağı Barak Obamanıñ Bryusselge saparında talqılanğan eñ mañızdı swraq ta osı. Eger AQŞ Europanıñ gazğa degen mwqtajdıqtarın jaqın arada qamtamasız ete alatın bolsa, onda sankciya Reseyge auır tieri sözsiz.

Besinşiden, Reseydiñ Qırımdı qosıp aluı aymaqtıq qauipsizdik turalı kelisimderdiñ, onı aytasız, ekonomikalıq kelisimderdiñ tükke twrmaytındığın körsetti. Qısqası,  Resey öz müddesine qayşı keletin  kez-kelgen şarttı belden basatındığın ayqındadı. Tipti, NATO-ğa al'ternativti älem koncepciyasın wsınıp jürgen Şanhay ıntımaqtastıq wyımına qatısuşı memleketterdiñ özderi atalğan mäselede birizdilik tanıta almadı.

Biraq, bwl sayasi dağdarıstıñ eñ mañızdı sabağı – wlttıq memlekettilik pen memlekettik täuelsizdik ideyasınıñ özektiliginiñ jaña sapağa köterilgendigin ayqındap berdi.

Abai.kz

0 pikir