Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
Ädebiet 11165 0 pikir 22 Säuir, 2014 sağat 10:55

AHMET JWBANOV. ABAY

Abay Qwnanbaev Tobıqtı ruınan – qazaq aqındarınıñ irisi, qazaqtıñ jazba ädebietiniñ irge tasın qalauşı, 1845 jılı tuıp, 1904 jılı 59 jasında qaytıs bolğan. Bilimi, şınında, öz betimen ğana alınğan, qazaq mektebinde tört-aq ay oqığan (orısşa oqıtatın mektep.A.J.), al orısşa tüsinudi, söyleudi ol Semey guberniyasına auıp kelip, qazaqtıñ asa darındı dalada jatqan som altınday, adamdı özine eriksiz tartatın adamın bilip, süyip ketken öziniñ narodovol'cteri – dostarı arqılı üyrendi. Qwnanbaevtiñ özi olardıñ işinde äsirese geolog Mihaelisti (Çernışevskiydiñ dosı) jaqsı körip, onı öziniñ bas wstazım dep tüsindi. Osı orıs dostarınıñ järdemimen Abay Puşkinniñ, Lermontovtıñ, Krılovtıñ tvorçestvosımen tanıstı, olardıñ şığarmalarınan tili asa körkem qazaq öleñderimen köptegen üzindilerin audardı. Ol solarğa muzıkalıq äuen şığarudı da jaqsı kördi, biraq onday iste kerekti darın men talğamı jetpedi. Şının aytsaq onıñ şığarğan melodiyalarınıñ köpşiligi qazaq muzıkasınıñ stilimen, harakterimen janaspaydı, onıñ üstine, topas marşpen jılayman romanstan bastap, tömen sapalı orıstıñ dilletanttıq muzıkasımen tanıstığı (keyde tura wsap ta ketetin uaqıttarın eseptemegende) seziledi. Alayda, osında keltirilgen «Tat'yananıñ hatı» («Evgeniy Oneginnen») muzıkası jağınan qazaq avtorınıñ sätti şığarmalarınıñ birine jatadı» — deydi «1000 änge» jazğan tüsinik sözinde A.Zataeviç. A.Zataeviçtiñ bwl jazğanın äñgimeniñ basına keltirip otırğanımız, bwl baspasöz jüzinde birinşi ret Abaydıñ muzıkalıq qimılı turalı mamannıñ auzınan şıqqan bağa. A.Zataeviç Abaydıñ ädebiettegi ülken ornın dwrıs bağalay kele, onıñ muzıkadağı ornına tiisti ädil sın ayta almaydı. Ärine, onıñ da türli sebepteri bar. Oğan keyinirek toqtaymız. Biz Abaydı bwl «Zamana bwlbwldarı» bolıp atalatın kitabımızğa engizip otırğanımız – Abay da basqa änşilerdey qolına dombıra wstap, el aralap, än salıp jürdi dep emes, Abaydıñ qazaqtıñ än qazınasına qosıp ketken ülken ülesi jäyli ayta ketu. Abay qazaq muzıkasınan erekşe orın aladı. Onıñ bizge är qilı bolıp jetken änderiniñ san jağın alğannıñ özinde belgili qortındı şığaruğa jetetin mañızı bar. Onı aytıp otırğanımız – auızdästürlikke baylanıstı (nota jazuı joq kez degen mände) basqa qazaq änşileriniñ şığarmaları siyaqtı Abay änderi de köptegen varianttarmen, özgerulermen bizge jetti. Sol varianttardıñ bärin salıstırıp, ğılım twrğısınan audara qarap, aqtara tekserse, köptegen körkem sırları aşıladı. Bwl jönde istelgen, istelip jatqan ister bar. Öz zamanındağı än, küy şığarğan halıq kompozitorları siyaqtı, Abay da nota sauatın aşa almadı. Sondıqtan muzıka şığaru jönindegi qolında bolğan qwralı Birjan, Aqan, Jayau Mwsadan artıq bolğan joq. Bw da tek öziniñ muzıkalıq qabiletine, bar dausına, dombırağa süyendi. Biraq Abaydıñ muzıka şığaruğa kelu jolı erekşe boldı. Wlı orıs halqınıñ mädenietimen tanıs, onıñ demokrat aqın-jazuşılarınıñ şığarmaların oqığandığı arqasında ol qazaqtıñ ädebietinde bwrın-soñdı bolmağan jañalıqtar tudırdı, öleñderine jaña ölşeu, ırğaq engizdi. Onıñ bäri de qırdağı adamnıñ jaña zaman jelin, onıñ bayağı ırğaq, jüriske öleñderi Abaydıñ muzıkalıq tvorçestvosına tikeley äser etti. Abay änderiniñ metodikası, ırğağı, forması özine deyingi kelgen qazaq änderine wqsamadı. Birinşi jağday – Abay änderiniñ ärqaysısınıñ özine menşikti öleñi boldı. Qazaqtıñ halıqtıq dästürindegi on bir buındı öleñge keletin bolsa, änniñ sözin bilmeytin ne wmıtqan adamnıñ: «Qarağım aynalayın keldiñ qaydan» dep ayta beretinindey «erkindik» mwnda joq. «Segiz ayaqtı» «Közimniñ qarasınıñ» sözimen ayta almaysıñ. Mine, bwl jäy – muzıka men sözdiñ professionaldıq därejede qosıluı boldı. Osınıñ özi ayta qalğandy