Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9304. Jazılğandar — 4746. Qaytıs bolğandar — 37
Ädebiet 9225 0 pikir 28 Säuir, 2014 sağat 11:25

Talasbek Äsemqwlov. AYUP HÄM ABAY

Zeynolla Serikqaliwlınıñ izgi ruhına bağıştaymın


IOV PAYĞAMBARDIÑ KİTABI

Jarq etpes qara kѳñilim ne qılsa da,
Aspanda ay menen kün şağılsa da,
Düniede, sirä, sendey mağan jar joq,
Sağan jar menen artıq tabılsa da.

Kemeñgerdiñ qasiretke malşınğan osı ѳleñin oqığanda müldem basqazamanda ѳmir sürgen, basqa näsilden şıqqan payğambardıñ wqsas tağdırı oyğa oraladı. Din islämniñ şapağı atpağan eken ol kezde. Kѳkten tüsken tѳrt kitaptıñ birinşisi – Enjilden jetken sѳz.

Erte-ertede Uc degen jerde Iov degen bir adam jasaptı. Izgi eken, ädil eken. Ѳmirinde qiyanat istemegen, qwdaysız sѳz aytpağan adam eken. Nietine qaray Qwday da oğan bergen eken. Jeti wlı, üş qızı bolıptı. Jeti mıñ qoy-eşkisi, üş mıñ tüyesi, mıñ ѳgizi, bes jüz qaşırı, qanşama kütuşi küñi bar. Şığısta odan bay, odan bedeldi adam bolmaptı. Wldarı ärqaysısı ѳz üyinde künde toy, as ta tѳk qılıptı, qarındastarın jandarına şaqırıp kѳñil kѳterip otıradı eken. Olarğa qarap äke quanadı. Balaların jinap künde bata qılıp, ärqaysısınıñ atına dep may ѳrtep, mal şaladı eken. Wldarım kѳñilinde Qwday atına küpir sѳz aytqan şığar, sonı ayttım deydi eken Iov.

Künderdiñ küninde Jaratqan Ieniñ aldına qwldarı keledi. Işinde Äzäzil de bar eken deydi. Jaratuşı, Äzäzilge qarap ayttı: sen qaydan keldiñ dedi. Sonda Äzäzil bılay dep jauap berdi: men bükil jerdi aralap şıqtım dedi. Jaratqan Ie: meniñ qwlım Iovtı kѳrdiñ be dedi. Onday taza, izgi, qiyanattan boyın aulaq salğan qwdayşıl adam joq dedi. Sonda Äzäzil ayttı: Iov tekten tekke qwdayşıl bolıp pa? Onıñ malı men janın jamandıqtan qorğap otırğan ѳziñ emes pe? Sen onı alqap otırsıñ, onıñ abıroyı sodan keyin tasıp otır. Al, käne, sol bergeniñe, malı men janına qolıñdı tigizşi, sonda kѳrersiñ onıñ qanday qwdayşıl ekenin dedi. Sonda Jaratqan Ie ayttı: mine, onıñ bar nesibesi seniñ qolıñda, tek ѳzine qol tigizbe dedi. Sonda Äzäzil, Jaratqan Ieniñ aldınan şığıp jüre berdi.

Mereke-duman kѳp künniñ biri eken deydi. Mine, osı kezde Iovqa suıt habarşı keledi de, bılay deydi: ѳgizben jer jırtıp jürgenbiz, qaşırlar janımızda jayılıp jürgen. Osı kezde jau kelip maldı alıp, baqtaşılardıñ barlığın qırıp ketti, jalğız men aman qaldım deydi. Bwl habarşı sѳzin aytıp bolğanşa ekinşisi keldi de ayttı: aspannan ziyanıñ otı tѳgilip qoylardıñ barlığı, baqtaşılardıñ barlığı ѳrtenip ketti, jalğız men aman qaldım  dedi. Bwl habarşı sѳzin ayaqtap bolğanşa üşinşi habarşı keldi de ayttı: haldey  ler üş şerik bolıp keldi de tüyelerdi aydap ketti, baqtaşılardıñ bärin ѳltirdi, jalğız men aman qaldım dedi. Bwl habarşı auzın jiğanşa tѳrtinşisi keldi de ayttı: wldarıñ men qızdarıñ şarap işip, kѳñil kѳterip otırğanda şѳldaladan qaradauıl kelip üydiñ tѳrt bwrışın qwlatıp ketti, üydiñ şatırı qwlap balalarıñnıñ barlığı ѳldi. Jalğız men aman qaldım, mine, men sağan habar jetkizip kelip otırmın dedi.

