Düysenbi, 21 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107262. Jazılğandar — 101877. Qaytıs bolğandar — 1671
46 - söz 3806 0 pikir 24 Säuir, 2014 sağat 13:54

DÄUREN QUAT. ŞAHMARANNIÑ KİTABI

(äñgime)

Ayağınan  aljığan  Soltanbay şaldı saqalınan altı taram jasın ağızıp balası qalağa süyrep äketken küni bwl jalğız qaldı.  Äuelde jalğızdığın kümäniniñ jetegine baylap añırağan auıldıñ işin aralap köp sendeletin. Qara ağaştardıñ basına qalbañday kep qonatın qarğalardan özge qarañ eter jan joq. Qwlazığan tınıştıq. Äredik Soltanbay qarttıñ näli tayğan kerzi etiginen tüsken izdi közi şaladı. Ökşesi qisayıp, dobalbastanıp jatır.  Jamau jüreley otırıp sol izdi sipap qoyadı. Jarıqtıq jası wlğayıp, mälkildegen şağında ayağınan aljıdı ğoy, äytpese sanası sayrap twratın. Tek bar ayıbı kündi kün demey, tündi tün demey,  üyinen şığatın da jüre beretin. Aqırında tau men tastı kezip, arqa eti arşa, borbay eti borşa bolıp bir-aq oraluşı edi. Sürleuler  äjimdegen süleydalanıñ eñ soñğı iesindey edi ol. Keybireuler odan «eles ertip, aruaq  aydap jürgen adam» dep şoşitın. Al, Soltekeñ bolsa, bir kezde özi sayran salğan ölkeniñ  bederine tabanı janıp, qwşırı qanıp qaytqanına şalqitın. «Sarıtauımnıñ oyı men qırın armansız şarladım, – deytin  qalağa qaptay köşip, jarısa qol bwlğap bara jatqan jaqın-jwrağatına qarap şal bayqws, – Sarıtaudı körip sañlağım bir köterildi». Şaldıñ sözin şalıq wrğannıñ sandırağına balap sol Sarıtaudıñ bökterinen qalağa bet tüzegen auıl köşiniñ aqırı Jamaudıñ  jwrt bağıp qaluımen ayaqtaldı.

Aldımen qalağa auıldıñ jastarı attanğan. «Keremet qalada eken. Aqşa  ayaqtıñ astında ıbırsıp, şaşılıp jatadı eken. Tek erinbey eñkey de etegiñe toltıra ber». Sonısı ras-au şaması,  qalağa twraq tepkenniñ aldı  ala köbik auızdanıp  auılğa soqqan sayın eldi estandı etip  bitirdi. Sodan keyin-aq auıl qalağa qarap jwtınatındı şığardı. Söytti de jılı orınınan jılıstap köşe bastadı. «Köşpeymin, köşe almaymın» degen bwl auıldağı jwmır bastı pende jalğız  Jamau boldı. Teginde, terisin süyegine qaptay salğanday qapsağay boylı tırjau jigit  eñiregen eregestiñ adamı edi. Qalağa tüp qotarılğan ağayın tuısına jon arqasın  körsetip mine, endi, jalqı kün keşip auılda jür.

Jamaudıñ kündegi ädeti osı: albarındağı azın-aulaq iri-qarası men wsaq malın aydap aparıp Qarasaydıñ auzındağı añğarğa qaptatıp jiberedi de samal jügirip twratın öleñdi özektiñ  salqın sabatına kömilip otıradı da qoyadı. Ğayıptan bir jolauşı tap bola ketse, Jamaudıñ mına keypin beydaua dünieden irgesin aulaqqa salıp är künin minäjat üstinde mülgip qana ötkizetin  müminge wqsatar edi.

İş jiditer tınıştıq işegin tartıp sıñsığan bir uilge ilinip qalğan. Jamau anıq estidi. Uil üzdige soğıp üzile bozdaydı.  «E-ey, Alla-ay, – deydi sodan soñ kübirlep, – tınıştıq ekeş tınıştıq ta jalğızsırap jılaydı eken ğoy». 

