Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
Alaşorda 13743 1 pikir 24 Säuir, 2014 sağat 14:20

ALAŞORDA KEÑESTER ÜKİMETİN MOYINDAMAĞAN

«Alaş Ordanıñ» zañnamalıq qaulıları:
1)Keñes ükimetiniñ zañdarına qatınası, 11-24 mausım, 1918j.
Qaulı etedi: Keñes ükimetiniñ Alaş avtonomiyası aumağında şığarğan barlıq dekretteri zañsız dep tanılsın. Alaş-Orda törağası Ä. Bökeyhanov, müşeleri: M. Tınışpaev, H. Ğabbasov...

HH ğasır basında Semey qalasınıñ Jaña Semey degen böligi Alaş avtonomiyasınıñ ortalığı bolıp, «Alaş» dep atalğanı belgili. Qazirgi zaman tarihı qwjattaması ortalığınıñ arheografı L. Qadırovanıñ zertteuleri boyınşa Semey oblısınıñ mwrağattarında Alaşorda ükimetiniñ, oblıstıq jäne uezdik Alaşorda komitetiniñ jäne Alaş qayratkerleriniñ qızmetterine qatısı köptegen qwjattar saqtalğanın anıqtadıq. Atalmış maqala sol eñbekterge süyenip jazıldı. Mäselen, derekközderdiñ arasında Bükilreseylik Uaqıtşa Ükimettiñ Semey oblıstıq basqaruşısı ( 48 qor), Bükilreseylik Uaqıtşa Ükimettiñ Semey uezdik basqaruşısı (50 qor), Semey guberniyalıq sotı (266 qor), Semey guberniyalıq jwmısşı, şarua jäne qızıl äsker deputattarı keñesiniñ atqaru komiteti (73 qor), Semey guberniyalıq töñkeristik komiteti (72 qor), Alaş jwmısşı, şarua jäne qırğız deputattarı keñesi (134 qor), Alaş qalalıq qoğamdıq basqarması (133 qor), Semey uezdik zemstvo basqarması (37 qor) qwjattarı bar. Atalğan qorlarda Alaş kösemderi Ä.Bökeyhanov, M.Dulatov, A.Baytwrsınov, M.Tınışbaev, H.Ğabbasov, R. Märsekov, B.Särsenov, A.Qozbağarov, M.Boştaevtıñ qoltañbaları qoyılğan bağalı is-qağazdarı saqtalğan. Mısalı, äri mañızdı, äri qızıqtı qwjattardıñ biri Alaş äskeri wyımı (miliciya) jasaqtarın qwru jäne jabdıqtau mäselesine qatıstı derekter.
1917 j. jeltoqsannıñ 5-13 künderi Orınborda ötken 2-jalpıqazaq s'eziniñ şeşimine säykes qwrılğan Alaş avtonomiyasınıñ qarulı jasaqtarı. S'ezdiñ kün tärtibindegi 10 mäseleniñ törtinşisi «miliciya turalı» boldı. Osı mäsele boyınşa Alaş qozğalısınıñ belgili ökili Halel Ğabbasov bayandama jasadı. S'ezd Alaş avtonomiyası atalğan wlttıq memleketi ayağınan tik twrğızu üşin jäne tek keñestik negizdegi avtonomiyalardı ğana qorğap-qoldauğa beyim twrğan «bostandıqtıñ jauı — bolşevizmmen küresu üşin» «halıqtıq miliciya» atanğan wlttıq äsker qwru bağdarlamasın bekitti. Osığan säykes Alaş avtonomiyasına kiretin oblıstar men uezderde qwrıluğa tiisti miliciya bölimderiniñ sanı anıqtalıp, olardı soğıs önerine üyretu, qajetti qaru-jaraqpen jäne kiim-keşekpen qamtamasız etu joldarı ayqındaldı. Negizinen attı äsker türinde jasaqtalatın halıqtıq miliciya qatarına äskeri qızmetti atqaruğa jaramdı 20 men 35 jastıñ arasındağı er azamattar alınatın boldı. Bökey, Oral, Torğay, Aqmola, Semey jäne Jetisu oblıstarındağı miliciya qızmetkerleriniñ jalpı sanı 13500 bolsın delinip, är oblıs boyınşa äsker qatarına şaqırılğandar sanı mına mölşerde belgilendi
Semey qalasınıñ «Zareçnaya slobodka» dep atalıp jürgen bir böligi 1917 jıldıñ jeltoqsan ayınan bastap Alaş atalısımen qalası mañında İ-şi Alaş attı äsker polki qwrıla bastaydı. Eñ alğaş topqa qazaq jastarı tartıladı, onıñ işinde qalada oqıp jürgen seminariya studentteri, otbasın qwrmağan, yağni üylenbegen, türli orındarda jwmıs istep jürgen jastar boldı. 1918 j. tamızdıñ 12-nde Alaşordanıñ äskeri böliminiñ bastığı kapitan (keybir derekterde podpolkovnik) Hamit Toqtamışev Uaqıtşa Sibir ükimetiniñ soğıs ministriniñ atına jazğan hatında Semeyde qwramında 750 jauınger men 38 oficeri bar Alaş polkiniñ qwrılğanın bayanday kelip, Zaysanda halıqtıq miliciyanıñ 200 adamnan, Pavlodarda 150, Qarqaralıda 250 jäne Öskemende 250 adamnan twratın äskeri qwramalar jasaqtalğanın habarlap, Qazaqstannıñ ärtürli audandarında qızıldarğa qarsı soğısqa tikeley kiriskendigi turalı jazadı.