Sonda Iov kiimin dar-dar ayırıp, şaşın aldırdı da, tizerlep twrıp tağzım etti: anamnıñ qwrsağınan jalañaş şıqtım, jalañaş qaytamın. Jaratqan Iem, ѳziñ berdiñ, ѳziñ aldıñ. Mıñ alğıs sağan dedi. Künäğa barmadı, Qwdayğa til tigizbedi.

Künderdiñ küninde Jaratqan Ieniñ aldına qwldarı keledi. Işinde Äzäzil de bar eken. Jaratuşı, Äzäzilge qarap ayttı: sen qaydan keldiñ dedi. Sonda Äzäzil, men bükil jerdi aralap şıqtım dedi. Jaratqan Ie ayttı: sen meniñ adal qwlım Iovtı kѳrdiñ be dedi. Onday taza, izgi, qiyanattan boyın aulaq wstağan adam jer betinde joq. Ol ѳz sѳzinen äli tanğan joq, al sen meni oğan qarsı qoyıp, jazıqsız adamdı joymaqqa niet ettiñ dedi. Sonda Äzäzil ayttı: adam ѳz ѳmiri, ѳz tirşiligi üşin qolındağı barın beredi. Al, qolıñdı sol qwlıñnıñ tänine tigizşi, süyegin jasıtşı, käne, seniñ atıña madaq aytqanın sonda kѳrersiñ dedi. Jaratqan Ie ayttı: mine, qolıña berdim, tek onıñ janına time, imanına saqtau bol dedi.

Äzäzil Jaratqan Ieniñ aldınan şığıp jüre berdi. Keldi de Iovqa, tѳbesinen tabanına deyin alapes pen merezdi darıttı. Iov qolına qıştıñ qabırşağın alıp, elden aulaq ketip, denesinen sorğalağan iriñdi sonımen qırıp  otırdı. Iovtıñ äyeli kelip ayttı: sen äli aytqanıñnan qaytpadıñ ba! Qwdayıñdı qarğa da ѳl, dedi. Iov ayttı: sen esinen adasqan kѳp aqımaqtıñ biri me ediñ. Qwdaydan jaqsılıqtı alğanda, jamanşılıqtı qalay almay-dı ekenbiz dedi. Tağı da dinine berik boldı, Qwdayğa til tigizbedi. Sodan keyin Iovtıñ jayın estip üş dosı, Femanit qalasınıñ twrğını Elifaz, Savheya qalasınıñ twrğını Vildad jäne Naamit qalasınıñ twrğını Sofar, üşeui beyşaranı jwbatpaq bolıp keldi. Alıstan Iovtıñ halin kѳrgen olar, üstilerindegi kiimderin jırtıp, jılap eñiredi. Janına kelip jeti kün, jeti kün otırdı, eşqaysısı eşteñe demedi, sebebi, Iovtıñ keşken azabı janşoşırlıq edi.

Sodan keyin Iov alğaş ret jaq aşıp ѳziniñ kѳrgen künine qarğıs ayttı: Anamnıñ qwrsağına tamşı bolıp darığan künimdi, düniege jaralğan künimdi qarğıs atsın. Ol künim tünek bolsın, ol künniñ tañı atpasın, ol kündi kѳrgen adam qwbıjıq kѳrgendey bolsın, ol kün ay men jıldıñ esebine de kirmey ketsin. Qwrsaqtan şıqqanda nege ѳlmedim? Nege emşek emdim? Bwrınğı ѳtkendermen, qayğı da joq, qasiret te joq, jatpas pa edim. Jolı kesilgen adamğa jarıqtıñ nege keregi bar? Auzımnan jalınnan basqa eşteñe de şıqpaydı. Basıma qayğı keldi dedi.

Hristian jwrtınıñ alapasın arttırğan, aqırsoñında älemdik üstemdikke jetkizgen wlı kitap – «Bibliya» bolsa, onıñ birinşi jartısı – «Kѳne Ѳsiet». Orısşa Vethiy Zavet. «Kѳne Ѳsietti» qwrağan elu kitaptıñ biri osı ѳzimiz äñgime qılıp otırğan «Iovtıñ kitabı». Bağzı künderden jetken Enjil payğambarlarınıñ är sѳzi marjanday kitaptarınıñ işinde bitimi bѳlek, sѳzi erek kitap. Bitik, twtastay alğanda, Iov pen onı jwbatuğa kelgen üş piradar dosı, jas jigit Eliuy jäne Jaratuşı arasındağı, aqiqat izdegen payım men sѳz qaqtığısına qwrılğan.

Iov payğambardıñ işinen aqtarılğan jalın-qwspa jel ѳtindegi alauday şapşıp, Jaratqan Ie men Adam endeniñ arasındağı eñ bastı izgilik baylamdarın qamtidı, eñ şıtırman tüyinderdi şeşpekke wmtıladı.