Qwnısqan jauırının jazıp töñiregine köz tastağan. Añğarlarda wyığan alıp köleñkeler kemerinen asıp ien jwrttağı auılğa qaray jayılıp baradı eken. Imırt üyiriluge bet alıptı. Wyasına enbes bwrın Bayanjürek tauınıñ basına qonıp alıp kümbezkök aspandağı seruen jolın tamaşalaytın batar Küniesiz  üylerdiñ şatırına şapağın şaşıp, şolaq köşelerdiñ boyına  qwba qızıl alaşa tösep tastaptı. İlkide sol şolaq köşelerdiñ qoyın-qonışınan tayaq wstağan, sırıq süyretken käri-qwrtañ, bala-şağa aqtarıla şığıp öristen qaytqan maldıñ aldın tosıp twratın. Keşke deyin bwğınbaq oynap, qızıl iñirde bir-birin tauıp ala qoyğanday şwrqırasqan bir däuren edi ol kezde.

Anau qoltıqtağı döñniñ jalpaq töbesine  qariyalar jayğasatın. Döñniñ şileuitteu twsına käri şeşeler men jaulıqtarı ağarañdap jas äyelder jinalatın. Änebir kümis bastau iinağaştı qız-kelinşekterge tolıp ketuşi edi-au. Tay-qwnandarın jügirtken bozbala, jigit-jeleñ älgi kümis bastaudıñ ayağınan şöl basarday entelep kep irkiletin. Soqasın köterip, temir twyaq «twlparların» qañtarğan ağalar da  öris baqqan jwrttıñ öresinen tabılar edi. «Sonıñ bärin qala jwttı, –  deydi Jamau kürsinip, – qala jwttı». Döñ basına döñgelene maldas qwrğan şaldar jarısa jer tompaytıp, baqiğa attanısımen,  bir toqtını qandap bitiretin ağayın arasındağı kilt etken kikiljiñ ataulınıñ kiri qalıñdap, ärkim öz wyatı men  namısınıñ şılauına baylanıp, qabağın teris saldı. Sodan keyin-aq:

– Sırtı tükti, işi boq birer hayuan iz-tüzssiz joğalıp, bir-eki azamat sottalıp ketti;

– Qazan teuip qağınğan  tentekter köbeyip, qas jarılıp, tis sındı;

– Kelin-kepşiktiñ swyıq jürisi bilinip, oñ bosağadağı qızdıñ oypañ beli şeñbirek atıp şañıraq astında töldedi;

– Ala jip körse, asılıp öletinder köbeydi;

– Söz jarıstırğannan böz jarıstırğan ozıp, bäkene boylı bäseke küşeydi.

Osınıñ bärin Jamaudıñ auılı öz işinde qozdatıp, ösirip, uşıqtırıp, balalatıp aldı da artınan şoşığanday türşigip twra qaştı. Qalağa. Bireudi bireu bilip bolmaytın qalağa. «Bwl auıldıñ adamın ğana emes, wyatı men namısın da auzın  aranday aşqan qala qılğıta saldı». Jamau taularğa qaraydı: boy talastırıp şalqi köterilgen qwz jartastı kök señgir taular aspanğa barar joldıñ baspaldaqtarı siyaqtı – bir-birine mingesip, wştasıp alıstan aybar tögedi. Ayağınıñ astındağı qara jolğa telmiredi: qara jol dañğılğa bitken danalıqtıñ tilinde söylep keterdey ım qağadı. Bwlaqqa qwlaq tosadı: bwlaqtar betin basıp wyala qaşqan bala boyjetkendey sılañ qağıp bir tınbaydı. «Bwl auıldıñ adamdarına, – deydi sonda Jamau, – mına taulardıñ täkappar minezi, mına joldardıñ köneni kögendegen köpbilgiştigi men könterili tözimi, mına bwlaqtıñ möldirligi men balañdığı darımaptı». «Teginde solardıñ qalağa auıp qara batırğandarı  da dwrıs boldı, – deydi sodan soñ, – ömir – alıs-jwlıs bäsekeniñ şeginde jalığu üşin berilgen uaqıttıñ ölşemi ğoy. Men bilmeytin qalada qalay qırbaylassa da özderi bilsin».

 Jamaudı jalğızdıqqa köndirgen ölke jer-jahannan bölinip uaqıttıñ äldebir mekensiz, mezgilsiz wşpağında qalıp qoyğan siyaqtı. Tañ qalay atsa, keş solay batadı.

Jamau jetim auıldıñ sırtındağı baluan jotalı belge köteriletin. Sosın äbden üyrengen közi tünge siñip ketken tüley tüzdiñ tükpirinen jiptey sızıq tartılıp öterin qapısız añğaradı. Jiptey sızıq sälden keyin jwldızdardıñ säulesine ilinip, mañday twsta ağarañdap jürip aladı da, jartı elige ösip bileziktene bitip toqtaydı. Älgi bileziktiñ üstine tağı bir aqkümis bilezik  kiiledi. Aqkümis bilezikter qalıñdap, bükteuin jazğan sayın bıqıp jatıp alğan tüymedaq jwldızdar ölermendene aspan tösine örlep, badana közdi basbarmaqtay jwldızdardıñ jarığı jayıla tüsedi. Şığıstan bileziktenip tañ bilindi, tañ attı degen osı.