jañalıq boldı. Söytip, Abay muzıka şığaruğa söz (tekst) arqılı keldi. Abay bükil şığıstıñ, orıstıñ, qazaqtıñ halıqtıq, professionaldıq ädebietin tereñ zerttegenindey, muzıkada da aldımen qazaqtıñ halıq änderin, küylerin jaqsı bildi. Ol Birjannıñ, Aqannıñ, Jayaudıñ änderin joğarı bağaladı. Sonımen qatar qazaqtıñ asbaptı muzıkasın jete bildi. Osılardıñ nätijesinde Abay qazaqtıñ halıqtıq muzıkalıq intonaciyası şeñberinde ülken, tereñ tamırlanğan ortada boldı. Poezisı halıqtıq demde suarılğan bolsa, muzıka düniesinde de Abay qazaqtıñ halıq muzıkasınıñ mwhitında tärbielendi. Abaydıñ än şığarudağı qadamdarınıñ keybireuleri osı bağıtta, alğaşqıda forma jağınan da halıqtıq negizde bastaldı. Mısalı «Köñil qwsı qwyqıljır şartarapqa» degen äninde, sözsiz, arqanıñ än dästüri körinedi. Ol änniñ formasında da, intervaldıq sekirulerinen de,sözdiñ buındarına say keletin belgili sozatın, köteretin jerlerinen de körinedi. Sol siyaqtı «Men kördim wzın qayıñ qwlağanın» äninde de halıqtıq än forması basım. Ärine, bwl änniñ melodiyalıq damuında birqatar jañalıqtar bar. Äsirese Abay muzıka söyleminiñ ortasında bir dıbıstı sozıp, şırqatıp twrmaydı. Ol sözge köbirek män beruden, birinşi planğa keybir änderinde sözin qoyudan boluı da mümkin. Sonıñ özinde de ol qazaq intonaciyasınan ketpeydi. Al sözdi bölu – reçitativti tüyin qazaq muzıkasında tağı bar qasiet. Onday änder de az emes. Aytarımız – Abay än şığaruğa qazaqtıñ halıqtıq bay muzıka intonaciyasın jaqsı – bilip, sol bir än mwhitın aralap, jüzip keldi. Üşinşi, Abaydıñ basqa änşilerden ayırması, ol qazaq änderimen qatar, orıstıñ halıq muzıkasın, qalanıñ demokratiyalıq änderin jäne romanstardı esitti. Ol Semeyde bola jüre orıstıñ Glinka, Rubinşteyn siyaqtı muzıka şeberleriniñ romanstarın esitti. Abaydıñ joğarıda aytılğan orıs dostarı da oğan muzıka jağınan äser etpey qoyğan joq.

Demokratiyalıq än-romans lirikası ol kezde Rossiyanıñ progressivtik intelligenciyanıñ bir tobımen ünemi kezdesip jürgen Abay olardan, sözsiz muzıkadağı demokratiyalıq ağımdı tüsinuge de järdem aldı. Onıñ üstine Abay aulına kelgen orıs dostarı, orıs qonaqtarı köñil köteretin kezderde ıñıldap än salmauı, muzıkanıñ töñireginde Abaymen äñgime-düken qwrmauı mümkin emes. Bwlarğa qosımşa Abaydıñ Peterburgta oqıp jürgen balası Äbdirahman professionaldıq asbaptı muzıka ülgilerin, batıstıñ muzıkalıq şığarmaların jaz aylarında kanikulğa kelgende alıp kelip jürgen. Abay auılında soldattıqtan qaşqan tatarlardıñ sol arada qalıp, qonıstanıp, üylenip, siñip ketkenderi az bolmağan. Olar da özderiniñ «tal'yankaları», skripkaları, mandolinaları arqılı tatar, orıs halıq änderin, orıstıq qalalıq änderin orındağan. Abay aulında dombırağa üş sım şek tağıp tartu dästüri osılardıñ – mandolina ülgisinen bolu kerek. Bizdiñşe Abaydıñ änderinde orıstıñ, ukrainanıñ halıq änderine elikteu, än, romanstıq lirikalardıñ ülgisin alu, qalanıñ demokratiyalıq muzıka dästüriniñ izinde bolu – osılardıñ negizinde jaña türli, jaña ırğaqtı, jaña melodiyalıq qwrılıstı än şığaru Abaydıñ muzıkağa kelgen jolınıñ bir tarauı. Ülken muzıkalıq arnağa qwyatın büyirdegi saylardıñ, jılğalardıñ işindegi älpetti, äserli, Abay tvorçestvosında jaña jol aşqan ağıstıñ bir taramı. Abaydıñ tağı bir muzıkalıq erekşeligi, onıñ muzıkalıq qamaşauı boldı. Abaydıñ asqan muzıkalıq qabileti, qazaqtıñ halıq muzıkasın tereñ biletini, orındauşılıqtıñ ne bir türinen habarı barlığınıñ üstine onıñ aynalasında Mwqa siyaqtı skripkaşı, öziniñ balası Äbdirahman, Aqılbay, änşi Älmağambet, äyeli Äygerim boldı. Bwlardıñ aldıñğıları orıs, evropa muzıka ülgilerin orındauşı bolsa, keyingileri qazaqtıñ halıqtıq än dästüriniñ belgili adamdarı boldı. Bwlardıñ qoldarında tek dombıra emes, skripka, mandolina, garmon' boldı. Olar Abay şığarğan änderdiñ tek tıñdauşısı, qoşametşisi