Särsenbi, 8 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 709. Jazılğandar — 54. Qaytıs bolğandar — 7
Qoğam 5762 0 pikir 24 Säuir, 2014 sağat 10:18

QIRIMĞA QATISTI SAU ORISTIÑ KÖZQARASI: «ESUASTIQTIÑ ISİ AÑQIDI»

Mağan bwrın bar zwlımdıq Kreml'de sekildi körinetin. Endi soñğı üş ayda aqımaq emes degen jandardıñ bastarında qanşama boqtıqtıñ borsıp jatqanın bayqadım.

Qırım turasında eşteñe jazğım kelmegen, däliregi, jazğım kelse de, özimdi tıyıp kelgem, sebebi qanşama närse jazıldı, dwrısı da, memlekettiñ bılşılı da qaymaq sekildi betine şıqtı, bwğan alıp-qosarday eşteñe körmegem. Biraq meniñ esi dwrıs degen tanıstarım äleumettik jelilerge süñgip ketti de, mitingide tükirigi şaşıray söyleytin zeynetkerlerden de körine qoymaytın özderiniñ nağız bet-jüzin ayqındadı.

Men bwl postı jaza otırıp, eşkimniñ de uäjine nemese qauesetine süyenbeymin. Qolımızda eki ayğaq bar — Ukraina YAnukoviçti qudı jäne Resey Ukrainadan Qırımdı jımqırdı.

Birinşi. Ukraina. Bwl öz zañdarı, azamattarı men federaldıq qwrılımı bar bögde el. Bizdiñ bwl elde kürdeli jağday tuındağan sätti paydalanıp Qırım tübegin jımqıruımız üderisti süykimdi etpeydi. Elestetiñizşi, Bolotnoyda miting bolıp jatqanda, Japoniya aldı da äskerin Kuril araldarına kirgizip jiberdi jäne eki aptadan soñ aral twrğındarı Japoniya qwramında qaluğa dauıs berdi deyik.

Jağday birdey ğoy. Kuril araldarı türli uaqıttıñ bwltañımen taypalıq bolsın, japondıq aumaq bolsın bizdiki bolıp şıqtı, öytkeni, bireu şekara sızığın solay sızdı. Endi biz sonı bere salar ma edik? Joq. Bolmasa Şeşenstandı? Sol sekildi Ukraina da Qırımdı bere salmaydı. Orıstan basqa onda ukraindar, tatarlar da, basqa adamdar da reseylik zañnıñ küşi joq basqa jerlerde de twrıp jatır.

Endi, naqtılap aytayın,  Ukrainada orıstarğa degen jaman qatınastıñ kökesi ornaydı: orıs telearnaların qiyadı, öytkeni, küni-tüni ötirik pen bılşıldı tıñdau kimge de jaqsı emes, bağdarlama öndirisinen orıs akterleri tüsken fil'mderdi alastaydı, t.t.
Orıs jwrtın qorğaudıñ ornına aqırında bizge ne tidi? Eskalaciya jalğasa berse, ärbir äreket sayın asa qaterli täuekelge bas tigetin bolamız.  Sonda jerdi jiıstıruşınıñ maqsatı osı ma? Demek, orıstardı qorğau kerek degenderdiñ uäji bwrıs bolğanı.

Ekinşi. Qırım — bizdiñ jer. Al Tatarstan? Kaliningrad şe? Qırım alğaş ret 18-ğasırda bizge qosıldı. Orta Aziya, Kavkaz, Finlyandiya — bwlardıñ bäri de 19-ğasırda qosılğan joq pa? Endeşe ne twrıs, nege soğıspaymız? Bolmasa küşpen alınğandı nege qaytarmaymız? Qalıptasqan şekaranı özgertuge bağıttalğan qanday precedent bolsa da, büginde Pandora jäşigin aşuğa qabıletti (Pandora – ejelgi grektiñ ümit pen qayğığa tolı miftik jäşik iesi. -red). Reseydiñ  Äue qorğanısı Mäskeudiñ aspanın ğana qorğay alatının eskertip qana öteyin.

Kez kelgen eldiñ bombardirovşikteri kez kelgen qalağa bögelmesten jetedi. Al yadrolıq qaru qoldanısqa emes, büginde sayasi tejeu qwralına jaqsı jaraydı. Jalpı biz Qırımdı alıp, odan äri basqa jerlerimizden ayırılu jolın bastadıq. Demek, bireulerge bizdiñ älem kartasında boluımız azday,tarihi qarqında da dwrıs ürdistiñ bolmağanı ğoy.