Boyauı solğan bozamıqtan  Joñğardıñ appaq jüzi qılañ beredi, döñkiip Arşalı türegeledi, wyqışıl Sarıtaudıñ şoşaq töbeleri qarauıtadı.  Erte oyanğan Joñğar abız tau, aqsaqal tau – Arşalığa aldımen sälem jasap, Arşalı aldı-artına abajaday tönip otıradı da, aynalasındağı bala taulardı asa tayağımen türtip oyata bastaydı.

«Taular tärtipti, – deydi Jamau, – taularda tärtip bar».

«Taualar tärtipti, taularda tärtip bar». Jamau jalğız özi bir jıldı ötkerdi.

«Taular tärtipti, taularda tärtip bar». Jamaudıñ jan balasına jaq aşpağanına jäne bir jıldıñ jüzi audı.

«Taular tärtipti... «iä, taularda tärtip bar» dep dauıstadı bireu tap qasınan.Qara kisi. Tañ alageuiminen tañğajayıp tüs aulağanday aynalasına tamsana qarap twrdı da jol bastadı. Auılğa. Ien auıldıñ şetine ekeui iline bergende ağarañdağan äldenelerdi Jamaudıñ janarı ilip tüsti. Bir birine ünsiz mwñ şaqqan mwrjasız tamdardıñ irgesinen tün tütilip baradı eken. Sol kezde anıq bayqadı kebinder kerueni kerimsal lekke ilesip qasınan suıldap ötip jattı. Auıldan siñgen şiki topıraqtıñ iisi añqidı.

... Qara kisi Jamaudıñ janın jaylap aldı. Ekeui kün batırıp, tañ atıruğa keliskendey kökke telmirgen tılsım küy tauıp äbden bitisti. Aynala töñirek elbek qağadı. Taular tulap, töbeler şırq üyiriledi. Keyde tipti nayzakök şıñdar tikke atılıp, äue qaq jarıladı da jwmsaq tınıs tapqan aqnwr düniede Jamau jalğız qaladı. Mine tağı da jalğız qalıptı. Añıljığan wşı-qiırsız mekendi keşip keledi eken. Aldınan esigi türuli aq otau tap bola ketti. Kirip kelse, işi tolğan hor qızı, jayrañday külip Jamaudı törge şığardı. Biri aqşa jüzin tosıp, biri tilinen bal jwtqızdı. Külkisinen kümis tögilip tağı biri dastarhan jaydı. Sosın bäri jabılıp bwnı şımıldıq işine engizdi de basına qws jastıq tastağan. Oyansa, mañayında jan balası joq jalğız özi bwlt jamılıp japan tüzde jatır. «Ouuuu, auuuu, qaydasıñdar?!» Alıstan twyaq dübiri estildi. Jer apşısın quırıp töpep keledi. Mañdayında jalğız közi bar siyaqtı. Taptap öte şığatınğa wqsaydı. «Aybökeeen! – dep ayqayladı Jamau, – Ayböken, bwl senbisiñ?!» Jamau tap sol kezde  öz ayqayınıñ alapat zor ünge, sambırlağan dauısqa wlasqanın añdap  tañdana qwlaq tosqan. Dauıs Jamaudı japıraqtay qaltırattı. Oyana ketse, tağı da tüsi eken. Qasında qara kisi otır. «Köresiñ, – dedi Qara kisi, – sen endi olardı köresiñ». Jamau aynala aspan taulardıñ alıp kör tübine şögip, şökeley tüskenin kördi. Ien auıldıñ iesiz üylerimen birge Jamau da kör qoynına jwtılğan, kenetten... közi şıraday aşıldı. Jan qaltasınan suırıp alıp qarasa, sağat tili tañğı altı jarımdı qayırıptı. Kümis bileziktengen kökjiekke qadalğan betinde qalğıp ketkenge wqsaydı. Bidayıq basın terbeltken tañğı serpindi aua Jamaudıñ  boyın sergitip, etektegi auılğa jeteley jönelgen. Auılğa tayağanda belbeuine jügen qıstırğan Bayğazı şaldı kezdestirdi. «Astapıralla, bwl şal bayağıda baqilıq bolmap pa edi?». Jamau Bayğazı şalğa qos qolın sozıp sonda da twra wmtılğan. Şal, biraq tüsin salqın wstap bwğan bwrılıp ta qaramadı. Alabwrta adımdap üyine jetken. Törde maldas qwrıp otırğan Soltanbay qarttı körip sileyip qaldı. Sosın egilip jılap jiberdi: Solteke-au, men sorladım ğoy. Sorlı boldım ğoy äbden. Jalğız özim jwrttan aumaymın dep jürip es-aqılınan ayrılğan bir beyşara boldım ğoy men. Birese şalıqtap kökte jüzemin, birese körge kiremin. Jaña ğana belbeuine jügen qıstırğan Bayğazı marqwmmen  jolıqtım. Meni jın iektep, saytan qualamasa, öli aruaqtı tiri adam siyaqtı köremin be? Atatay-au, qwtqarşı meni, sadağañ keteyin boyıma dem salıp, sanamdı sauıqtıra körşi...