emes, ol änderdi babına keltirip orındauşı jäne Abay tärbiesi arqılı ädebiette, muzıkada ärbir jañalıqtıñ bası qılt ete qalsa, öñmeñderin sozıp, tüsinuge, baurauğa, aynalağa ügitteuge, sonı ötkizu jolında qoldarındağı bar ruhani qaruların jwmsauğa dayar kisiler edi. Abay «wyımdastırğan» poeziyada, muzıkada jaña, ötkir til, wnamdı ün, qolaylı ırğaq izdeu, täjiribe jürgizu «laboratoriyasınıñ» tilektes, maqsattas, belsendi «müşeleri» edi. Bwlardıñ «programmalarında» Abaydıñ küşti jaqtarın alıp, damıtıp, älsiz soqqan jerleri bolsa oğan şılbırdıñ wşın berip, kötermelep, köterip ketu bar edi. Mine, sol maqsatta bwlar Abaydıñ jaratılıs bergen qasietteriniñ keybir şek qoyılğan kezeñderin keñeytip alıp ketip te jürdi. Ol aytıp otırğanımız – Abaydıñ dauıstıq şegi. Söz joq, Abay Birjanday, Mwhittay, Jarılğaptay altı qırdan asatın dauısqa qoja bolğan joq. Asbap üstinde otırıp osı kezdegi kompozitorlar siyaqtı dauıs jetpegen jerin jalğastıratın fortopianoda oynağan joq. Sondıqtan, şağın da bolsa Abay da öziniñ bar dausımen än şığardı. Ädette, ol zamanda aqın, kompozitor, orındauşı –üşeui bir kisi bolatın. Ändi şığaratın da, birinşi ret orındaytın da sol mamannıñ rolin atqaratın bir kisi bolatın. Abay da sol rol'den qwtıla alğan joq. Solay da bolsa, bwl arada da Abaydıñ basqa halıq kompozitorlarınan ayırması boldı. Joğarıda attarı atalğan Aqılbay, Älmağambet, Aygerim Abaydıñ «jäy dausı» men aytıp şığarıp bergen änderin auzınan qağıp alıp, şırqata, üdete, qwyqıljıta orındap ketti. Abaydıñ roli –birinşi ret «avtor dausı» men orındap beru boldı. Ärine, odan äri Abay öz änderin orındamadı degen sözden biz aulaqpız. Mine, osılay, Abay änderi aulınan şıqpay jatıp joğarıda eskertilgen «laboratoriyadan» ötip, şıñdalıp, bizdiñ tilimizben aytqanda Abay aynalasınıñ «litosınan» ötip barıp, halıq aldına taradı. Onıñ üstine jañağı Abaydıñ muzıkalıq, ädebiettik, äleumettik «anturajdarı» bir jağınan asqan «sınşılar» da boldı.Olar tabanda ozderiniñ pikirlerin aytıp, änniñ qasietterin sanap, wnamay twrğan jerin bolsa körsetip,bizdiñşe aytqanda muzıkalıq özara sındı damıtıp, Abaydıñ änderiniñ anatomiyalıq,fiziologiyalıq jaqtarınıñ bärin tekserip otırdı. Mwnday jağday qazaqtıñ halıq kompozitorlarınıñ köpşiliginde bolğan joq (Mwhit, Däuletkereydi bılay qoyğanda). Osı bir qısqaşa bayandalğan birneşe tüyinder, jağdaylar,jañalıqtar Abaydıñ muzıkağa keluin, muzıkadağı izdenu joldarınıñ özgeşeligin körsetedi. Öytkeni,bwl joldıñ özi de uaqıt tudırğan,zaman sazına ere bermeytin,mıñmen bolsa da,öziniñ jañaşıl maqsatın orındauda jalğız da bolsa belsenip küreske şığatın adamğa,onıñ aynalasındağı jas talapkerlerdiñ bilgeninşe,özderi şäkirt bola jüre,boyındağı tabiği qasietterimen Abaymen bölisui,onıñ üstine än degende arqası qozatın halıqtıñ Abaydıñ muzıkalıq tvorçestvosındağı erekşelikti birden körui üşin,osınday Abay aulında bolğan än şıñdaudağı aldın ala jürgizilgen dayındıq,az müşeli toptıñ eñbegi bolğanmen köptiñ isindey nätije berdi. Tarihta onday az top bolıp bastalıp, keyin onıñ isi progressivtik tüyinde bolsa köbeyip ketken jäy az emes. Orıstıñ «Moguçaya kuçkasındağı» 5-6 kisi tarih tañqalarlıq ister istep, muzıkanıñ halıqtıq negizde boluında osı künge şeyin ülgi alarlıq jol tartıp ketti. Biz bwl arada «Moguçaya kuçka» men Abay tobın salıstırğalı otırğanımız joq. Onıñ biri şın mänisinde professionaldıq qalıpta bolğan top, ekinşisi poeziya men muzıkada jañalıq izdegen tek talapkerlik därejesinde ğana bolğan, biraq qwbılısı ilgeri ketken orıs mädenieti bolğan sebepti tarihta eleuli orın alğan, basta bir auıldıñ «daurıqpaları» bolıp, keyin ruhani ülken iz qaldırğan top. Bwl toptıñ Abay änderin orındau därejesiniñ joğarğı satısına jetkizude, «auıldan şıqpay twrıp» şınıqtıruda ülken qimılı bolsa, endi sol şığarmalardı halıq