Eñ bastı tüytkil, eñ bastı kümän – Ädilet haqında.

Jaratuşığa degen senimi piradarlıqtan aspağan dostarı Iovqa basu aytadı. Qarip pen qaserge süyeu bolğan adam ediñ ğoy. Endi ѳziñniñ basıña kün tuğanda iiniñniñ tüskeni qalay. Imanıñ ѳziñe jar bolsın, biraq adam pende Qwdaydan izgi bola ala ma, atadan asıp tusañ da Qwdaydan biik bola alasıñ ba? Qaraşı, äne, Jaratuşı Ie aspandağı perişteniñ ѳzinen kemşilik tauıp otıradı. Zaual jer astınan şıqpaydı eken – adam pende azapqa jaratıladı eken. Ğaripke bir ümit bar. Jaratqan Ie jѳnge salğan Adam wşpaqqa jetedi. Sondıqtan Jaratqan Ieniñ zaualın, bwyırtqan nesibesin qol qusırıp qabıl al, küpirlik qılma, sebebi, ol ѳzi jazalaydı, ѳzi alqaydı deydi. Jaratuşı qaraptan qarap jazalamaydı, ѳziñniñ bir kinäñ bolğan ğoy. Qwdaydıñ sotı teris, tarazısı qisıq dep qalay aytasıñ. Osı uaqıtqa deyin jasağan, ѳzimiz şejireden atın estigen künäharlardıñ jazalanbağanı bar ma, al tüzu joldan taymağan piradarlardıñ jarılqanbağanı bar ma. Jѳnge kel, tiliñdi tart deydi.

Sırt kѳzge Iovtıñ Elifaz, Vildad, Sofarmen sѳz qağısuı tüzu joldan tayğan künähar men Qwday jolındağı piradarlar arasındağı tartıs siyaqtı. Alayda Iovtıñ bergen jauabı aldımızğa müldem basqa şındıqtı tartadı. Täni şirip, janı küyzelgen payğambar bılay deydi: azaptalğan beyşarağa adam janaşırlıq eter bolar. Egerde ol adamnıñ Qwday jolındağı piradar ekeni ras bolsa. Sender Jaratqannıñ qaharın kѳrip şoşıp kettiñder. Sender meni jwbatqannıñ ornına tabalap otırsıñdar. Tabalağandarıñ – meni jauğa tastap ketkenderiñ emey nemene.

Qwdaydıñ qaharın aytasıñdar. Biraq adam Jaratqannıñ aldında qalay aqtalıp şığadı? Adam betteser edi, egerde Jaratqan Ie onıñ mıñ saualınıñ tımqwrmasa bireuine jauap berse. Qwdıretine salsa – ol jeñedi, bizden zorğılardı küyretken. Biraq betteseyikşi. Kim meni onımen jüzdestire aladı? Kinäm joq. Jerdiñ biligin qiyanatşıldarğa berip otır.  Osınıñ bäri Jaratqannıñ isi emey nemene. Mağan jibergen zaualın qayırıp alsın, tün wyqımdı tѳrt bѳlgen qorqınıştan arıltsın, mine, sonda men odan jasqanbay, qorıqpay sѳyleyin. Sebebi, men, tüp tamırımda osı sender kѳrip otırğanday emespin. O, Jaratqan, nege sen menen künä izdeysiñ, topıraqtan jaratqan ѳziñ emes pe. Süt qwsatıp tѳkken, kilegeydey qoyıltqan, süyegimdi etpen, terimen qaptağan, sѳytip adam etken ѳziñ emes pe. Senen eki ğana närseni swraymın: menen zaualıñdı al. Sodan soñ qorqınışpen, üreymen türşiktirme. Mine, sodan keyin terge meni. Tänimdi tergeme, janımdıterge. Qorqıtıp tergeme. Qorqıtsañ seniñ sѳziñnen basqa sѳz qalmaydı. Qorqınışpen, üreymen türşiktirme. Sonda men tartınbay, taysaqtamay sѳyleymin. Sonda meniñ şın sırıma jetesiñ deydi. Kitaptıñ soñına qaray sѳz alğan jas jigit Eliuy, Iovqa kinä tağıp sѳylegen aldıñğı üş piradardan ѳlşeusiz biik twr. Ol da Iovtı ayıptaydı. Biraq piradarlarmen salıstarğanda uäji müldem basqa taraptan. Elifaz, Vildad jäne Sofar ѳz sѳzderinde Iovtıñ jürgen jolınan äldebir min tappaq boladı, biz bilmeytin bir kinäñ bar, kѳñiliñde küpirlik bolğan, basıñdağı kep sonıñ zaualı dese, Eliuy ѳziniñ jalındı sѳzinde Jaratqannıñ isine bağa bermek bolğan Iovtıñ äreketin küpirlik dep tabadı.