Jamau solıqtay kelip Soltanbaydıñ aldına jığılğan. Qart külimsiredi. Qabağın jazıp bauday saqalın uıstağan küyi iegin qaqtı. Jamau jas parlağan janarın sürte almay jatıp bualdırlanğan  qart beynesinen Qara kisige wqsastıqtı añğardı. Qara kisiniñ... jo-joq, Soltanbaydıñ käri soydaq tisterine bağınbay  erinin jalap jılmañ qağatın küzgi jalbızdıñ pisken japırağınday qanqızıl tili Jamauğa qaytadan es bitirdi. Şal ädettegidey ezuine tükirigin ilip, wrtın qompañdatıp wrıp otır. Äredik alaqanın jazıp äldenege tañdanadı, äredik swq sausağımen kökti nwsqap ekilene söyleydi. Iığın qusıra tüsip, büktelgen belin bügjigen keudesimen basıp eñkeñdey entelep äldeneni ejiktep tüsindiredi. Jamau qartqa riza boldı. «Jarıqtıq-ay, ata meken, baba qonısına jetken eken-au jer tübinen küñirenip. Bäse, attı kisi taqımğa salıp tartsa da jwlınbaytın şidiñ sabağınday tamırın tuğan jerden üzip kete almaytın bir pende meniñ qasımnan tabılsa kerek-ti».

Auıl qalağa aqtarılğanda Jamaudı tañğaldırğan bir keremet – kädimgi şiler edi. Birde Jamau erigip jürip at üstinde şidiñ bir sabağın tamırımen jwlıp almaq bolğan. Qozğalmadı. Sodan keyin taqımına basıp tartıp bayqağan. Mıñq etpedi. Qayta sabığınan sınıp Jamaudıñ alaqanın tilip-tilip tüsken. Qısta qar astınan qıltiğan ürpek bası ülpildep, ayazğa twnşıqqan türi ayanış şaqırıp, köktemde balğın tartıp boylay ösken körki düniege bir ıstıq är beretin şilerdiñ, şili ölkeniñ  öskini Jamau üzdige soğıp üzile bozdağan uildi  qayıra estidi. «Bwl ne uil? Otı sönip, oşağınıñ auzı talqandalğan jetim üyler ilkidegi tirşilikti joqtap zarlay ma? Älde, tütin añsağan mwrjalardıñ özegin kernegen öksik pe?»

– Jılauıq Jamau.

– Men be jılağan?

– Adamnıñ şın dosı – köz jası.

– Men onı bilemin. Men jılasam rahattanamın.

– Jılağan adamnıñ janın perişteler äldileydi.

– Sen kimsiñ?

– Tanımadıñ ba? Dwrıstap qarasañşı.

– Mäulim? Sen osıdan...

– Iä, men osıdan on jıl bwrın baqiğa attanğanmın. Tün – ruhtıñ mekeni. Biz tündi kezemiz.

– Al biz tünnen qorqamız.

– Uaqıt ta tünnen qorqadı. Tün mäñgilikke jalğasa berse, uaqıt esepten qalar edi.

– Sender bizdi körip twrasıñdar ma?

– Mine, sen de bizdi körip twrsıñ. Men özgerippin be?

– Joq, bäz-bayağı qalpıñ. Tipti oñ jaq köziñniñ astındağı tırtıq ta ornında. Osı tırtıq aşuşañ äkeñniñ qattı sermegen qamşısınıñ izi emes pe edi? Äkeñe äli ökpeli şığarsıñ?