arasına jayudı da olar ülken rol' oynadı. Abay änderin halıq birden tüsinip ketti, birden auızdan auızğa qağıp alıp ketti desek, ol üstirt pikir bolar edi. Abay änderin tüsinbegender de az bolğan joq. Biraq ondaylardıñ qarası tüsingenderden arığıraq boldı. Är kezde de jañalıqqa janı jaqın jastar jağı Abay änderin birden alıp ketti. Odan keyin änşiler, öleñşiler özderiniñ repertuarların bayıtu, jañalandıru maqsatında Abay änderin orındap ketti. Bireuleri Abaydıñ asıl sözderin süyip, halıqqa jayu üşin aytıp bergende, ketkize almay jatsa da, Abaydıñ änderin sol sözdermen qosa orındauğa mäjbür boldı. Al Abay aynalasındağı änşiler Abay änderin jaqsı orındau qalpına keltirip alıp auızdarı, ayaqtarı jetken jerge jalğastırıp jürdi. «Otız tisten şıqqan söz, otız rulı elge jayıladı» degendey, basta biren-saran talapkerdiñ auzınan şıqqan Abay änderi köp wzamay Arqanı aralap, Ertis, Esil, Nwranı boylap ketti. Bwl jöninde ötken ğasırdıñ özinde qazaq auıldarına kelgen orıstıñ jolauşıları, oqımıstıları, oficerleri Abay änderin esitkenderin jazıp ketti. Bwl osı kezde bibliografiyalıq sirek kezdesetin körinis emes. Abay änderiniñ, öleñderiniñ zaman aldın orağıtqan «qırağı tili» ğasırlar boyı on bir jäne jeti-segiz buın ölşeui, soğan säykes änmen tärbielenip qalğan adamdarğa tüsinikti bolıp jetu üşin feodalizmniñ kertartpa dästüri, ärine, qolaylı jağday bola almadı. Abaydıñ: Adam az mwnı bilip än salarlıq. Tıñdauşı da az ol ännen bahra alarlıq.- degeni osı bayandalğan jaymen baylanıstı. Ekinşi jağınan osı bir eki jol öleñniñ özi, än orındauda Abaydıñ qattı jäne jaña talap qoyatının sezdiredi: bwrınğı «boyday-talaymen» küres aşadı. Öytkeni Abay änderin orındauda bwrınğı ölşeuiş-qalıp endi tura kele bermeydi. Bwl Abayğa deyingi qazaqtıñ än qorın kemiteyin dep aytılğan söz emes,orındaudağı belgili stil'di meñgermey, änniñ körkemdik-ideyalıq mazmwnı aşılmaydı degimiz keledi. Qayta ärbir äninde osı bir negizdi ünemi üdetip otır. Tüptiñ tübi «poeziya tiliniñ jetpegen jerin muzıkanıñ siqırlı ünimen jalğastıruın» wrpaq tüsiner dep, aldıñğı jağına senim közimen qaradı. Abaydıñ ol senimi aqtaldı: öziniñ közi tirisinde-aq onıñ änderi köpşiliktiñ auzına tüse bastadı. Ärine ol kezde Abay öziniñ änderiniñ bir künderde orıs pen qazaq halqınıñ dostıq jırı bolıp ketetinin boljay alğan joq. Qoğam damuınıñ qozğalısı qırağı oydan ozıp ketti. Abaydıñ än şığaruğa kelu jolı, änderiniñ alğaşqı «redakciyası», orındau tüyinderi, halıqqa jayılu toptarı osılay boldı. Abay änderiniñ osı kezde keñ jayılumen baylanıstı biz onıñ ärbir tuındısına muzıkalıq bağa berip jatpaymız. Onday bağanı halıq berip keledi. Tipti radio, koncert sahnasın, önerpazdar üyirmelerin bılay qoyğanda, Abay änderi bwl künde jay üylerdiñ bas qosqan keşteriniñ «körkemdik bölimderinde»,köşede kele jatqan jastar tobınıñ auzında, jolauşılardıñ şığarıp saluğa twrğan poezd basındağı topta, studentterdiñ, oquşılarınıñ jataqhanalarınıñ tereze aldarınan ötkende orındauların esitesin. Osınıñ bäri de Abay änderiniñ basqa bir halıqtıñ muzıkasına soqır sezim arqılı elikteuden tumay, şın mänisinde qazaq halqınıñ bay muzıka dästürimen suarılıp, halqımen qanı-janı bir jayda düniege keluiniñ nätijesi dep qarau kerek. Abay änderiniñ nota ülgileri revolyuciyadan bwrınğı baspalarda birtindep qana, neken-sayaq kezdesedi. Qomaqtı türde tek bizdiñ zamanımızda ğana jinalıp, qağazğa tüsip otır. Osı uaqıtta Abay änderiniñjariyalanğanı bar, jariyalanbağanı bar varianttarın qosqanda alpıs-jetpiske baradı. Jiırmasınşı jıldardıñ basındağı A.Zataeviç, A.Bimboestiñ jazğan änderinen keyin Qazaqstan kompozitorları B.Erzakoviç, L.Hamidi Abaydıñ köptegen änderin notağa tüsirdi. 1939 jılı ol kezdegi Qazaqstandı Zertteu Qoğamı Abay änderin saqtap qalu, damıtu maqsatında bwl mäselege qayta oraldı.