Piradarlar qiyanat pen soğan jiberilgen zaualdı ğana bilse, Eliuy zaualdıñ sauabın aytadı, tipti, zaual degenniñ ѳzine kümän keltiredi. Jaratqan Ie eşkimdi de ezgige salmaydı. Seniñ zaual degeniñ, kinälige de, kinäsizge de, aqqa da, qarağa da birdey keledi. Paqırğa kelgen zaual onıñ kѳkirek kѳzin aşsa, Qwdaydıñ şeksiz rahımı emey nemene. Iov, tıñda meni, Qwdaydan kelgen kepti qarğama, qayta Qwdaydıñ ğajayıp isine qayran qal, qara da twr, sırına tüysin deydi.

Enjildiñ osı kitabın bajaylay oqığan adam qayran qalar edi. Ѳmirinde qiyanat jasamağan, künä men zinadan aulaq bolğan Iovqa Jaratqan Ieniñ osınşa azap jiberui, jäne dwşpandarı ѳltirip ketken qwl-qwtandarınıñ, qwlağan üydiñ astında ѳlgen wl-qızdarınıñ eşqanday kinäsi bolmauı, yağni, bireuge ülgi kѳrsetu, mısal keltiru üşin nesibesi eşbir kem emes, Qwday aldındağı hwqığı teñ, müldem basqa adamdardıñ janın aluı, ѳz isine eşqanday esep bermeui tañ qaldıradı. Osı twrğıdan kelgende Iovtı jwbatuğa kelgen üş piradardıñ sѳzi eşqayda jetelemeydi. Jaratuşımen eki aradağı, «qiyanatqa-qiyanat», «jaqsılıqqa – jaqsılıq» esebine qwrılatın qarapayım alıs-beristik tüsinik yahudi payğambarlarınıñ kѳne etikalıq kѳzqarastarınan ğana habar berse kerek. Qwday bwl jerde jazalauşı nemese jarılqauşı beynesinde ğana kѳrinedi.Biraq ѳmirinde jaza basıp kѳrmegen adal, erjürek, izgilik izdenisinde alıs kѳkjiekterge wmtılğan, qanday iste bolsa da ayağına deyin baruğa qorıqpaytın Iov payğambar ѳz sѳzinen tanbaydı, ѳziniñ Jaratqan Ie aldında eşqanday künäsiniñ joq ekenin qaytalap aytıp otıradı.

Üş piradar men Iov payğambardıñ arasındağı etikalıq tartıstan şığatın qorıtındı mınaday: Qwday isin bağamdauğa adamdıq, fänilik ѳlşemder jetimsiz. YAğni, Jaratqannıñ erki, ämiri adamdıq kategoriyalardan tıs, adam üşin müldem beymälim, tılsım qaynardan ѳristep jatır. Iovtıñ kitabında bwl ѳlşemder, kategoriyalar Qwday tarabınan joqqa şığarıladı, jäne ayağına deyin osınday bolıp qaladı. Alayda Qwdaydıñ bergen ayanın Iov basqaşa, biik deñgeyde tanidı. Iov er bolatın. Osı erliktiñ arqasında, ol, tänin de, janın da küydirgen ottıñ işinde otırıp, Jaratqan Ie jaylı jalpılama tüsiniktiñ qwlı bolğan joq. Üş piradardı qanağattandırğan Qwday jaylı, onıñ isi jaylı tüsinikke kѳñili tolmaytının, odan äldeqayda biik ayanğa tѳze alatının kѳrsetti. Onıñ soñğı taraudağı sѳzi qorıqqan, ürey keşken adamnıñ sѳzine wqsamaydı. Bwl, üş piradar men jas jigit Eliuydıñ Jaratqandı aqtap aytqan sѳzderinen Ѳlşeusiz biik twrğan äldeneni kѳrgen adamnıñ tüysigi: «men bwrın sen turalı tek qana estigen edim: endi meniñ kѳzim ѳziñdi kѳrip twr: sondıqtan men pendeşilik sѳzimnen bas tarttım da ayağıña jığıldım».

Osıdan keyin Jaratqan Ie rayınan qaytıp Iovtı alqaptı, bwrınğıdan eki ese jarılqaptı, jer qayısqan mal beripti. Jeti wl men üş qız beripti. Qızınıñ birine Emima, ekinşisine Kassiya, kenje qızına Kerengappuh dep at qoyıptı. Sodan keyin de Iov jüz qırıq jıl ѳmir süripti, nemeresi men şѳpşegin kѳrip, äbden jası jetkende mına fäni düniege rizaşılıqpen kѳz jwmıptı.