– Mende äke bolğan emes. Men ol adamnan bwrın tuğanmın. Onıñ meni körgen bette qalşıldap, qwtırıp, ayqaylap ketetin sebebi sol edi.

– Sen sonı bildiñ be? Bilseñ aytpadıñ ba?

– Fäniden baqiğa baratını är pendege aqiqat. Baqidan fänige oralğanın sezetin jannıñ eki dünie arasındağı hali özine de jwmbaq, tüysiktiñ tükpirindegi älemge jetu tirlikte neğaybıl.

– Keşe jalañ-ayaq, jalañ-bas dalada wyıqtap qalıpsıñ, –  dedi erteñinde Soltanbay qart Jamauğa qarap, – köterip äkelip tösegiñe jatqızdım.

Jamau keştiñ batuın asığa kütti. Alıstan talığıp jetken uildi jetim auıldıñ qora-qopsısında jamıratıp tağı da tün keldi. Jamau töseginen wrlana wmtılıp sırtqa asıqqan. Töñirek twtasa ağarıp süttey jarıq şaşqan  tañ öñ men tüstiñ arasın jalğap qalıptı. Albarda ısqırıp appaq jılan twr. Qos jelbezegi qanattanıp,  qayqañday jorğalağan jılan Jamaudı janap ötip zau biikke şiratıla bir-aq şapşıdı.

– Kördiñ be? – dedi Qara kisi Jamaudıñ qwlağına sıbırlap, –  seni  auıldan wzatpay arbap alıp qalğan osı äbjilan edi.

Erteñinde Soltanbay qart Jamauğa bağzı bir zamannıñ hikayasın bayan qıldı.

– «Erterekte bolsa kerek, – dep bastadı qart äñgimesin. – Bizdiñ mına Arşalı tauınıñ tereñ şatqaldarın jaylağan jılandardıñ ordasında bir adam ömir süripti. Älgi adam tünde jılanğa aynalıp, kündiz kisi keypine  enetin körinedi.

Jılan-adam sauıtın şeşip tastap keyde alıs qiırlarğa sapar şegedi eken. Söytip elden eldi, jerden jerdi aralap kele jatsa, şaqırayğan künniñ astında eşki sauıp otırğan bir kedeyge wşırasıptı. Osı kedeydi bir sınap köreyinişi deydi de jigit jılan keypine enip kedeydiñ laşığına kirip barsa, bayqws kedey ornınan wşıp twrıp erneui maymiğan  qalayı legenge sauğan sütiniñ jartısın qwyıp beripti. Jılan sütten toyğanınşa işip,  altın dilda tastap şığıp ketedi.

Osıdan keyin jılan künde süt işuge kelip twradı, kedey sorlı da künine altın dildali bola tüsedi. Künderden künder ötedi. Törtkül dünige atı ketken bir patşa tüs köredi. Ol tüsin eşkimge aytpay «tüs kördim, tüs kördim, tüsimde ne kördim?» dep ayta beredi. Uäzirleri, ğwlama moldaları jiılıp patşanıñ qanday tüs körgendigin tappaydı. Qaraqwrım halqı jinalıp kep ayta almaydı. Sonda patşa: «Meniñ däregeyime bas wrğan pende balası qalmasın. Bäriñ jiılıp kelgende ne tüs körgenimdi bilmeseñder tegis  basıñdı alamın», –  deydi. Mwnı estigen qaraşa halıqta es qalmaydı. Patşanıñ jarlığın kedey de estidi. Kedeyge de jan tätti,  qayterin bilmey, kirip keterge qara jerdiñ qırtısın tappay otırsa, oğan jılan kep til qatadı.

– Sen patşaña bar. Patşaña jolıqqanşa meniñ sözimdi tisiñnen şığarma. Patşañ tüsinde tülki kördi. Osını aytsañ patşa quanıp sağan sıy-sıyapat jasaydı. Biraq sen patşanıñ bergenin menimen bölisuge tiissiñ, – deydi.

Kedey quanıp, qwnjıñ qağıp jügire jöneledi. Şaharğa barsa, qwjınağan halıq deydi. Küñirenip jatır eken deydi. Kedey patşağa kiruge mwrsat swraydı. Beyşara ajalına asıqqan bireu ğoy dep, küzetşiler onı patşa sarayına kirgizip qoya beredi. Kedey patşanıñ aldına bara jığılıp:

– Tüsiñizde ne körgeniñizdi men aytayın, taqsır, – deydi.

