Senbi, 30 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10382. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Alaşorda 7269 0 pikir 28 Säuir, 2014 sağat 16:48

TWRSIN JWRTBAY. JOQ, NWRIŞEV JALĞIZ EMES EKEN (JALĞASI)

2.

Eñ qauipti, eñ auır, eñ şındıqqa jaqın ayıptaulardan aman qwtılğan Mwhtar Äuezov epos turalı pikir talqısı twsında nege sonşa mazasızdanıp, qamığıp, özin özi erikti quğınğa tüsirip, Mäskeuge barıp şağınadı? Epos turalı pikirleriniñ keñes ökimetine qarsı qastandıq äseri sonşama küşti me edi? Älde M.Ğabdullinniñ, N.S.Smirnovanıñ, S.Nwrışevtiñ şığarğan ükimi sonday pärmendi me edi?

Marqwm Mälik Ğabdullin öziniñ fol'klor turalı därisiniñ teñ jartısın osı jağdaydı tüsindirip beruge arnauşı edi. Eki qolın keudesine ayqastırıp alıp tolğana aytqanda öne boyımız şımırlay otırıp tıñdauşı edik. Tura sol türşigudi S.Nwrışevtiñ maqalasın oqıp şıqqanda da basımızdan keşirdik.

Sonşama apşısın quırğan qanday jağday? Mwnı S.Nwrışevtiñ maqalasınıñ kirispesindegi:

«Jaulıq piğıldağı qay-jaydağı «teoriyalar» men «twjırımdardı» wzaq uaqıt boyı äşkereley almay kelgen qazaq ädebiettanuınıñ eñ mañızdı mindetteriniñ biri – qazaq aqını jäne ağartuşısı Abay Qwnanbaevtiñ ömiri men şığarmaşılığın zertteu bolıp tabıladı. Wlı oktyabr' socialistik revolyuciyasına deyin burjuaziyalıq wltşıldar Abaydı özderiniñ jarşısı retinde körsetuge tırıstı. Abaydıñ şığarmaşılığına reakciyalıq közqarastar oktyabr' socialistik revolyuciyasınan keyin de orın aldı. Keñes ökimetiniñ alğaşqı jıldarında burjuaziyalıq wltşıldar, pantürkister men panislamister Abaydıñ atın jamılıp, onı betterine perde etip wstap qazaq ädebiettanuına özderiniñ keñes ökimetine qarsı dwşpandıq közqarastarın ötkizip jiberdi... Alayda qazaq ädebiettanuındağı bwl salanıñ jağdayı äli de mäz emes... Abaydıñ ömiri men şığarmaşılığın zertteudegi burjuaziyalıq-wltşıl bwrmalauşılıqtar... qazir tözgisiz jağdayğa duşar etti... Socialistik ideologiyanıñ saltanattı jeñisi men ekpini bizge jat elementterdiñ küşti qarsılığın tuğızıp otır, olar özderiniñ ıqpalın ötkizip jiberu üşin markstik emes qay-qaydağı «közqarastar» men «twjırımdardı» jandandırıp, tartuğa tırısıp bağuda... Sondıqtan da, keñes ğılımınıñ barlıq salasındağı, onıñ işinde abaytanudağı sayasi qatelermen, bwrmalauşılıqtarmen küresu – bizdiñ qoğamımızdıñ qazirgi damu kezeñinde erekşe tözgisiz jağdayda jürgizilui tiis... Tek osı jağdayda ğana asa körnekti qazaq ağartuşısınıñ ädebi mwraların taza küyinde oqırmandarğa jetkize alamız»,– degen ükiminen tolıq añğaramız.

Nwrışevtiñ maqsatı Abaydı «tazartu» emes – tonau ekenin tüsindirip jatudıñ özi artıq. Onıñ közdegen qarauılı Abay emes, Äuezov bolatın. Marks pen Leninniñ, Stalin men partiyanıñ atın «jamılıp, onı betine perde etip wstap» M.Äuezovtiñ közin joyuğa wmtıldı jäne maqalanıñ mätinine jiti nazar salsaq, onıñ özge auditoriyağa, yağni, Mäskeuge layıqtalıp jazılğanın añğaru qiın emes.