Iov, mwsılman äleminde Ayup payğambar degen atpen belgili. Abıroyı, Enjildegi, hristian jwrtındağı abıroyınan eş kem emes, mwsılman etikasınıñ negizin qalağan abzal twlğalardıñ biri retinde ataladı.

ABAYDIÑ KITABI

Abay artına tastap ketken qu soqpaqpen talaydı aralap otırıp Ayup payğambarğa da jettik. Bekerden beker aytqan joqpız. Ğasırdan ğasırğa bir-birine qol bwlğap twratın twlğalar, bir-birimen til qatısıp twratın tağdırlar boladı. Abaydıñ ѳleñinen Ayup payğambardıñ qasiretin tanıdıq, sol Enjildiñ biiginen atamızdıñ zor twlğasın, onıñ keşken nesibe-tağdırın qayıra payımdadıq.

Biz nege qazaqtıñ, mwsılmannıñ kemeñgerin yahudi payğambarmen, jäne mwsılman nwsqasındağı Ayuppen emes, Enjil nwsqasındağı «käpir» Iovpen salğastırdıq?

Büginde, din – meymanağa aynalğan zaman. Adamdardıñ biligi jetilgen sayın araları jaqındağannıñ ornına alşaqtap baradı. Adamdar äldebir erekşe, belgili bir dinniñ, konfessiyanıñ enşisindegi aqiqattı tapqısı keledi. Biraq aqiqat, bir dinniñ menşigi ğana bolsa, aqiqat boludan qaladı.

Danışpandıqta, aqiqatta din de joq, wlt pen näsil de joq. Aqiqattıñ özi – din. Din ataulı aqiqattan taraydı. Tağı da bir payğambar aytıptı, izgi bolu üşin, kisilikti bolu üşin, aqiqattı tanu üşin mindetti türde bir dinniñ ökili bolu şart emes dep. Aqiqatqa jetseñiz, din ataulınıñ barlığınan biik twrasız. Aqiqatqa jetseñiz – basqa Qwdaydıñ sizge keregi joq.

Abaydıñ kitaphanasında Bibliya boldı ma, joq pa, bilmeymin. Biraq Abaydıñ wlı kitaptı oqığanı, onıñ izgi tağlımına bas igeni anıq.

Adamğa berilgen hwqıqtıñ qanday türi bolsa da bostandıqtıñ bar bolmısın tügese almaydı. Tüptep kelgende, hwqıq – bostandıqqa jetudiñ amalı, jolı ğana. Adamğa bostandıqtı eşkim de bere almaydı, egerde bostandıq onıñ özinde, işki düniesinde bolmasa. Bostandıqtıñ şın mäni, tereñ mağınası naqtı adamnıñ ömirinde aşıladı, ayan boladı. Bostandıqtıñ mağınası köp, satısı köp. Bostandıqtıñ aspanı qanday biik bolsa, tamırı da sonday, qwldırağan tereñ. Adam boyındağı, zañdı da, nizamdı da moyındamaytın, töñkerilip twrğan qwştarlıqtardıñ oyını – irracionaldıq, tömen därejedegi bostandıq. Nemese, odan da tereñirek üñilsek – jannıñ sanadan tıs, stihiyalıq quatı. Bwl jerde biz qanday bostandıqtı aytıp otırğanımızdı wğındıru üşin Puşkinniñ tamaşa bir öleñ joldarın keltire keteyik:

Zaçem krutitsya vetr v ovrage,
Vzdımaet pıl' i prah neset,
Kogda korabl' v nedvijnoy vlage
Ego dıhan'ya jadno jdet?
Zaçem ot gor i mimo başen
Letit orel ugryum i straşen
Na pen' gniloy, sprosi ego.
Zaçem arapa svoego
Mladaya lyubit Dezdemona?
Zatem, çto vetru i orlu
I serdcu devı net zakona!
Gordis', takov i tı, poet,
I dlya tebya zakona net!

Bwl jerde beynelenip otırğan – kosmostıq, tabiği, eñ ilki, jabayı stihiya. Tüsiniksiz, adamdıq nizamğa bağınbaytın qorqınıştı, keyde basıñdı jwtatın qaterli, äytse de adamdı öziniñ tılsım küşine eliktiretin körikti stihiya.

Abaydıñ atalmış öleñi («Jarq etpes qara köñilim ne qılsa da…») aqınnıñ bwrınğı-soñğı poeziyasınan andağaylap bölek twr. Bwl öleñde, aqın, adamnıñ mañdayına jazılğan jazmış jayında tolğanadı. Älbette, aqınnıñ biligi men nesibe-tağdırı – ekeui eki bölek närse. Alayda, basına qayğı tüskende, aqın özinen bwrınğılar jürgen jolğa, şejire men äfsanadağı ardagerlerdiñjolına telinedi. Hakimnıñ qanday qasiret-keşuden ötkenin:

Jarq etpes qara köñilim ne qılsa da,
Aspanda ay men kün şağılsa da, –

– degen alğaşqı eki joldan tanisız.

Ay menen künniñ şağılısuı – Abaydıñ öziniñ ayı men küniniñ şağılısuı, jeke basınıñ keşken Mahşar küni. Bir kezde Ayup payğambar keşken Qiyamet-Mahşar. Ayup qasiret şekkende Jaratqan Ieden sertin, ädiletin swraydı, Jaratqannıñ isiniñ adam üşin tüsinikti boluın talap etedi. Jaratqan Ie Ayupqa «Men jerdi jaratqanda qayda bolıp ediñ? Ötken men ketkendi boljay alsañ osını aytşı. Ölimniñ qaqpasın aşıp kördiñ be? Aspandağı jwldızdıñ bireuin öşirip, bireuin jandıra alasıñ ba? Şapqanda jer apşısın quırğan jılqı men terisinen oq ötpeytin kerik ne üşin jaratılğanın bilesiñ be?» deydi. Jaratqan Ie osılayşa Ayupqa dünieni qozğalısqa keltirip twrğan qwdirettiñ boljausız, adamnıñ aqılına simaytın stihiya ekenin körsetedi. Ayup osı ğajayıptıñ aldında basın iedi. Sonımen tağdırdıñ tälkegi, jazmış, öz betinşe twrıp jamandıq ta, qiyanatta bola almaydı eken. Kerisinşe, ol, önerdiñ şartı eken, sebebi, kosmos Haostan jaratıladı, bwl qağida adamdıq «önerge» de, Qwdaydıñ isine de birdey jüredi.

«Jarq etpeste…» Abay öziniñ tağdırımen, jäne sol tağdırı arqılı Jaratqan Iemen tragediyalıq dialogqa tüsedi. Abay da Jaratqannıñ ämirine bas iedi. Alayda, joğarıda ayttıq, Ayuptı jwbatuğa kelgen üş piradarşa bas iyu bar da, Ayuptay bas iyu bar. Jaratqannıñ qaharınan qorqıp qwlşa bas iyu bar da, Ayupşa şın köñilden, adal nietten, öz erkimen bas iyu bar («Meni üreyiñmen türşiktirme…»). Qwldıq pen biliktiñ bir sırdan şıqqan eki wşıq ekenin Abay biledi. Ekeuiniñ de Qwday belgilengen şeñberdiñ şeginde ekenin. Alayda, tömen sananıñ jetken bwl deñgeyi är zamanda, är näsilde jaratılğan, bası jwmır pendelerdiñ barlığınan asıp tuatın Ayup siyaqtı payğambar twlğanı qanağattandırmasa kerek. Sebebi onday ozıp tuğan kemeñgerler basqa dünieniñ, basqa aspannıñ bar ekenin biledi. Täni ömirden basqa ömirdiñ bar ekenin biledi. Sonı oyğa ala otırıp sözin öristetedi.

Tüptep kelgende, bostandıq degen – adam. Tipti, bağınu üşin de, äueli erikti bolu kerek, öziñdi qwrbandıqqa şalu üşin, äueli öziñe öziñ ie boluıñ kerek. Abay bostandıqtı, öz bostandığın jete tanığan. Mine, osı biikke jetken aqın:

Düniede, sirä, sendey mağan jar joq,
– Sağan jar menen artıq tabılsa da,

– deydi. Kelesi şumaqta biz qayğınıñ odan arı köterilgenin, mwhittay tolqıp aqınnıñ işki düniesin kernegenin köremiz.

Sorlı asıq sarğaysa da, sağınsa da,
Jar tayıp, jaqsı sözden jañılsa da,
Şıdaydı riza bolıp jar isine,
Qorlıq pen mazağına tabınsa da
.

Özin bwrınğı ötken payğambarlardıñ tağdırına teligen, sodan soñ sabasına tüsken qajırlı köñil. Qasiret – kemeñgerlerdiñ wstazı. Şın kemeñger, nesibeniñ, adam aqılı jetpes, boljausız tılsımnan keletinin tüysinedi. Tüysinedi de täubasın tabadı.

Aqınnıñ bir sözi ğana köñilge kirbiñ tüsirgendey.

«Sağan jar menen artıq tabılsa da».

Osınday riyasızdıqqa jetken aqın, bireuden bireudiñ artıq ekenin aytqısı keledi. Bwl qalay?