– Ayt! – deydi han aqırıp.

– Taqsır, – deydi közin jwmıp mülgigen jarlı, – köripkel-äulie pirlerimniñ sezdiruine qarağanda, siz tüsiñizde tülki kördiñiz.

Mına sözdi estip patşa quanıp:

– Meniñ jwrtımnıñ işinde de aqıldı, äulie adam bar eken ğoy. Äuliege kötergeninşe altın dilda tartu etiñder! – dep ämir etedi. Äulie tüsin jorıp, köñilin tınıştandırğan soñ patşa da meyirlenip halqına hwrsan jariyalaydı.

Ayaq astınan äulie atanğan kedey jartı qap altın dildäni köterip kele jatıp «Äy, osını jılan biledi ğoy deysiñ be?» dep altın dildäların jartı jolğa kömip, tığıp tastaydı.

Arada neşe jıldar ötedi. Jarlınıñ laşığına kirip jılan künde süt işedi, künde bir dildä qaldıradı. Kedey onı jambasına basıp jata beredi. Patşa bir küni bayağısınşa tüs köredi. «Tüs kördim, tüs kördim, tüsimde ne kördim?» dep ayqaylaydı patşa. El işi tağı dürligedi. Uäzirler kedeydi izdeydi. At şaptırıp kisi jiberse, kedey şalqasınan tüsip şaljiıp jatır eken. Şabarmandar alqınıp: «Äulie jarıqtıq, halqıñdı qwtqara gör, qatigez patşamız tüs köripti. Bizben jür. Tüsinde körgenin aytıp ber», – deydi. Kedey: «Sender joldarıñnan qalmañdar, men soñdarıñnan baramın»,  –  deydi de özi empeñdep jılanğa jetedi:

– Basıñdı köter, Mar ata, patşamız tüs köripti.

– Qu twyaq kedeyim, keldiñ be? Patşañ tüsinde qasqır kördi. Bar da ayt. Biraq oljanı bölisudi wmıtpa.

Kedeydi patşa jılıwşıray qarsı aladı. «Äuliem, ayta ğoy, tüsimde ne kördim?» «Tüsiñizde, –  deydi  kedey, –  tüsiñizde taqsır han, qasqır köripsiz».

– Oybooy! – dep şalqidı patşa. – Meniñ qaraşı jwrtımnıñ işinde nağız äulie bar eken ğoy. Mınau nağız äulie. Äulieme kötergeninşe altın dildä beriñder!

Qap tolı altındı arqalap kele jatqan kedeydiñ işine aramdıq kirip «Osını jılan biledi ğoy deysiñ be?» dep ädettegidey qapşığın jartı jolğa jasırıp kömedi de, jılandı taspen wrıp jaradar etip mañınan quıp jiberedi.

Arada jıldar ötedi. Tüs körgiş patşa el işin bwrınğısınşa azan-qazan qıladı. «Tüs kördim, tüs kördim, tüsimde ne kördim?»  Uäzirler kedey bayqwstı esterine tüsirip şapqılatıp şabarman attandıradı. Şabarmandar barsa, kedey sol bayağı şır bitpegen qalpı eşkisin sauıp işip otır eken deydi. Şabarmandar at belinen tüspey män-jaydı bayan etedi. «Sender bara beriñder, – deydi kedey. – Men de jetemin». Söytip ol tarınıp jılap, endi ğaziz jannan baz keşken şığarmın dep zarlay bastağanda jılan qasınan tabıladı.

– Ä, sığır kedey, sorañdı ağızıp nege zarlay qaldıñ?

– Mar ata, jazdım-jañıldım. Öziñ birdeñe qılıp eptemeseñ öletin şığarmın. Tüsten özge isi joq patşamız wyıqtap jatıp tağı da it-qwsqa jolıqsa kerek.

– Patşañ bwl jolı tülki de, qasqır da emes, qoy kördi, – deydi jılan.

Patşa äuliesin körgenine quanıp: «Öziñizden swraytın soñğı mäuitim bar edi», – dep bastağanda kedey jwlıp alğanday «Taqsır iem, tüsiñizde qoy kördiñiz ğoy» deydi bek senimdi türde.

