Jwma, 14 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101372. Jazılğandar — 76756. Qaytıs bolğandar — 1269
46 - söz 3896 0 pikir 28 Säuir, 2014 sağat 14:57

«Ötti jıldar janğa jara üstegen…»

Ömirde eşqaşan körmegen, bilmegen aqınnıñ öleñderin oqıp, eñbekterimen tanısqanda ol kisini ömir boyı biletindey, es bilgeli aralasqanday äser aludı aqın, jazuşı, audarmaşı, jurnalist Satıbaldı Daumov şığarmaların oqığan kezde bildim. «Jalın-ğwmır», «Qazına», «Sonau bir twrğan Narında…»degen jır jinaqtarınıñ, «Tauqımetti tağdır» attı Alma Orazbaevanıñ ömirin zerttegen publicistikalıq janrda jazılğan kitaptıñ avtorı.
G. A. Byurgerden «Baron Myunhgauzenniñ basınan ötken ğajayıp oqiğaların» audarğan.

Keñes Odağınıñ Batırı Temir Masinge arnap jazğan «Jalın jürek» degen dastanındağı tuğan jerge degen mahabbat şığarmanıñ ön boyı­nan qwyılıp twrğanday äser etedi. Iä, aqın kökireginen aq kepter bop wşqan öleñnen tuğan jerge degen erekşe süyispenşilik, qorşağan ortanı tanu jäne qabıldau, ata-ananı ardaqtau, süygen jarğa degen qwrmet, perzentke degen jürek jıluı aynalanı aq nwrğa bölegendey eken. Ömirdi tanu, ömirge közqaras, ömirdi sezinu jäne ömirdi süyudi öleñderi arqılı oqırmanğa astarlı türde jetkizu qiınnıñ qiını. Filosofiyalıq twjırım men psihologiyalıq iirim arqılı lirikalıq keyip­kerdi oqırmannıñ köz aldında birde aşıq, aq­köñil, endi birde eş janğa aqtarılmay jüregine jük artatın twyıq ta sezimtal keyipte elestetip, sırlasına aynaldırıp jiberudiñ özi de has şeberge ğana tän qoltañba. Mäselen, «Balalıq şaqtan bir eles» degen öleñinde:
Twruşı ek ala tañnan,
Torğaydıñ şırılımen.
Salatın sarı atan «än»,
Ülgermey şığıp üyden.

Şağa ma zarın jwrtqa,
«Änin» ol bolmaydı aytıp.
Jayqalğan şabındıqqa
Jetemiz borbaylatıp.

Sol kezde kökjiekke
Süyeydi kün iegin.
Qaraysıñ eljirep kep,
Körkine dünieniñ, – degen joldardan soñ da eles bop qalğan balalıq şaqqa degen sağınışı kemerinen asıp tögilgeli twrğanın bayqaytınımız ras. Sol bir jürektiñ tükpirinde saqtalğan este­lik­ke aynalğan sağım jıldar elesin aqın «sarı atan» beynesimen sätti tabıstırğanına qayran qalarımız da aqiqat. Qazaq üşin tüye malınan ayaulı mal joq. Tipten tüyeniñ tölin «bota» dep atağan halqımız, öz balasın da «botam» dep er­keletip jatpay ma? Al swlu qızdıñ körkin, bir ayaulı jan­­dı «Aqbota», «Botaköz» dep ataytını da bar. Endeşe, qazaq degen wğımmen bite qaynasıp ketken tüye, «sarı atan» qay qazaqtıñ da jüregine jılı tieri haq. «Sarı atannıñ äniniñ» özinde qanşama män, qazaqı jansaraydıñ körinisi bar deseñizşi! Alısta qalğan baldäurenniñ jaziralı küngeyin aqın «jayqalğan şabındıq», «kökjiekke iegin süyegen Kün» beynesi arqılı surettey otırıp, aldı ümit, soñı ökiniş mınau jalğan dünieniñ janarına eljireumen qaraydı. Öytkeni ol on se­giz mıñ ğalamğa, adamzat balasına, bir sözben aytqanda, ömirge ölerdey ğaşıq. Osını tüysingen sätte eriksiz közdiñ köliniñ möldiregenin de sezinuge bolar. Aqın tuğan jerdiñ swlulığın jan bitire, jandandıra örnekteydi. Ädebiet teoriyasında tildiñ bwl körikteu qwralın – keyipteu dep ataydı. Atalmış öleñde aqın tabiğattı adam türinde, swlu qız türinde bederlegen. Mäselen,
«Aspannan qwyılıp nwr,
Ketedi jaynap dala.
Kirpigin şwğınıq gül,
Aşadı jaylap qana…» dep, bwl sözben salınğan suretten aqın tiliniñ bay palitrası, ayşıqtı teñeuleri menmwndalap twr. Aspannan qwyılğan nwrmen jaynağan dala, kirpigin jaylap aşqan şwğınıq güldiñ keypi qanday ayaulı edi! Bwl öleñ­degi aqınnıñ bay tilin däleldep twrğan teñeuler men epitetter, metafora men metonimiya, sinekdoha men keyipteu öleñge erekşe mazmwn darıtıp, mağınasın biiktetken sındı.
«Ketpep pe eñ äri alıstap,
Uaqıttıñ kemesinde.
O, qayran balalıq şaq,
Tüstiñ sen nege esime?!» dep ayaqtalğan öleñ joldarı jürektiñ bir qılın qozğap ketkendey, ünsiz oyğa şomdıratını da şın. Kez kelgen jan özin, öz «menin» izdemesi barşağa ayan. Onı tek özine-özi sengen, söz dertine şaldıqqan, joğın tappay emdelmesin sezgen jan ğana ayta alatını mälim. Arqalı aqın öziniñ jwrtqa jwmbaq qalpın:
Bulığumen,
barmaqtı qwr tisteumen,
Ötti jıldar janğa jara üstegen…
Söytip jürip, oñaşa ösken jemistey,
Kökiregimde közden tasa pisti Öleñ! – dep na­qıştaydı.
Janı sonday näzik, tabiğatpen ündestikte ömir sürgen ol öziniñ «Aq qayıñ turalı balladasında» bala kezdegi bir oqiğanı eske aladı. Armanına qanat berip, biikti mwrat qıluına sebepşi – jay­laudağı qayıñdı bireulerdiñ baltalap, swlatıp tastağanın ayta otırıp, bala köñiliniñ qalay jaralanğanı, ömir boyı sol oqiğanıñ jüreginde qalğanın suretteydi. Jaralanğan bala köñili swmdıq tüs körip, tüsinde qayıñ emes, özine balta alıp jürgen adamdardan şoşıp oyanadı. Ömirbaqi sol bir suret sanasınan ketpeytinin:
Ozdırsam da jıldardıñ san köşin men,
Osı bir tüs şıqpay qoydı esimnen.
Köz aldıma keledi sol aq qayıñ,
Ağaş körsem tübirinen kesilgen, – dey otırıp, bir şıbıq sınsa janı türşigetinin keremet şeberlikpen örgen. Iä, aqın jüregi sezimtal. Ğalamda bolıp jatqan ärqilı özgerister aqın sanasına öz izin qaldırmay ketpeydi. Aqın şı­ğar­ma­şılığına den qoyğan sätimizde közge «Bas­qwn­şaq köli» degen öleñi ottay basıldı. Tuğan jerindegi twzdı köl Basqwnşaq arqılı perzent jüregin­degi tuğan jerge degen ölmes, öşpes sezimdi paş etedi.
Ne şara tağdırğa när bwyırtpağan,
Örtepti köl özegin küyikti arman.
Telegey su ornına öngen aq twz,
Möp-möldir köz jasınday twnıp qalğan, – degen joldardan teperişti tağdırdıñ izin tartqan adam men Basqwnşaq köliniñ tağdırın psihologiyalıq parallelizm arqılı surettegenine tänti bolasıñ.
Kepkendey kenezesi jwrtta qalıp,
Jatadı ol jaumay ötken bwltqa nalıp.
Qart Kaspiy ketken aunap oñtüstikke,
Bar suın Basqwnşaqtıñ wrttap alıp.