Üşinşi. Qırım dotaciyalıq aymaq. Ondağılardıñ Reseyden twrmıs deñgeyi tömen, onda infraqwrılım, öz suı, elektr quatı, deni dwrıs aylaq, temirjol   men äuejay tağı basqaları joq. Bwl – tübegiñ caban aqşa twradı degen söz. Bwl pişen aqşa, Olimpiada men 2018 jılı ötetin älem çempionatınan da qıruar şığın. Eger ol jer altın bolsa, nege 20 jıldıñ işinde jwmaq emes, boqtıqqa aynaldı?

Şaması, odan kurort biznesiniñ injuin jasau oñay bolmağanı. Al, esten tandırar tanımaldığı bar Soçi, Adler men Tuapse älemniñ dayving pen şopingqwmarları bola twra qırsıqqanda biz de eşteñe istey almadıq emes pe.
Qısqası, bizdiñ jağada twrıp-aq bilgenimiz, eşbir tabıs tappastan tağı 2 million auızdı qorektendiruimiz kerek qoy. Tübektegi flottı jaldaudan ünemdesek te, Qırım önimderin satsaq ta bwl aqşanı qaytaru mümkin emes. Bwl bar bolğanı – soñğı jıldardağı iri jobalar sekildi talay ponttıñ biri.

Tübektiñ barın qırqadı, wrlaydı da telikten resmi taspa ölgen şalınıñ jeydesinen dambal tigip kigen zeynetker kempirlerdiñ baqıttı jüzderin körseter. Demek, bwl jımqırudan Reseydiñ küşeygenine senetinderdiki de bılşıl.

Qırımdıqtar Resey üşin soğısqa baspaydı. Äytpese, jauınger bolsa, äldeqaşan bölinip bizge qosılar edi, bolmasa özderiniñ jağajayları men qonaq üylerin dwrıstap alar edi ğoy.

Törtinşi. Tağı da aqşa jayında.
Ekonomika. Halıqaralıq sankciya — bwl da tüsinikti, bärin de qımbatına alamız degen söz. Eger mwnaydı qwldıratsaq — bizdiñ köretinimiz toqsanınşı jılğı jağday,1991 jıldı qwrsağan bar mäsele, aqşasızdıq, barter jäne de kim köringen suverenitetşil bolıp şığa keleri tağı bar. İşki kedergiler de belgili. Bizge jaña joldar salıp ne kerek, zeynetaqı, dwrıs emhana, qwlamaytın wşaqtar, jüyrik poyız tağı basqa 21-ğasırdıñ şattığı ne kerek? Bizge negizi 19-ğasır jaqın: krepostnoylıq pen imperiyanı keñeytu degen siyaqtı birdeñeler.

Büginge deyin ketken şığın 243 mlrd. rubldiñ mañayında, bwl osı jıldıñ basındağısı ğana. Bwl aqşağa orıstardı basqa milliondağan joldarmen qwtqaruğa bolar edi ğoy. Eñ bolmağanda mektepter men universitetter saluğa, eñ bolmasa jwtağan derevnyalardağı äjeylerdi deni dwrıs qarttar üylerine köşiruge bolar ma edi, qwrığanda darındı balalarğa şäkirtaqı töleudi aytsayşı. Al endi Qırım bizdiñ zeynetaqı jinaq qorınan aqşa alsa, «sovok» (sovet ökimetin aytadı. – red.) zamanı qaytıp keldi dey ber. Ol kezde RF-dan basqa odaq respublikaları jaqsı qamtılğanı esimizde. Endeşe imperiya üşin tağı da bilik öz azamattarın ayaqastı etuge dayın eken.

Besinşi. Qırımnıñ Reseyge qosılğanı, sizderge, meniñ tanıstarım men oqırmandarım, qaysısıña jaqsı boldı? Men oğan demaluğa barmaspın, jäne de baruım da neğaybıl, odan da Türkiyağa tartpaymın ba, onda sayajaylar arzan äri sapalı, Ispaniya ekibastan qımbat,tipti basqa älem. Ok. Jarar. Bärin menimen ölşeuge bolmaydı ğoy. Men körsetkiş emespin. Basqalar üşin qarastırayın. Qırımğa barıp demaluşılar üşin endi reseylik Qırımda arzan bola ma? Orıs äskeri men arnayı qızmetteri twrğanda onda qauipsizdeu me, ne?