Patşa esi şığa quanadı. Kedeydi sıy-syapatqa keneltip jolğa saladı. Kedey jolda kele jatıp «osı bay adam mendey-aq bolar, eki qap altın dildäm bar. Jılan dosımnan jiğan dildälarım bir töbe. Endi ınsap qılayın. Mına  arba tolı altındı Mar atama bereyin» dep  qanağatqa keneledi. Mwnı bilgen jılan kedeydi jolınan tosıp alıp bılay deydi:

– Mağan seniñ altın kömbeñ kerek emes. Men seni sınğa alıp edim. Äueli patşañ tüsinde tülki kördi. Öytkeni halqı tülki siyaqtı edi. Birin-biri aldap ömir süretin. Sen de tülkilik jasap, jartı qap dildäni tığıp tastadıñ. Odan soñ patşañ tüsinde qasqır kördi. Halqı da qasqır edi ol kezde. Sen de qasqırlıq jasap, aldıñdı boljağan dostığıma  qastıq qıldıñ. Endi el toyındı. Juasıdı. Patşañ da tüsinde qoy kördi. Onı sen men arqılı jorıp bayan ettiñ. Patşañnıñ köñili tındı. Endi sen meni tıñda. Qazına-mülkiñ jetedi. Üylen. Qatınıñ wl tusa, atın Mäulim ğoy. Mäulim meni izdesin. Men – jılandar patşası Şahmaranmın.

Osını aytadı da jılan közden ğayıp boladı. Kedey üylenedi. Qatını toğız ay, on kün degende tolğatıp wl tuadı. Wldıñ atın Mäulim desedi. Mäulim bala kezinen sadaq tartıp, añ atıp äke-şeşesin asıraydı. Bir küni Mäulimniñ köz aldınan bir elik qaşa jöneledi. Mäulim qua jöneledi. Elik qaşa-qaşa bir üñgirge kirip ketedi. Mäulim de üñgirdiñ işine enedi. Üñgir tas qarañğı eken. Anda-sanda eliktiñ közi jalt etip şalınıp tereñge bastay beredi. Mäulim eliktiñ soñınan erip kele jatıp üñgirdiñ işindegi bir tüpsiz şıñırauğa tüsip ketedi. Şıñıraudıñ işinde jatıp Mäulim jan-jağın jebesiniñ wşımen qazsa, jılt etken jarıq körinedi. Ne bolğanda da osı şıñıraudıñ tübinde qaldım ğoy, odanda qaza bereyin dep qaza berse, ar jağınan ısıldap üyirli jılan şığa keledi. «Seni bizdiñ patşamız Şahmarannıñ kütkenine köp boldı» deydi jılandar. Mäulim jılandardıñ ordasına kelse, Şahmaran altın tabaqtıñ üstinde jatır eken. «Qorıqpa men de jartılay adammın. Jer betine şıqsam kisi keypine enemin. Jer astında jılanmın. Jılandar patşasımın. Men sağan bir qwpiyamdı aşamın, Mäulim balam. Sen ol üşin meniñ qasımda wzaq twruğa tiissiñ», – deydi. Mäulim Şahmarannıñ äleminde ay ömir süredi, jıl ömir süredi. Tipti köp jıldar ötedi. Bir küni Mäulim käri ata-anasın esine alıp jılaydı. Şahmarannan jer betine şığuğa rwhsat swraydı. Şahmaran kelisedi. Mäulimdi jer betine şığatın jolğa salıp twrıp jılandar patşası wrtına jasırğan gauhar tastı bayqatpay wstata qoyadı da:

– Mına gauhar tas jer betine şıqqan keziñde kitapqa aynalar. Mwnda neşe ıqılım zamannıñ sırı bar. Bwl kitaptıñ sende ketkenin bilse, jılandar meni öltiredi. Meni körgeniñdi pende balasına sen de sezdirme. Olar bilse sağan da, mağan da qastıq qıladı, – dep qoştasıp qala beredi.

Mäulim şıñıraudan közdi aşıp-jwmğanşa köterilip, jarıq düniege oraladı. Arıp-aşıp jürip auılın tabadı. Barsa, äkesi baqiğa attanıptı. Anası jalğızın joqtay-joqtay basır bolıp qalıptı. Mäulim sonda Şahmarannıñ kitabın esine alıp, birer betin aşıp oqıp, anasınıñ közine dem salsa, keyuananıñ şırağı qaytadan janıp şığa kelipti.