Demek, bwl arada tağı da «Pravdanıñ» swğanaq qolı şığıp twr degen söz. Mwnı bilgen M.Äuezov sol Mäskeudiñ özinen sauğa izdeydi:

«Qosımşa qwjattıñ birinşisi – SSSR mädeniet ministri jold. Ponomarevke arnalğan meniñ ötinişim, ekinşisi – tayauda Almatıda ötken qazaq eposı turalı talqıdağı meniñ söylegen sözim. Meni däl qazirgi sätte tığırıqqa äkep tirep otırğan qısım men jağday turalı osı eki materialdan tolıq mağlwmat aluğa boladı jäne bwl jağday asa mañızdı taqırıptı igeru barısında, qazir p'esa türinde, al keleşekte jaña keñestik romanda beynelenetin qazaq keñes äyeliniñ obrazın somdau üstinde (audannnıñ hatşılığına köterilgen bwrınğı batıraq qız, ğılım kandidatı, Socialistik eñbek eri) tuıp otır»,– dep tüsindirme berdi.

Hattağı pikirge M.Ğabdullin men N.S.Smirnovanıñ bayandamaların jäne S.Nwrışevtiñ «Abaydıñ şığarmaşılığın zertteudegi burjuaziyalıq-wltşıl bwrmalauşılıqtıñ tamırın soñına deyin joyayıq» attı «Qazaq SSR Ğılım Akademiyası «Jarşısınıñ» 1953 jılğı №4 sanında jariyalanğan maqalasın «ayğaq retinde» paydalandı. Şındığında da, bwl M.Äuezovtiñ «eñ soñğı tamırına balta şabu» üşin jasağan basılımnıñ bas redaktorı N.Sauranbaev pen S.Nwrışevtiñ äreketi edi.

«Aşıq hattıñ» alğaşqı nwsqası Stalinniñ öliminen bwrın, «Pravda» gazetindegi «Sınau orınına madaqtau» attı maqala şıqqan kezde dayındalğanın eskersek, olardıñ «eñ soñğı» degen sözdi beker qoldanbağandığın añğaramız. Öytkeni abaytanudıñ tiri jürgen «soñğı tamırı» Mwhtar Äuezov bolatın. Sol tamırdı «baltamen şabudı» mindetine alğan «abaytanudıñ baltaşısı» onıñ sebepterin bılay tüsindiredi:

S. Nwrışev: «Abaytanu ilimi bir orınında qalıp qoyğan joq, bizdiñ qoğamdıq ömirimizben birge ol da damıdı. Oğan 1951 jılı ötken abaytanu mäseleleri jönindegi diskussiya dälel. Diskussiyada köptegen mäseleler birinşi ret biik talap deñgeyine köterildi».

Demek, abaytanudı bwl biikke kötergen, onıñ aqındıq mektebin talqandap, balalarımen qosıp şäkirtterinen ayırğan, yağni, abaytanudıñ bwtaqtarın otağan sol kezdegi bostandıqta jürgen jalğız adam – onıñ özi ğoy! Joq, Nwrışev jalğız emes eken. Oğan Stalinniñ özi «kömektesipti». Senbeseñiz oqıñız:

S. Nwrışev: «... Abaytanuı salasındağı osı dikussiya men sodan keyin jüzege asırılğan keybir şaralar – Stalin joldastıñ tiltanu mäselesi jönindegi eñbeginiñ ... äseriniñ tikeley igilikti nätijesi bolıp tabıladı».

Biz bwl aradağı köp nükteniñ orınındağı BK(b)P jäne Qazaqstan K(b)P Ortalıq komitetteriniñ ideologiya mäselesi jönindegi şeşimderi» degen «bası artıq sözdi» alıp qalıp otırmız.