Bizdikiler kinäli bolğan qay oqiğa da qımtalıp, bar kinä japa şekkenderge jabılıp şığa keletini ras. Al turisterdiñ 40%   ukraindar bolıp, bwğan qosa 10 payızın şeteldikter qwrağan turizmdi joğaltudan  jergilikti jwrtqa da oñay bolması mälim. Resey, ärine, aqşa beredi, auızdarın jabu üşin. Bizdiñ aqşamızdı. Meniñ, seniñ aqşañdı. Äytpese, bireu-mireu Qırım şarabın satıp aladı deysiñ be? Bwğan deyin onı nege almadı?

Sonımen ne payda? Eger de paydanı aqşamen eseptesek

Soçide ötken olimpiadağa trilliondar bölip, Reseydiñ bolaşaq oñdı keypin tanıtudıñ qanday qisını boldı, eger de eki künnen keyin ol abıroydı Qırımğa äsker kirgizumen ayranday töksek. Esuastıqtıñ iisi mwrın jaradı. Jäne de sizdiñ esebiñizden, atalğan eki alayaqtıq ta — sizdiñ aqşağa istelip otır. Älgi äkki bala tarihta qalğısı keledi, oğan bwnıñ kesirinen qanşa auruhana salınbay qalatını, qanşa adamnıñ öletini mañızsız, öytkeni, oqtaulı mıltıq äyteuir atıladı.

Qırımdı qosqannan Reseydiñ eşbir twrğınına payda joq. Reseylik telearnalar soğıs tärtibine köşken, endi basqa salalar da wzaq uaqıt boyı osılay bolıp qalmaq. Barlıq qoğamdıq keñistik tazartıluda, kim kelispeydi – satqın, arandatuşı jäne faşister bolıp sanaladı. Äneki, Ukrain faşisterimen qorqıtuda. Soğan Resey qorquda.

Ärbir fanattıq tükpirde svastika, şeteldikterdi pışaqtap, wrıp-soğatın elde «evrey» - jartılay mazaq söz, al qalğanı – hoholdar, çurkter,tatarvalar, qıliközder, ayuandar, çehtar,  — barlıq basqa jwrttarğa osınday «jağımdı» epitetter tigen.

Aytpaqşı, sender Qırımdı alğanımızğa nege quanasıñdar, bilesiñder me? Öytkeni, bäriñe äyteuir birdeñemen maqtanu kerek qoy? Al maqtanarlıq eşteñe joq, jwrdaymız. Raqattanıp twtınatın tauardıñ bäri şeteldik. Azıqtıñ üşten eki böligi de solay.

Älemdi qızıqtırar sovettik qaru men mwnay-gazdan basqa biz eşteñe öndirmeymiz. Tek qana bizdegi asa qımbat sport, odan da qımbatı – soğıs qana. Finderdiñ qalay maqtanatının bilesiz be? Olar el basşısınıñ özderimen birge qarapayım wşaqta wşatınına maqtanadı. Londondıqtar qalay maqtanadı, olar merdiñ jwmısqa velosipedpen baratınına mäz. Al bizge maqtanatın eşteñe joq. Mine, sol sebepti öz bwtımen äure bolğıştıñ (onanistiñ) saltaq dambalındağı äşäu Qırım dese atıp twradı...

Şın mäninde bwnıñ bäri qwldıqtıñ saldarı, sodan reseylik adamdar şığa almauda. Kreativ tap Bolotnoyğa şıqtı da, bastarına bir qoyıp edi, bärine dayın boldı. Maydanğa studentter şığıp edi, bastarınan olar da alatının aldı, bir aptadan soñ onda da mıñdağan adamdar äzir boldı. Ärine, olardıñ bäri emes, arasında «janaşırlar» boldı, bäri bärin wğa qoyğan joq, bireuler ärine älgilerdi bağıttağısı, arandatqısı, tağı birdeñe istegisi keldi. Biraq bolar is boldı.

Jartı million adam şıqtı da ayttı, «tayıñdar käne, ormanğa!» dedi. Endi kez kelgen YAnukoviçten keyingi prezident, osı täjiribeni biletin boladı da, bılıqtıñ şegi bolatının wğadı. Jäne de bwl ramkalar jıl sayın tarıla tüsedi, konstituciya tarmaqtarımen teñeskenşe. Al endi sonı Mäskeumen salıstırıñdarşı.

Konstituciya bizde ortağasırlıq krepostnoylıq kodekspen  teñesude. Mınau bolmaydı, al mınau tek qana barinniñ rwqsatımen ğana, «bwl türme», «al mınanı ber», «sağan biznes ne kerek?» degendey... Ukraindar twrdı da «zae…lo!» («jep bitirdiñder!») dey aldı. Jäne de qolğa qaru alsa da qorğanısqa köşti.