Bezinip tuısınan tübi birge,
Qaştı eken teñiz nege türip irge?!
Köz jasın sığa-sığa sarıqqanday,
Şıdamay ağayınnıñ küyigine, – qanday suret, psihologiyalıq ahual iirimi, tereñ filosofiya! Tw­nıp twr ğoy, twnıp twr! Ömirde pende ataulı basınan keşetin tuıstan köñil qalu, ağa­yın­ğa ökpelep, jat jerge irge audaru Kaspiy men Bas­qwnşaq köli arqılı öte bir kürdeli dramatizmge aynalıp twr­ğanday. Qayşılıqqa tolı ömirde adam basınan qanday jağday ötpeydi deseñizşi! Sonıñ bäri aqın jüregin panalap, sızdatadı, dertti ete­di. Mäselen, tuğan jeri «Qoyandınıñ» Azğır poligonınıñ zardabınan şekken qasiretin döp basıp beynelegen «Qoyandı» degen aza jırınıñ özindegi derekter men söz mäyegi, tildiñ şwrayı köz sürindiredi. Ülken bir romannıñ jügin arqalap twrğan tragediyalıq tuındı. Tuğan jerge öleñmen örgen qwlpıtas!
Osı maqalanı jazu barısında aqınnıñ jarı Asılğanım apaymen didarlasqan edik. Sonau 60-jıldarı Almatıda tabısqan eken. ­Satıbaldı ağa ol kezde QazMU-dıñ jurnalistika fakul'tetiniñ studenti. Bir qwrbısına barıp, sol jerden bir-birin tanıp, tauıptı. «Nege ekenin bilmeymin, amandasqan sätte jüregim lıq etkendey boldı» deydi ağınan jarılıp. Wzın boylı, közäynek kigen, ündemeytin, wyalşaq bozbalanıñ tağdırı bop tabısatının ol sätte sezgen joq, ärine. Bağına Satıbaldı ağa öte jaqsı adam bop kezdesti. Ömirleri beyne bir körgen tüstey bop öte şıqtı. Üş wlı bar. Kelin tüsirdi, nemere süydi. Biraq Satıbaldı ağa bardağıday emes ömir… Ağa mwrasın aldıma jayıp salğan ol kisiniñ közinen mwñdı kördim. Iä, «jaqsımenen sırlasqan jartı sağat, jamannıñ ötip ketken ömirindey» ekeni ras. Mınau ömirde adamnıñ köñilinen qımbat eşnärse joq. Biraq eşqanday sözben Asılğanım apaydıñ köñilin jwbata almaytınım da aqiqat. Satıbaldı Daumov qazaqpen birge bolaşaq künderge jol tartıp bara jatır. Sol ğana ayqın.

Gülzada NIETQALIEVA

«Ana tili» gazeti

0 pikir