Enjilde aytılğan ğoy, tañerteñ jaldanğan jwmısşı men taltüste jaldanğan jwmısşı ekeuine keşke qaray, esep qılğanda, bir-bir dinar berilipti. Sonda aldıñğı jwmısşı, men küni boyı jwmıs istedim, mınau adam jartı-aq kün istedi, ekeumizge birdey tölegeniñ ne degende, qojayın aytıptı, seni tañerteñ jwmısqa jaldağanda bir dinarğa kelispep pe edik, bwl ne dau dep. Qwday isi de sonday, Jaratuşı nesibeni özi bilip taratadı. Adamnıñ bäri teñ dep. Jalğız Enjil emes. Eski payğambarlıqta osı mısal köp kitapta kezdesedi. Osınşama bilgende, osınşama körgende, Abaydıñ, «menen artıq jar» deui tañqaldıradı. Mahşar – kimniñ kimnen artıq ekenin ajıratatın jer me eken? Biraq artınan öleñ, köñilge twtastay wyalağanda, qay şumaq birinşi, qaysısı ekinşi ekenin ajıratıp bolmas, qayğı-şerdi suday iştirgen jalğız ğana mağınağa aynalğanda, aqınnıñ tağı bir biikke şıqqanın payımdaysız.

Basına tuğan kün qanday auır bolsa da, kemeñger, jan-jağına qarap, nesibesi özinikinen äldeqayda auır, özinen ötken qasirettiniñ bar ekenin köredi. Köredi de eseñgiretken qayğıdan esin jiyadı.  Düniede mağan sendey jar joq, biraq bwl fänide menen ötken paqırlar, qayğısı men qasireti mendegiden ölşeusiz biik twrğan sorlılar bar. Barlığımızdıñ panamız sensiñ deui osıdan.

Osı uaqıtqa deyin Abaydıñ atalmış öleñi «süyispenşilik lirikası» degen
anıqtamamen belgili bolıp keldi. Jäne öleñtanudağı bwl jañsaqtıqtıñ tamırı biz oylağannan äldeqayda tereñ jatır. Kezinde, qazaqtıñ bir tarihşısı aytıp edi, Alaş jwrtı köşpeli malşı men otırıqşı eginşini siıstırıp otırğan Kök Ordadan bölinip, Qazaq Ordasın qwrğannan keyin, bostandıq,  egemendik jolındağı bes ğasırlıq kürestiñ nätijesinde, öziniñ dulı-bazarlı qırıqtan astam kentinen ayrıldı, qalmaq basqınşılığı kezinde bükil säulet öneri jermen-jeksen etildi, bükil jazba mwrası örtelindi, qaladan, meşitter men dini ortalıqtardan şettep ketu belgili därejede qazaq halqınıñ dinsizdenuine aparıp soqtı dep. Jazu damımağannan keyin, älbette, jazba mädenietke tän teologiya (din filosofiyası) men providencializm öristemedi. YAğni, öner men ädebiet,  inerciya boyınşa dästürli mädeniet añğarında bolğanımen, önerdi payım- dau dästüriniñ öresi tömen tüsti. Abaydıñ twsında Batıs mädenietinde individualizm üstemdik ete bastadı. Biz, orıs ädebieti arqılı ruhaniettiñ osınday ülgisin iemdendik. Nätijesinde biz önerdiñ artındağı, bastau alatın tılsım bwlağın izdeudi wmıttıq, körgenimizge ğana senetin boldıq. Adamdıq, izgilik jaylı qanday da bolmasın jetken payımımız mahabbat lirikası, süyispenşilik töñireginde ğana toptastı. Mahabattıñ tüptep kelgende meyirim ekenin wmıttıq, mahabbattı erkek pen äyeldiñ arasındağı küyu men süyu dep qana tüsindik. Osı anayı tüsinik Abaydıñ mwrası jayındağı payımımızdan da ünemi boy körsetip otıradı.

Egerde siz, Abaydıñ «Jarq etpesin…» osınday «estetika» twrğısınan talday- tın bolsañız, onda Abaydıñ keyipkeri qwmarlıq jolında eşteñeden tayınbaytın, qorlıqtıñ qandayına bolsa da tözetin, sol qorlıqtan, jalbarınu men jalınışta ötken las kepten läzzat alatın tömen sana iesi bolıp şığadı. Ärine, olay bolmaydı. Mäsele, Abay öleñinde emes. Mäsele, taldau qwralınıñ, metodologiyanıñ kemistiginde, yağni, sizdiñ (bizdiñ emes) kemistigiñizde. Qaradan han şıqqan Qwnanbaydıñ wlı, jalğandı jalpağınan basqan, qalağanın alğan, keudesi zor Abay eşbir pendeniñ aldında bwlay kişireymesine men kepil.