Resey ne istedi? Öz halqınan bezgen adamdı qamqorlıqqa aldı. Bälkim, onda älemge aytar Putin turalı da, basqasınıñ bılıqtarı turalı da äñgime jetip artılatın şığar... Qanday deni dwrıs el öz halqı men eli aldında künähar qılmıskerdi qorğaştaydı? Äyteuir işki jağı dwrıs el öytpeytini ayan.

Mağan bwrın bar zwlımdıq Kremlde sekildi körinetin. Endi soñğı üş ayda aqımaq emes degen jandardıñ bastarında qanşama boqtıqtıñ  borsıp jatqanın bayqadım.

Men Ukrainamen soğısqa quanatın  reseyliktiñ maqtanışın aqtaytın bes tarmaqtı atadım. Tağı da keltire tüsuge bolar edi jäne olardıñ bäri qisınğa säykespes edi. Reseylikterdiñ qisınnan tıs üş jağdayınan basqası.

Eger de siz Qırımnıñ aqşasın bölisu arqılı bayığıñız kelse, — siz esuas emessiz, jay ğana wrısız. Eger de siz  qwldırağan ekonomikadan nazardı basqa jaqqa audarıp, reytingiñizdi özge memleketke basıp kiru arqılı kötergiñiz kelse, onda siz esuas emessiz, köp wzamay tarih oqulığınıñ parağında «türmede qaza taptı» degen joldarmen qalasız. Al üşinşisi — eger siz Reseymen örkeniet oyının oynasañız, siz esuas emessiz, siz jay ğana oyınşısız.

Sonımen, meniñ qalğan-qwtqan qwrmettilerim, oynauğa da, bizdiñ memlekettiñ oynauın da tıyatın kez keldi.  Men Putin — bizdiñ prezident ekenine közim jetti, öytkeni onıñ anau «bürkittikterdi» asırap aluı, besinşi bağana men konturlıq kartanı boyağıştau – onıñ qarauındağı otardıñ köpşiliginiñ küyegin qozdıradı. Jäne de mağan ğwmırımda mına otardıñ özgeretini neğaybıl degen oy keldi. Mağan imperiyalıq jospardıñ qajeti joq, men bar bolğanı şoqalaqsız tegis jolmen jürgim keledi.

Mağan Qırım kerek emes, men dükennen alatın azıqqa sengim keledi. Men Resey şekarasına tayau twrğan NATO äskerinen qorıqpaymın, öytkeni Putinniñ joldastarınıñ wrlığınan asırıp wrlauğa basqalardıñ şaması joq. Men bar bolğanı - ömir sürgim, tabıs tapqım, onı jwmsağım jäne özim men tuıstarıma qamqor bolğım keledi. Meniñ oyımşa, mwndaylar Reseyde däl me däl 20%. Şındığında odan da köp bolar, biraq köpşiligi nauqanğa eruge dağdılanğan jäne de «ura» deuge äzir. Onıñ üstine Ukrainadağı jağday osı adamdar üşin mwrsat qana.

Eger de Ukraina osıdan  aman ötip, onda erkin pressa men kün sayın barınşa diktatorlıq bağıtqa qayta jazılmaytın zañdarı qalsa, onda ol jer ömir süruge jaramdı äri jaman meken bolmaydı. Kiev Mäskeuden ädemirek, ashanası dämdi, bağası arzan, ukraindar men  orıstar tirlikte bäribir bir birin wğısadı, bizdi qanşama närse matap tastağan. Klimat onda jwmsağıraq, ne bolsa o bolsın, Odessa teñiz şaruasına arnalğan qala.

Europa geografiyalıq taraptan jaqın, eger ol öz tärtibin qwqıq pen qauipsizdikke engizse, onda Europa psihologiyalıq twrğıdan da jaqınday tüsedi. Europada bolıp kelgen adam, öz otanı qalay qarsı alatının biledi jäne onıñ qanday wyat ekeni de ayan.
Bälkim, qolınan keletinderdiñ Batısqa ketetini de ras bolar. Mäselen, men. Osında qalıp, birdeñeni tüzetuge özim de quana keliser edim, biraq men sekildiler elde tım az. Köpşiligi barğan sayın qoñırqaylana  äri topastana tüsude.

Äyteuir soğıs bolmasa jaradı.

Vladimir Pozner

http://smotriinfo.net/debilizmom-popaxivaet-trezvyj-russkij-vzglyad-na-krym.html

Orıstilinen audarğan – Abai.kz 

0 pikir