S.Nwrışev (jalğası): «M.Äuezovtiñ «Abaydıñ ädebi mektebi-mis delingen ziyandı «twjırımı» ayıptalıp, talqandalğan dikussiyadan soñ ğana abaytanu salasında belgilengen şaralardıñ nätijesinde mañızdı betbwrıs jasaldı, abaytanudı wltşıldıq qateler men bwrmalaulardan azat etuge bağıttalğan şaralar qabıldandı...».

Alayda S.Nwrışev bwl şarağa da qanattanbaydı. Oğan – «känigi kenesarışılar» E.Bekmahanov pen E.Ismaiılovtıñ jäne Kenesarığa qarsı nauqannıñ qozğauşı tetiginiñ biri» B.Süleymenovtiñ, sonday-aq «Abaydıñ jalğan aqındıq mektebin nasihattauşınıñ biri» Q.Mwhamedhanov pen onıñ «wltşıldıq-burjuaziyalıq ziyandı, panislamistik, pantürkistik, orısqa qarsı bağıt» ekenin äşkerelegen Q.Jwmalievtiñ barlıq ğılımi ataqtarı men därejelerinen ayırılıp, «halıq jauı» retinde jiırma bes jılğa sottalıp ketkeni az körinip otır.

Endi «äşkereleuşi», «soñğı baltaşı» – Nwrışevpen, «äşkerelenuşi», «soñğı tamır» – Äuezov qana bostandıqta jürgen bolatın. (Tağı da qatelesippiz, ekeuiniñ de üstinen saqşı akademik Saqtağan Bäyişev jımısqılana qarap twrdı. Ol öziniñ bwrınğı maqalasındağı pikirlerdiñ är qaysısın jeke-jeke bapqa aynaldırıp, orısşa keñeytip jazdırıp, «baltaşığa» wstattı. Al balta men tamırdıñ qatar ömir sürmeytini belgili.

S.Nwrışev (jalğası): «Bärinen bwrın eskerte aytarımız, dikussiyada bastalğan közqarastar küresi jalğasın tapqan joq. Abaytanudı wltşıldıqtan tazalau nauqanı Abaydıñ «mektebi turalı twjırımdı» äşkereleuden arığa barğan joq. Abaytanudağı keybir mäselelerdiñ dwrıs şeşilui bizden aldağı uaqıtta da markstik wstanımdı negizge ala otırıp, äşkerelengen qayşılıqtar men qatelerdi ütiktep qana qoymay, onıñ tamırın tauıp, sebebin anıqtap, şwğıl türde onıñ közin joyudı talap etedi. Keybir abaytanuşılar bwl bağıtta talapqa say tabandılıq körsete almadı. Sonıñ kesirinen dikussiyadan keyin de ondağı äşkerelengen «ziyandı twjırımdardı» qayta tiriltuge wmtılıp otır. Mısalı, M.Äuezovtiñ Abaydıñ «aqındıq mektebi» turalı twjırımdı nasihattaytın «Aqın ağa» attı wltşıl romanı sol küyinşe äşkerelenbey qaldı. Barlıq közqarastar jüyesi osınday jäne basqaday da «jat twjırımdarmen» tikeley baylanısıp jatqan, öziniñ qateligin osı uaqıtqa deyin şın nietimen moyındamay kelgen M.Äuezov wzaq uaqıttan beri universitette abaytanudan däris berip keledi.

Bwl – Abaydıñ şığarmaşılığın bwrmalaudıñ bastı sebepkeri bolıp otırğan M.Äuezovtiñ közqarastarın qatañ jäne barınşa tereñ äşkereley ayıptamay, abaytanudı burjuaziyalıq wltşıldıqtan arıltu mümkin emes».

Al mwnday «ädiletsizdikke» Nwrışev tözbeytin. Nwrışev tözse de Bäyişev könbeytin. Öytkeni «Därigerler isiniñ» beti beri qarap, aqtaluğa bet alğan soñ, endi ol öziniñ Lısenkomen qosa «jalğan ğalım» retinde äşkerelenui mümkin ekeninen üreylenip, jantalasa janıqtı. Nwrışev bolsa öziniñ mıqtı qoldıñ küşimen soñğı ret sermelip twrğanın sezdi. Al ürey bilegen adamnıñ jüyke-tamırında sabır bolmaytını belgili. Nwrışevtiñ baltasın oñdı-soldı sermeui sondıqtan. Al ol baltanıñ iesi – BK(b)P men Qazaqstan K(b)P Ortalıq komitetteriniñ ideologiya bölimi jäne bwl ekeuiniñ «jauıngeri» «Pravda» men «Kazahstanskaya pravda» ekeni tura osı joldardağı:

«M.Äuezovtiñ Abaydıñ «aqındıq mektebi» turalı twjırımdı nasihattaytın «Aqın ağa» attı wltşıl romanı sol küyinşe äşkerelenbey qaldı. Barlıq közqarastar jüyesi osınday jäne basqaday da «jat twjırımdarmen» tikeley baylanısıp jatqan, öziniñ qateligin osı uaqıtqa deyin şın nietimen moyındamay kelgen M.Äuezov wzaq uaqıttan beri universitette abaytanudan däris berip keledi»,– degen joldardan anıq añğarıladı.

Maqaladağı aytılğan osı wsınıstar birinen keyin biri jüzege asırıla bastadı. «Aqın ağa» romanındağı wltşıldıqtı äşkerelegen maqala «Kazpravdada» jariyalandı. Endi onıñ soñğı talabı «M.Äuezovtiñ közqarastarın qatañ ayıptap, abaytanudı burjuaziyalıq wltşıldıqtan arıltu» ğana qaldı.

Bwl degeniñiz, osındağı öte oylanıp qoldanılğan «ayıp» (osujdenie) degen sözge say resmi ayıp tağılıp, türmege qamap, sotqa tartu degen söz. M.Äuezov istiñ beti teris bwrılıp bara jatqanın bildi. Sondıqtan da «suğa ketpes üşin tal qarmap» Fedeevtiñ özine:

«Mine, sizderdiñ ara tüsuleriñizdi tabandı türde ötinuimniñ sebebi, tım bolmağanda, meniñ dwrıs twstarımdı körsetip, belgilengen ar sızığınan attağan, joldastıq sınnıñ talaptarın bwzğan, tözip bolmaytın mazaq jolına tüsken adamdardan qorğaularıñızdı swrauımnıñ sebebi, osında. Mwhtar Äuezov. Almatı q., Abay, 157 üy, tel.82-60. 2 aprel' 1953 j.»,– degen ötiniş bildirdi.

Qanday ümitti, qanday jalınıştı, qanday qasiretti auır tilek deseñizşi!

«Tözip bolmaytın mazaq jolına tüsken» S.Nwrışevtiñ maqalasınan Mwhtar Äuzovtiñ sonşama sekem aluınıñ tağı bir sebebi, «halıq jauı» retinde «äşkerelenip» türmede jatqan Q.Jwmalievtiñ tergeuşilerge beruge tiisti ayğaqtarı siyaqtı. Al Nwrışevtiñ mına «arandatuı» oğan Q.Jwmaliev üşin kek alu siyaqtı bolıp köringenin zamandastarı rastaydı. Öytkeni tergeu isindegi jauaptıñ – ayıptau ükimine alıp keletinin ol bärinen jaqsı biletin.

S. Nwrışev (jalğası): «Öziniñ ötkendegi ädebiet jäne ädebiettanu salasındağı eñbekterinde M.Äuezov öreskel wltşıldıq qateler jibergeni jwrtşılığımızğa belgili, ol onı tipti tüzetuge de tırısqan joq. Onıñ ötkendegi qateleri keyingi qatelikteriniñ qaynar közi bolıp tabıladı, sebebi ol soñğı uaqıtqa deyin: eskiliktiñ aldında, feodal-baylardıñ aldında köpe-körineu bas iyuin toqtatpadı, burjuaziyalıq-wltşıl ideologiyadan arılmadı.