Abaydıñ wrpağınıñ biri, Abay änderin orındaudağı bedeldi änşilerdiñ biri Mwhametjanova Mäkeidi Almatığa şaqırtıp, odan Abaydıñ 16 änin notağa jazdırdı. Muzıka bilimpazdarınıñ bağalauına qarağanda Mäkeñniñ orındauındağı Abay änderiniñ varianttarı originalına eñ jaqını deydi. (prof. V.M.Belyaev t.b) Abaydıñ : «Segizayaq», «Boyı bılğañ», «Sen meni ne etesin», «Qor boldı janım», «Bireuden bireu artılsa», «Közimniñ qarası», «Ayttım sälem qalamqas», «Ata-anağa köz quanış», «Süysine almadım, süyindim», «Qarañğı tünde tau qalğıp», «Swrğılt twman», «Men kördim wzın qayıñ qwlağanın», «Tat'yananıñ äni», «Oneginniñ ölerdegisi», «Köñil qwsı qwyqıljır», «İşim ölgen, sırtım sau», «Qaraşada ömir twr», «Jelsiz tünde jarıq ay», «Öleñdi qaytıp qoyarsıñ», «Oneginniñ hatı» tağı basqa änderi bar. Abay änderi fortepiano süyemelimen koncertterde orındaladı. Sonımen qatar Qazaqstan kompozitorlarınıñ tvorçestvosında keñinen orın aldı: horda, orkestrde, şağın ansambl'derde, operalarda engizilip jür. Paydalanudıñ sanaluan formaları bar. Onıñ bäri de kompozitordıñ qabiletine, halıq änderin tüsinudegi qauqarına baylanıstı. Bireuler janın köp qinamay, tek citata türinde tügeldey qoldanıp jür, ekinşileri tvorçestvolıq twrğıdan kelip Abay änderin damıtıp, «özgertip» paydalanıp jür. Qalay bolğanda da Abay şığarmaları osı kezde sovettik qazaq muzıkasınıñ törinen orın aldı deuge boladı. Körgeni, bilgeni köp, ruhani jağınan asa bay Abay tek än şığarıp qoyğan joq. Ol sol mezgilge qaray ülken sınşı, bilip bağa beretin adal töreşi boldı. Ol tek öz änderi turalı emes, jalpı muzıka jaylı, än, küy aynalasında orındauşılıq mäselesinde tereñ, filosofiyalıq pikirler aytıp ketti. Ol ömir şımıldığınıñ muzıkamen aşılıp, muzıkamen jabılatının, düniede muzıkasız eşbir kezeñ joğın aytıp ketti: Tuğanda dünie esigin aşadı öleñ, Öleñmen jer qoynına kirer deneñ, - (bwl arada «öleñ» «muzıka» degen mağınada boluı kerek) dep, besikten körge şeyin muzıkanıñ joldas bolıp jüretinin däl körsetti. Bala tusa küzeter şildeqana, Olar da öleñ aytar şulap jäne, - dep, düniege şırılday, ändete kelgen näresteni tüni boyı sol änmen, sol muzıkamen küzetip otıratının aytadı. Bireudiñ kisisi ölse qaralı ol, Qaza körgen jüregi jaralı ol. Köziniñ jasın tıymay jılap jürip, Zorlanıp nege änge saladı ol, - dep, muzıkanıñ ömirdiñ eñ aqırğı kezeñine şeyin şığarıp salatının, äkesi ölgen qızdıñ, küyeui ölgen äyeldiñ qara jamılıp, birneşe jıl qaqsap joqtau aytatının, muzıkada közdiñ jası da, ezu tartqan külki de aralas jüretinin, — sonıñ bäriniñ de än ekenin aytadı. Qınamende, «Jar-jar» men «Betaşar» bar Öleñsiz olar qızıq bola ma gül, - dep, qayğını surettegen änniñ, qızıqtı bwrınğıdan kötere tüsetin siqırlı küşi barın keltiredi. ömirdiñ türli körinisterindegi muzıkanıñ alatın orındarın tap basıp aytıp beredi. Abay mwnımen qatar muzıka jaylı ötkir, filosofiyalıq pikirler qaldırdı. Öziniñ: «Altı öleñmen bildirdim äniñ jaylı» degeninde: Salğan än köleñkesi sol köñildiñ, - deui, muzıkanıñ ob'ektivtik ömirdiñ säulesi ekendigin, sol şındıqtı bizdiñ köñilimiz (sanamız degen mände aytılıp otır. A.J.) arqılı säulelenip körinetinin topşılaydı. Filosofiyanıñ, estetikanıñ kitap tilimen aytpasa da, jabayı tilmen-aq şındıqtıñ üstinen tüsedi. Al: Jürek terbep, oyatar basta midı, - deui, muzıka sezim, esitu arqılı barıp basqa (miğa) jetedi. Ol birden basqa töteley almaydı, sezim arqılı barıp, sanağa äçer etedi de, töreşi – mi bolıp onıñ nätijesin qorıtadı deydi. Sonımen qatar tvorçestvosınıñ, onıñ işinde muzıka – tek sana, mi arqılı emes, jürekti terbetu, jürek qılın şertu arqılı adamdı qozğaytının aytadı. Şınında da tek bastan, aqıldan şıqqan muzıka tıñdauşığa jete bermeydi. Muzıka asa «aqıldı» bolsa da közdegen maqsattıñ qarası alıstaydı. Sondıqtan jürekten şıqqan muzıka jürekti terbetedi, tolğaydı, sodan keyin ğana basqa baradı. Jaqsı ändi tıñdasañ oy közimen, Ömir säule körseter suday twnıq dep, tağı änniñ-muzıkanıñ, köñildiñ, sırt dünieniñ säulesi, obrazı ekenin körsetedi. Biraq ändi jay tıñdamay «oy köz» ben tıñday keregin aytadı. Akademik B. Asaf'evtiñ «Muzıkanı tıñdau bar da, estu bar» degeni osı arağa keledi. Jäy ğana köñil köteru üşin ğana tıñdap (o da az emes), muzıkanıñ parqına tüsinbeytinder de az emes. «Tıñdauşı da az bwl sözden bahra alarlıq» dep, joğarıda Abaydıñ aytqanınday, ärine, tüsinbeytinder az emes. Al Abay, muzıkanı esite bilesiñ, onda tınıq sudıñ tübindegidey ömir ap-anıq körinip twradı deydi. Al, muzıka ömirdiñ säulesin, şındığın surettemegen jerde onıñ qoğamdıq, estetikalıq, ideyalıq mäni qanday boladı? Abay osı bir jerinde eki jol öleñmen anıqtaydı. Onıñ: Oysız qwlaq ala-almas onıday sıydı, - deui osı. B.Asaf'ev aytqan «tıñdau» men «estudi» aytadı. Joğarıda körsetilgendey muzıkanıñ professionaldıq tilimen aytpağanımen Abay muzıka önerindegi törge jinalğan jüktey «esitudiñ» şeşuşi mänin, qadirin tüsindiredi. Bärimizge belgili: Qwlaqtan kirip boydı alar, Jaqsı änmenen tätti küy,- degeninde muzıka sol esitu arqılı bizdiñ boyımızdı aladı deydi. änniñ qwrılıs materialı – dıbıs, ol fizikalıq qwbılıs, adamnıñ esitu müşesi arqılı sezimge, sanağa jetedi. «Boydı aladı» deui osı. Muzıkanıñ teoriyasın oqımağan Abay, öziniñ ötkir oyı arqılı bwl önerdiñ tağı bir jaqtarın äñgime etedi. Wyıqtap jatqan jürekti än oyatar, Onıñ tätti oralğan mäni oyatar. Keyi zauıq, keyi mwñ dertin qozğap, Jas balaşa köñildi jaqsı uatar,- deydi. ände keyde zauıq, keyde mwñ sureti keletin major, minor qwrılıstarın aytqısı keledi. Ata-anasınıñ qayğısın, renişin bıldırlağan tätti tilimen, baldırğan denesimen, kirşiksiz taza külkisimen äp-sätte ketiretin jas balanıñ jwbanışınday muzıkanıñ ötkir äserin, wyqtap jatqan jürekti oyatatın küşin aytqanda sol küşterdiñ muzıkanıñ türli keskinimen, türli jağımen keletinin aytadı. Abay änmen qatar qazaqtıñ küyleri jöninde de bağalı pikirler ayttı. Küydiñ «sözi joq än» ekenin bälgen Abay, onıñ adamğa degen äseriniñ änmen barabar ekenin keltiredi. Aqıldınıñ sözindey oylı küydi, Tıñdağanda köñildiñ öseri bar, - deydi. Qazaqtıñ bay aspaptı mwrasında köptegen programmalı küyler bar, tarihi, añızdıq küyler. Osınıñ bärin de jaqsı bilgen Abay, işinde tis jarıp aytıp twrğan tili joq bolğanımen küydi «aqıldınıñ sözindey oylı» dep, onıñ işinde belgili ideyalıq mazmwn bar ekenin, Dinaşa aytqanda «äñgimesi bar» ekenin aytadı. Mwñmen şıqqan oralğan tätti küyge Jılı jürek qayda bar qozğalarlıq,- dep, öz twsında kezdesken «sözsiz änge» tüsine qoymağan adamdarğa renjidi. Al küydiñ muzıkalıq körkemdik mänin tüsinbeu kezdesip twrğan jağday. Bizdiñşe Abay tek än emes, küy de tartqan, öz qolınan bwl bir muzıkalıq ülgilerdi de ötkizgen, küydiñ egjey-tegjeyin jete ayıra bilgen adam.

Abay än-küydiñ özine ğana bağa berip qoymay, onıñ orındaluı jaylı ötkir pikir aytqan. Ol änniñ basqa jağın qoya twrıp, bastalu keziniñ özin suretteydi, nege olay ekenin tüsindiredi: Köbinese än bası keler aşı, «Kel, tıñda!» dep, özgege bolar basşı,- deydi. Bwl kezdegi koncert zalı, klubı bar jerdegi tıñdauşı köpşiligi qoñırau nemese şam söndirip-jağu arqılı tärtipke şaqırıp, tınıştandırıp barıp än bastaytın jağday joqta, «tärtipsiz», şulap otırğan halıqtı, änşi alğaşqı ayqay arqılı «Tınıştalıñızdar!» Tıñdañızdar! Bastaymın! – degen siyaqtı eskertip aladı. Ekinşi jağınan bwl «ayqay» küni bwrın afişa jayıp, radio arqılı habarlaytın jağday joqta, dauıs jetetin jerdegilerge «kel mwndalap» qwlaqtandıru rolin atqaradı. Al küyşilerdiñ bas pernelerde kör twrıp qalatını da, tıñdauşını özine qaratıp, biraz tınıştandırıp alıp barıp, bastaudı kütui bolu kerek. Onıñ üstine dombıranıñ dauısı naşar, alqaqotan otırğan altıqanat kiiz üy işinen aspaydı. Sondıqtan olardıñ bastauı änşiniñ bastauınan da erekşe. Abaydıñ: Qañqıldap bireu än salsa, Birine biri juıqtap, Tebinisip, qamalar, Toqtatıp bolmas sırıqtap, - dep, osı jaydı, halıqtıñ muzıkanı asa jaqsı köretinin, älgi änşiniñ dausına jinalıp qalatının aytqan bolu kerek. Änniñ tek bastaluı emes, onıñ orındau belesterindegi neşe aluan kezdesetin naqıstarına da toqtaydı: Şırqap, qalqıp, sorğalap, tamıljidı, degen tört auız sözinde köp närse jatır-au! Şınında da keybir änderde änşi şırqap, köterip, joğarı dıbıstarğa barıp alıp, şığarmanıñ mazmwnına baylanıstı, tömen tüspey, qalıqtap twrıp aladı. Mine, birtindep, sorğalap, baspaldaqtay tüsip aldıñğı keypin özgerte, tamıljıta kelip, «kerim tolğap» aqırın «qoñır-küñgir» etip barıp bitiredi. Osımen qabat qay şığarmanıñ bolsa da ayaqbitisiniñ ülken mäni barın bilgen Abay: Sol jeriñe oyıñmen aralasşı,- dep, ädebi şığarmanıñ da, muzıkalıq şığarmanıñ da ayaqqı qorıtuı jazuşı, aqın, komrozitordan şeberliktiñ biik därejesin tileytinin eskertedi. Bwl siyaqtı orındaudağı közge birinşi tüsetin bastı kezeñderdi ayta otıra, Abay wsaq kezeñderdi de bayqap, olardıñ da «ülken iske» qatısı barın körsetedi: Dombırağa qol soqpa, Şımırlatıp bir-birlep,- dep, taqtay sabalap, körkem şığarmanıñ körkin köteretinderdi de köş jönekey şalıp ötedi. Ändi, küydi şığaru bar da, orındau bar. Jaqsı şıqqan än jaman orındauşığa kezdesse «arıqtap» qaladı. Keyde «auızdan şıqqanda öñi qaşatın köñildegi körikti oy» siyaqtı boladı. Abaydıñ zaman qoyğan şeginiñ nätijesinde bolğan şığaruşı men orındauşı arasındağı eñbek bölisu joq kezdiñ özinde-aq, sol ekeuiniñ eki türli mamandıq, şeberlik ekenin tüsingenin köremiz. Ol öziniñ «kişkene» dausımen än şığarıp berip qana qoymay, joğarıda aytılğanday, aynalasındağı orındauşıların da, sını, aqılımen, özi tärbieledi, baulıdı, olardıñ orındau ädisine özi aralastı, belgili orındauşılıq dästür qwrdı. Qısqası Abaydıñ tvorçestvolıq – şığarmaşılıq jağımen qatar onıñ orındau jönindegi aytqandarınıñ äli künge ülken mäni bar. Osı äñgimeniñ basında aytılğanday, Abay poeziyada orıstıñ aldıñğı qatarlı ädebiettik körinisterinen üyrenip, öziniñ öleñ türine jaña öñ endirip, düniege közqarasında progressivtik tüyinde bolıp, önerdiñ qoğamdağı ornınığ jaña adam tärbieleudiñ küşi ekenin sezip, «Men jazbaymın öleñdi ermek üşin» degeni siyaqtı, ändi tek erikkennen jazğan joq. änniñ qazaq halqınıñ ruhani baylığınıñ işindegi ötkir qaruınıñ biri ekenin bildi. Ol än şığaru ädisinde jaña intonaciyalıq körinistermen tanıstı. Bwrınğı qazaqtıñ änderiniñ dästürin meñgerdi. Sol dästürle de än şığardı. Ol osı kezdegi qaysı bir ädebiettegi qazan bwzarlar siyaqtı «on bir buındı öleñniñ omırtqasın» sındıru arqılı jañalıq tabamın degen joq. Kerisinşe jaña öleñ formalarına sol on bir buın arqılı keldi. Al muzıkada da Abay Birjannıñ, Aqannıñ salıp ketken muzıkalıq izin, dästürin qiratu kerek demey, qayta Arqa änderiniñ asqaq ünderin özi esitken orıs, ukrain halıq änderiniñ, qalanıñ demokratiyalıq än ülgileriniñ, orıstıñ romanstıq lirikasınıñ ülgilerimen qabıstırıp, türli boyaudan kelip, jaña bir sapalı tür taptı. Ärine, onday qosında tek himiyalıq qosında emes, ülken tvorçestvolıq talantpen şeberlikten tuğan qosındı boldı. Abaydıñ keybir änderi orıstıñ belgili kompozitorlarınıñ şığarmalarımen tikeley tanıstıqtan tuıp jürdi. «Men kördim wzın qayıñ qwlağınan» attı äni sol attas Rubinşteynniñ romansın esitip barıp şığarıluı mümkin degen jaylar bar. Qalay bolğanda da Abaydıñ orıs intelligenciyasınıñ arasında bolıp, olar arqılı on toğızınşı ğasırdıñ ayaq jağındağı orıs mädenietiniñ tigizgen ülken äserin orındı, sätti paydalanuı muzıka şığaruında da progressivtik rol' oynaydı. On toğızınşı ğasırdağı orıstıñ twrmıs saltın säuleleytin romanstarı sol kezdiñ demokratiyalıq ideyasın ügitteytin küştiñ biri boldı. Onıñ üstine sol ğasırdağı orıstıñ än, romanstağı lirikası da tüptiñ tübinde aldıñğı jılğanıñ biri bolıp, halıqqa jaqın, bwqaraşıl intonnaciyalıq ülken salanıñ özine kelip qwyğan jılğanıñ biri boldı. Osı bir intonaciyalıq ülken sarın Abaydıñ ötkir qwlağınan orın alıp, Şıñğıstıñ dalasında Tat'yananıñ äni tuıp, odan äri jaña dämdi, jaña formalı, qwlaqqa jetimdi melodiyalı, orındauğa ıñğaylı änder düniege