Ä.Bökeyhanovtıñ 1919 jılğı aqpannıñ 11-nde Kolçak ükimetiniñ resmi delegaciyasımen jürgizgen kelissözderinde keltirilgen mälimetterine qarağanda sol kezde azamat soğısı maydandarında Qızıl Armiyağa qarsı küreske qatısqan Alaş qarulı küşteriniñ sanı 3000-nan asqan. Osı kelissözdiñ barısında Alaşorda delegaciyasınıñ basşısı Bökeyhanov Sibir ükimeti ökiliniñ “Miliciyanı qalay tüsinuge boladı?” — degen swrağına “Miliciya — bizdiñ äskerimiz. Ol qazir is jüzinde bar: 700 jigitimiz Jetisu maydanında, 540 adam Troick tübinde, 2000 adam Oral oblısında soğıs äreketterine qatınasuda”, — dep jauap berdi. Bwl mälimetterge Alaşordanıñ batıs bölimşesi wyımdastırğan äskeri qwramalardı qossaq, “halıqtıq miliciya” attı Alaş avtonomiyası äskeriniñ qatarında bes mıñğa juıq adam bolğan
Saqtalğan qwjatta İ-şi Alaş attı äsker polki qatarına 18 bolıstan şaqırılğan 430-dan astam jauınger jastardıñ atı-jöni jazılğan tizim bar. Tizim işinde M.O.Äuezov, Ä.Bökeyhanov, H.Ğabbasov, A.Qozbağarov, M.Twrğanbaev, I.Mwstambaev, wlı Abaydıñ balası Ibragimov Twrağwl da kezdesedi. Al 74-şi qor 26-şı iste Semey okrugi Şıñğıstau audanınıñ quğın-sürginge wşırağan, tintuge alınğan 230 azamatınıñ tizimin körsetilgen. Qazan töñkerisinen keyin bilikke qolı jetken qızıl kommunister keyin bwl azamattardıñ barlığın quğındaydı. Semeydegi alaştanuşı azamattarımızdıñ biri E.Saylaubay mwrağattarda saqtalğan qwndı qwjattardı birneşe mağınalı topqa bölip körsetedi: 1) Alaş äskeri wyımın qwru jäne jabdıqtau; 2) Alaşorda ükimetiniñ jäne jergilikti isindegi türli sayasi küştermen sayasi-ekonomikalıq qarım-qatınas (oblıstıq komissariat, oblıstıq basqaruşı, oblıstıq zemstvo, uezdik zemstvo, qalalıq duma, t.t.); 3) Alaşorda ükimeti jäne Qazaq oblıstıq sotı; 4) Alaşorda ükimetiniñ ortalıq jäne jergilikti Kolçak ükimetimen araqatınastıq baylanısın körsetetin qwjattar. Jalpı aytqanda, Alaşorda ükimetiniñ eñ eleuli, bastı bağıttı maqsat-mindetteriniñ biri – wlttıq äskeri jasağın (miliciya ) qwrudı iske asırıp orındau boldı. Osı mindettiñ şeşilu jolın ayqındap, zertteuge mwrağattağı qwjattar negiz boladı.
Mwrağatta Alaşorda ükimetiniñ keñselik is-qağazdarınıñ mörleri, ştampteri basılğan qwjattar köptep sanaladı. Qwjattarğa süyensek, Alaşordanıñ keñselik is-qağazdarınıñ qoldanıluı 1918 jıldıñ mausım ayınan bastap, 1919 jıldıñ qazan ayına deyingi uaqıttı qamtidı. Endi osı qwjattardıñ eki-üşeuinen mısal keltireyik: «Alaş Ordanıñ» zañnamalıq qaulıları:
1)Keñes ükimetiniñ zañdarına qatınası, 11-24 mausım, 1918j.
Qaulı etedi: Keñes ükimetiniñ Alaş avtonomiyası aumağında şığarğan barlıq dekretteri zañsız dep tanılsın. Alaş-Orda törağası Ä. Bökeyhanov, müşeleri: M. Tınışpaev, H. Ğabbasov;
2) Alaş-Orda janınan äskeri keñes qwru jöninde, 11-24 mausım, 1918j.
Qaulı etedi: Alaş-Orda janınan üş adamnan twratın äskeri keñes qwrılsın. Oğan äsker ministri mindeti jüktelsin, Alaş-Ordanıñ oblıstıq jäne uezdik bölimşeleri janınan oblıstıq jäne uezdik äskeri keñester aşu qwqı berilsin. Äskeri keñeske bol'şevikterge qarsı küresu üşin jigitter jinau mindeti jüktelsin. Alaş-Orda törağası Ä. Bökeyhanov, müşeleri: M. Tınışpaev, H. Ğabbasov;
3) Qırğız (qazaq) sotı turalı, 9-22 qazan, 1918j.
Qaulı etedi: Qırğız sotı wyımdastırılmağan oblıstarda 1919 jıldıñ 1 qañtarınan qaldırmay, al wyımdastırılğan oblıstardı dereu bekitilsin jäne iske qosılsın. Alaş-Orda törağası Ä. Bökeyhanov, müşeleri: M. Tınışpaev, H. Ğabbasov.
Atalğan qwjattar Alaş Ordanıñ orıs patşasınıñ da, keñester ökimetiniñ de biligin moyındamağanın, täuelsiz avtonomiyalıq qwrılım retinde öz aldı jeke qaulı-bwyrıqtar qabıldağanın ayğaqtaydı. YAğni, Alaş avtonomiyası büginde egemendigimizge 21jıl tolıp otırğan Qazaqstan Respublikası memlekettiliginiñ alğaşqı irgetasın qaladı dep tolıq ayta alamız.

Däuletqali Asauov

Baq.kz

1 pikir