Endi, süyispenşilik jaylı emes eken, olay bolsa bwl ne jayındağı öleñ degen zañdı swraq tuadı. Qolımdı Qwranğa qoyıp aytayın – eñ süyikti balası Äbdirahman ölgende şığarılğan öleñ. Äbdirahmannıñ ölimi – aqın ömirindegi eñ wlı tragediya. Balasınıñ aldında ölmeu, balasınıñ ölgenin körip ketu - jalğız Abaydıñ emes, jalpı adamzat balasınıñ eñ wlı tragediyası. Qazaqtıñ «Iä, Jaratqan Iem, «botam» degizip jılatpa, «atam» degizip jılat» deytin wlı maqalı osı wlı qasiretten şıqqan. Abay osı qasiretti jeñe bildi. Öleñdi oqığanda Qwdaydıñ qaharınan, mañdayğa jazılğan jazmıştan qorıqqan, üreyden ezilgen adamdı körmeysiz. Iä, aqın, közi tirisinde Qiyamet-Mahşardan ötti («Aspanda ay menen kün şağılsa da»). Iä, bir ğana ömirinde eki küyik tattı. Alayda, ömir boyı bostandıqtı jırlap ötken aqın jazmıştıñ, Jaratqan Ie jarlığınıñ boljausız tılsım ekenin payımdadı, wqtı. Bostandıqtı jırlap ötken kemeñger bwnı da moyındadı, osığan bas idi. Bostandıqtıñ şeksiz ekenin, osınday da bolatının moyındadı, osığan bas idi.

Abaydıñ osı uaqıtqa deyingi jinaqtarında atalmış öleñ 1889 jıl degen merzimmen belgilengen. Aqın jaylı zertteulerde de osı merzim körsetiledi.

Ärine, sauattı tekstolog, meniñ joğarıda aytqan oylarımdı teriske şığara aladı. Öz sözine pälenbay auızşa, jazbaşa derek keltirer. Abaytanudağı ülken avtoritetterge süyener. Alayda, men bwl jerde tekstologiya principterine qarsı şığayın dep otırğan joqpın  (ayta keteyik, tekstologiyanıñ zertteu amaldarın dausız, minsiz dep aytu da qiın, älemdik tekstologiyanıñ özinde qanşama qateler ketip jatadı). Men bwl jerde öleñdegi sezim ağısına sendim, öz dälelimdi osığan qwrdım. Twrmıstıq faktor men psihologiyalıq faktor bir-birine qayşı kelip, tartısqa tüskende soñğısı jeñedi. Tekstologiyalıq belgilemeler illyuziya boluı äbden mümkin. Öleñdegi emociya ğana aldamaydı. Men öz payımımda Abaydıñ transcendenttik, mistikalıq täjiribesine taban tiredim.

Mwhtar Äuezov te öziniñ «Abay jolı» epopeyasında bwl öleñge bir bwrılıp soğadı. Äpkelerimen jol jürip kele jatqanda Abay osı öleñdi oqidı. Äpkeleri «osı sen aqınsıñ-au, Abay» deydi. Bwl Abaydıñ jastau kezi. Oyımşa, Äuezovtı, bwl öleñdegi aqınnıñ serti qızıqtırğan siyaqtı. Sol sebepti Abaydıñ jas kezinde-aq qabıldağan izgilik, ruhani kredosı retinde alğan boluı kerek. Tipti solay bolğan künniñ özinde, Äuezovtıñ principi bizge qayşı kelmeydi, qayta bizdiñ oyımızğa jol beredi, öris aşadı. Qwday öziniñ süygen qwlın ayamaydı. Abay jas kezinde-aq öziniñ erekşe talayın tanığan jäne tağdırınıñ, mañdayındağı jazudıñ qanşalıqtı auır bolatının aqılmen jetip bilgen. Mine, bizdiñ eñ soñğı, jäne eñ salmaqtı dälelimiz – osı.

Abaydıñ mistikasın taldau qiın. Taldaudıñ qiındığı onıñ tüsiniksizdiginen emes. Bwl jerde Abay köp aqınnan anıq. Mäseleniñ qiındığı, Abaydıñ mistik retinde adamzat wmıtıp ketken, aqiqattıñ köne joldarımen jüretindiginde. «Eñ oñay – eñ qiını» degen qağida bar. Abay qayıra tapqan dañğıl joldıñ biz üşin äli künge deyin tüsiniksiz bolıp otırğandığı osıdan.

Köne äfsanada, Ayuptıñ täni şirigende öneboyınan tögilgen qwrt keyinnen jibek qwrtına aynalıptı desedi. Enjil payğambarı keşken dert izsiz ketpepti, düniege jaña öner şaşılıptı.

Al Abay şe… Kemeñgerdiñ qasireti men qayğısınan, tatqan küyiginen közdiñ jasınday töñkerilip möldiregen  jauhar öleñ qalıptı…

Derekközi: http://www.otuken.kz

Abai.kz 

0 pikir