Älqissa. Mäulim kitabın oqi bersin. Biz endi jazılmas dertke şaldığıp, ğalamnıñ oqımıstı moldaları men däruiş-qwşınaştarın jiıp alğan patşağa keleyik. Patşa jan adam bilmeytin nauqasqa wrınıp Jaratqannan janına sauğa swrap jatır eken. Sol kezde jın-periniñ tiline jetik bir molda  Nil dariyasın keşip, Mısırdı basıp, Şam şaharınan jetipti deydi. Kele patşanıñ tamırın wstap körgen swñğıla: «Taqsır, sizdiñ emiñiz – jılandar patşalığınıñ patşası Şahmarannıñ eti. Şahmarannıñ basın alıp miın qaynatıp işiñiz, jon terisin sıpırıp jamılıp jatıñız, sonda bar dertiñizden qwlan taza ayığarsız», – deydi. Sonda patşa uäzirlerine bwyrıp: «Qaytseñder de Şahmarandı tabıñdar», – deydi. Molda aytadı: «Taqsır, uäzirlerdi bekerge äure etesiz. Men sizdiñ şaharıñızğa kirgen boyda bayqadım, bir qaraşa üydiñ tündiginen altın bu şığıp twrdı. Sol üyde Şahmarandı körgen bala bar. Mağan nanbasañız balanı şeşindirip qarañız. Balanıñ denesi keudesinen tömen qaray kökala. Şahmarandı körgen jannıñ täninde sonday belgi boladı», – deydi. Degenşe, uäzirler Mäulimdi baylap-matap alıp keledi. Şeşindirip jiberip qarasa, rasında denesi kökala eken. Patşa közi jaynap Şahmarandı swraydı. Bala aytpaydı. Patşa qaharına minip, ızbarlana swraydı. Bala til qatpaydı. «Mınanı aparıp zındanğa salıñdar», – deydi. Patşanıñ janalğıştarı balanı wrıp-soğıp künde swraydı. Mäulimnen dıbıs şıqpaydı. Amalı qwrığan patşa balanı darğa asuğa bwyıradı. Bwl kezde şaharğa qaueset tarap, pärmeni zor patşamız bala keypindegi aydahardı öltiredi eken desedi. Patşa jarlığı jariya etilgen küni jwrt dar ağaşı twrğan alañğa ağıladı. Qarasa, körkine köz toyatınday tübit mwrt bozbala eken. Apır-ay, mınau bir beykünä bala ğoy dep jwrt guley bastaydı. Qala jwrtınıñ osılay qauırt jinalğanın kütken Mäulim jendetterdiñ jeteginde kele jatıp pırr etip torğayğa aynalıp zau biikke köteriledi de: «Qap-qap, Şahmarannıñ kitabın tauısıp oqi almadım» dep, bwldırap kete baradı. Torğaydı kenet qırği bola qoyğan molda qua jöneledi. Sol ketkennen Mäulim de, molda da oralmaptı. Auru patşa dünie salıptı. Al, Şahmarannıñ kitabın körgen jan bw düniede joq eken».

 

Soltanbay qart Jamaudı tañ-tamaşa etken äñgimesin tiyanaqtay bere sözin bılay dep qorıttı:

– So zamannıñ kuägerlerinen qalğan söz eken, balam. Kitaptı Şahmaran  Mäulim arqılı  jer betine şığarıp, adamzat balasına tartu etpek bolğan. Ol kitaptı janı izgi, jamanşılıq oylamaytın bekzat kisi wstasa dep armandaptı. Keyin adamdardıñ arasına oqımıstı-ğwlamalardıñ keypine enip kirip ketken ibilisterdi sezip, kitaptı  Arşalı tauınıñ bir şıñırau qwz-jartasına tığıp tastaptı. Osılayşa Şahmaran kündiz kisi, tünde jılan bolıp älgi kitaptı äli künge deyin bağıp jür eken.

Erteñinde Jamau Arşalığa aparar bwralañ soqpaqqa tüsti. Tau etegi qoyanjondanıp bel-beleske wlasqan sayın bayağı uildiñ sarını töñirekti sapıra köşirip Jamaudıñ eki ayağın jerge tigizbedi. Tömende ien auıl qoy tastarday üyilip qoraş körinedi. Sarıtau taban astında taptalıp, basında alabas atan bwlttar aunağan Bayanjürek belden tömen qaldı. Jamau demin basıp, jan şaqırıp qarasa, aspandı alqımdağan alıp bir qwzar şıñınıñ şıñırau biiginde damıldaptı. Därmeni tausıla, buındarı qwrsaulanıp büktele qwlağan. Kenet boyın jazdı da sozılıp sala berdi. Söytti de jaqpar tastan jelbezegin şığarıp, ısqıra arbap twrğan äbjılanğa qaray basın oqtay şanşıp ireleñdey jöneldi.

"Jwldız" jurnalı

0 pikir