M.Äuezovtiñ körkem şığarmaşılıqta jäne sol siyaqtı ädebiettanuda jibergen öreskel qateleri, onıñ revolyuciya qarsañında wstanğan ideyalıq bağıtı men barlıq sayasi jäne ädebi qızmetiniñ körinisi bolıp tabıladı. Oktyabr' revolyuciyasınıñ qarsañında jäne sol twsta ol burjuaziyalıq-wltşıl «Abay jurnalınıñ redaktorınıñ biri boldı. M.Äuezovtiñ osı jurnaldağı qauırt äreketi onıñ tağdırın kontrrevolyuciyalıq «Alaş» partiyasınıñ tağdırımen baylanıstırdı. Onıñ bwl partiyamen baylanısı jurnaldağı qızmetimen ğana şektelip qalğan joq. Solardıñ tapsırması boyınşa M.Äuezov kontrrevolyuciyalıq «Alaş» jastar odağı attı mekemeniñ keñesterin wyımdastıruğa belsene aralastı. Atalğan jurnaldıñ betteri arqılı M.Äuezov qazaq jastarın «Alaş» jastar odağınıñ aynalasına toptasuğa şaqırdı. Qazaq jastarı mwnday arandatuğa barmadı, söytip, M.Äuezov öziniñ at töbelindey äriptesterimen oñaşa qaldı.

Keñes ökimeti ornağannan keyin bwl toptıñ keybir müşeleri, sonıñ işinde Äuezov te körkem ädebiet pen ädebiettanu salasında büldiru äreketterin jürgizdi. Olar eskilikti däriptedi, «Alaşordanıñ» kösemderin madaqtadı, keñes şındığına jala japtı, wlı orıs halqına qarsı jekkörinişti öştikti örşitti, tipti, keñes ökimetine aşıqtan aşıq qarsı şığuğa deyin bardı»,– dep örekpidi.

Bir adamnıñ ekinşi adamdı osınşama jek körui jäne onı osınşama jek körinişti etuge tırısuı, sonday-aq onıñ ölimine osınşama qwnığa qwştar boluı tek jüykesi tozğan janqiyarğa (maniakqa) ğana tän şalıq bolsa kerek. Sondıqtan da M.Äuezovtiñ:

«Qazaq Ğılım Akademiyasınıñ habarşısınıñ» №4 sanında Saurambaevtiñ redakciyalığımen şıqqan Nwrışevtiñ ... maqalası ... Äuezov pen onıñ şığarmaşılığı turalı aşıqtan-aşıq teris bağıt wstanğan, sıñarjaq jäne qırği qabaqtı taldau ekenine eşkimniñ kümän keltirui mümkin emes. Bwl maqala, bwdan bwrınğı jariyalanımdar siyaqtı, sınaudı emes, adamnıñ közin joyuğa (izniçtojit') bağıttalğan»,– dep jazuında şındıq bar.

Onıñ üstine osı sätte Beriyağa qatıstı «jaza nayzağayı oyqastap» twrdı. Beriyağa qatıstı tılsım da belgisiz maydannıñ betalısınan seskengen M.Äuezov qana emes, Sayasi byuro müşeleriniñ de töbe qwyqaları şımırlay seskendi. Sol üşin de ol da, Nwrışev ta ayanıp qalmadı, jantalasa qarmandı:

S. Nwrışev (jalğası): «Qazaq ädebietiniñ tarihımen aynalısqan Äuezov, orıs halqına qarsı öşpendilikti qozdıru üşin jäne keñestik Qazaqstannıñ ömirindegi revolyuciyalıq özgeristerdiñ bärine jekköriniştilikti tuğızu üşin qazaqtar men orıstardıñ arasındağı baylanısqa qarsı şıqqan keybir reakciyalıq aqındardıñ şığarmaşılığın nasihattau jolına tüsti, sonımen qatar qazaq eposı men Abaydıñ şığarmaşılığın jalğan tüsindiruge köşti. Tura osı kezeñde Äuezov öziniñ atşulı Abaydıñ «aqındıq mektebi» men kontrrevolyuciyalıq «zar zaman» ağımı jönindegi «twjırımın» wsındı. Bwl «twjırımğa» säykes, HİH ğasırdıñ ekinşi jartısındağı reakciyalıq aqındardıñ şığarmaları – orıstardıñ qonıstanuına baylanıstı tuğan halıqtıñ «zarın» jetkizgen qazaqtıñ halıqtıq ädebietiniñ qatarına jatqızıldı.

1932 jılı Äuezov respublikalıq baspasöz arqılı kontrrevolyuciyalıq wltşıldıqtan bas tartatının jäne keñes ökimetine qızmet etetinin jariyaladı. Alayda öziniñ mälimdemesinen keyin ile-şala kontrrevolyuciyalıq «Han Kene» p'esasın sahnağa şığarıp, qazaq pen orıs halqınıñ qarğısı atqan jauı Kenesarı hannıñ dañqın äspettedi, onı halıq batırı etip körsetti. Äuezovtiñ bergen uädesi orındalmadı. Ol öziniñ eskilikti qatelerinen bas tartudıñ, onı tüzetudiñ orınına, kerisinşe, şielenistire tüsti. Bwğan onıñ «Ädebiet maydanı» jurnalınıñ 1934 jılğı №11-12 sandarında jariyalanğan maqalası dälel. Bwl maqalada ol Abaydıñ şığarmaşılığı jönindegi öziniñ erterektegi aytılğan barlıq pikirlerin «bir jüyege» tüsiruge tırısqan. Sonıñ işinde, aqınnıñ tek qana mwsılmandıq şığıstıñ reakciyalıq dästürine eliktegen-mis delinetin alğaşqı kezeñdi – «Abay şığarmaşılığınıñ birinşi kezeñi» degen jalğan kezeñge böldi jäne onı negizdeuge wmtıldı. Öziniñ «jañalığın» däleldeu üşin Äuezovtiñ özi tauıp alğan-mıs delinip, üş qısqa öleñdi Abayğa teli taldaydı».

Söytip, M.Äuezovtiñ öziniñ aytuınşa Nwrışev osı maqalasında:

«Äuezovtiñ ğılımi-zertteumen aynalısqan otız jıldağı mwqım ömir jolın ala otırıp, onı müldem joqqa şığara ükim aytqan».

«Abaydıñ şığarmaşılığınıñ alğaşqı kezeñi-mis» delinetin şarttı ğılımi jüyeleudi «wltşıl-burjuaziyaşıl» dep bağalağan Nwrışevtiñ özi «Abaydıñ alğaşqı aqındıq kezeñi» degen taqırıpta qalay kandidattıq dissertaciya qorğap jür? Eger onı joqqa şığarsa, onda öziniñ de ğılımi taqırıbı jalğan, özi – wltşıl-burjuaziyaşıl, jalğan ğalım bolıp şıqpay ma? Abaydıñ: «Dosın kelip dosına jamandaydı, Şirkinde es bolsayşı sezed degenindegi» – Köjekbaydıñ keypin kiip otırğanın «sezetin» «ğılımi tüysiktiñ» jetpegeni me, sonda. Soğan qaramastan «qiyalay şauıp, qisının taptı»:

S.Nwrışev (jalğası): «Bwl öleñderdi Abaydıñ alğaşqı öleñderi retinde talday kele, olardı şığıstıq ıqpaldıñ bastapqı kezeñine jatqıza kele Äuezov: «Bası osı. Sodan äri balalıq künniñ elikteu ülgisin tastağanmen, ömiriniñ aqırına şeyin Abay osı jağadan qol üzbeydi. Abay aqındığınıñ işinde Şığıs arqauı wzınnan wzaq tartılğan jelidey bolıp sozıla kelip, eñ aqırı 1902 jılı jazılğan «Allanıñ özi de ras, sözi de raspen» ayaqtaydı», «...endi aqın Şığıstağı «tassauap» (sopışıldıq) poeziyasınıñ wrığın, işki-tısqı ülgisin, negizgi sarının tereñ tüsine bastağan» (13-bet).