keldi. Jaqsılığı bar jañalıq basta wyala, boyın tejey, sıpayı kelgenmen, tez-aq halıqtıñ sanasın baurap alıp ketti. ärine, onıñ bäri özinen özi emes, ol üşin Abay jäne onıñ jañaşıl şäkirtteri, jañaşıl mıñdağan adam köterip alıp ketti. Sondıqtan A. Zataeviçtiñ Abay tvorçestvosına bergen bağası üstirt, jiırmasınşı jıldardıñ basında qazaqta äli esiktiñ etek tartpası qalmay twrğan kezinde, Abay aynalasında bolğan keybir şolaq pikirdiñ nätijesi boldı. Jiırmasınşı jıldardıñ basın bılay qoyğanda otızınşı jıldardıñ bas kezinde de bizdiñ respublikalıq gazetterimizdiñ betinde Abay turalı bolğan aytıstardıñ Abay tvorçestvosın zerttep, meñgeruge paydası boldı dep aytu qiın. Abay kedey bolğan joq, sondıqtan onıñ özinde de, tvorçestvosında da sın közimen qarau kerek degen twrpayı sociologiya bizdiñ socialistik mädenietimizdiñ ösuine biraz keselin keltirdi. Qısqası Abay änderin orıs muzıkasınıñ köleñkesi dep qarauşılardıñ qolında onı däleldeytin eşbir ayğağı joq. Abay änderi basınan ayağına deyin qazaq muzıkasınıñ halıqtıñ intonaciyasında qwrılğan, biraq basqa intonaciyalıq demderdiñ aralasuı arqılı jaña zaman tili, «sözdigi» bar şığarma bolıp qalıptasqan. Abay änderiniñ äsirese bizdiñ twsımızda, sovettik jastar arasında ülken qwrmetpen orındaluı, kez kelgen jerde aytıluı, sovet kompozitorlarınıñ şığarmalarınan keñinen orın aluınıñ özi onıñ tiliniñ baylığın, onıñ dostıq jırı bolıp ketuin däleldeydi. Abay aulına Birjannıñ kelui, Abaydıñ ardager änşini joğarı bağalauı onıñ qazaqtıñ halıqtıñ än qorınıñ, än qwrılısınıñ baylığın sezinui turalı, bizdiñ qolımızda äzir twjırımdı derek joq. Biraq Abay qazaqtıñ Birjannan basqa da halıq kompozitorlarımen kezdesui mümkin närse. Onı bolaşaq zertteuler aşar. Öytkeni bwl mäseleniñ Abaydıñ muzıkalıq tvorçestvosı üşin de, basqa halıq kompozitorlarınıñ şığarmaları üşin de ülken ğılımdıq mäni bar. Bir auız söz Abaydıñ keybir änderiniñ diapazondarı (dıbıs kölemi) jayında. Abaydıñ keybir änderiniñ dıbıs kölemi adamnıñ tabiği dıbıs kölemi şeñberinde sıymaydı. Qanday diapazonı keñ änşi bolsa da bas-ayağındağı dıbıstarın birdey sapada ala almaydı. Al Abay bolsa onday dausı bolğan adam emes. Sondıqtan onıñ keybir änderi aspap süyemelimen şıqqan kezde, aspap jeñip ketip, jäy dauıspen aluğa bäri bir bola beretin bolğansın, sol aytqanday dıbıs köleminde şığarıla bergen boluı kerek. öytkeni, osı kezde keybir kompozitorlardıñ dauısqa arnağan şığarmalarında diapazon jağınan tek asbaptar ğana ala alatın notalar boladı. Al, öziniñ ännen habarı bar, az da bolsa «änşilik» dauısı bar kompozitorlarda onday jäy kezdese bermeydi. Abaydıñ zamanında dombıra ma, mandolina ma, skripka ma, garmon' ba — äyteuir sonday asbaptar boldı. äueli solarda oynap şığarılğan boluı mümkin. Keyde bizge orındap beruşiler osınday halge jetkizip alğan şığar, basta olay emes şığar dep te oylaysıñ. Biraq än qwrılıstarı aldıñğı pikir jağın quattaydı. Bireuler Abay än şığarğanda öleñderin sol änderi arqılı halıqqa tez jayu üşin şığarğan degen pikir aytadı. Bizdiñşe Abaydıñ öleñderine eşbir ügittiñ, şıbırtqınıñ, aydauşınıñ, qosımşa jağdaydıñ qajeti joq siyaqtı. Al Abay änderi än şığaru maqsatında, tuğan, öleñnen sırttay da ğılımi twrğıdan zertteytin muzıkalıq qasietteri joğarı. Tipti qazaqtıñ muzıka mädenietiniñ ösu, damuına ülken, kürdeli orın aladı deymiz. Ideyalıq közqarasında eñbekşi şaruanıñ mwñın joqtauğa köşken Abay än, öleñderinde osı ideyanı säuleledi. Qazaq aulınıñ bolaşağı eñbekşi-şarua qolında ekenin sezdi. Sondıqtan, eñbek – ar, eñbek – saltanat bolıp otırğan bizdiñ sovettik qoğamda Abay änderiniñ qayta tuıp, eñbek jırı, kommunizmge bara jatqan keruenniñ «köş jırı» bolıp ketui — änderiniñ halıqtığı.

Ahmet Jwbanov. Zamana bwlbwldarı (Qazaqtıñ änşi-kompozitorları, änşi-orındauşıları turalı äñgime-oçerkter). – Almatı: Jazuşı, 1975. – 114-131-better.

Dayındağandar: Wldana Älimbekova men Meruert Bopbekova, Abay institutınıñ magistranttarı

abai-inst.kz

Abay institutı

0 pikir