... Abaydıñ şığarmaşılığındağı şığıstıq bağıt turalı öziniñ oyın jalğastıra kele, aqırında Abaydı panislamist etip şığaradı. «Sonımen,– dep jazadı Äuezov, – (Abay) öz twsında, HİH ğasırdıñ ekinşi jarımında, şığıs iliminde maydanğa şığa bastağan jañaşıl, racionalşıldar din reformaşıldarınıñ şenine aralasadı. ... Mwsılman ğalamınan şıqqan racionalşıldar 60-jıldarda öz elderinen qaşıp Parijge ornağan Jalaladdin Auğani, Mwhammed Ğabduhu edi... Kezi kelip öris ala alsa, äleumettik jwmısqa ru men auıl şeginen şığıp, memlekettik masştabta aralassa, Abaydıñ şındap toğısatın kisileri osılar men Qayım Nasıriler bolar edi... Osığan jetpese de eskiden ayaq kezde sıtılıp şığa bastadı, sol jañağığa qaray boy wra bastağan Abaydı biz aqınnıñ Europağa qarağan jüzinen bayqaymız, köre alamız. Osı aytılğanday, racionalşıldıq pen salt-sana, oy-öner jüzindegi jartılağan jañaşıldıqqa beyim bolmasa, Abaydan Europa jağasınıñ belgisin köre almas edik» (15-bet).

Söytip, osı arqılı Äuezov, Abaydıñ ideyalıq-şığarmaşılıq bağıtı – ol panislamizm dep däleldedi. Ol azday, Abaydıñ orıs mädenietine moyın bwruınıñ özin Äuezov panislamistik közqaraspen tüsindirdi, yağni ol: Abaydıñ jüziniñ Europağa qarauına panislamister jetekşilik etken racionalşıldardıñ jolına beyim bolğandığında – dep tüsindiredi».

Sirä, A.Fadeevke qaratıla jazılğan M.Äuezovtiñ sın men özara sın turalı:

«Sonımen qatar,... meniñ özime de kömek etudi maqsat etken, mendey qazaq, keñes jazuşısına da qamqorlıq oylağanı dep bağalaymın. Bwl – men siyaqtı keñes qayratkeri, halıq pen Lenin-Stalin partiyasınıñ senimi men qwrmetin, öz eñbegimen jäne äleumettik minezimen dwrıstap aqtay bilsin degendi añğartadı.

Negizdi, salmaqtı sözben meniñ qatelerimdi özime tanıtqısı kelgen partiyalıq ädil sınnan öz eñbekterimde men qorıtındı şığara biluge mindettimin. Ol sın, meniñ eñbegimdi halıq üşin paydalıraq, bağalıraq etu talabımen aytılğan, ideyalıq-sayasi är aluan olqılıqtar men qatelikterden sol eñbektiñ sau boluın oylağan sın dep tüsinemin.

Bizde – tirşiliktiñ bar salasına jäne bar maydanındağı adamdardıñ bet-ajarına qaramay aytılatın sın men özara sın bar. Onı halqımızdıñ, Otanımızdıñ wlı oqıtuşısı jäne tärbieşisi Lenin – Stalin partiyası qayrattı danalıqpen qoldanadı. Meniñ özime bwdan bwrın da paydalı, bağalı äseri bolğan sondaylıq sındı asa zor bağalaymın. Özimniñ jazuşı bolıp qalıptanuım men keñes qayratkeri atanu jolında men Kommunistik partiya men keñestik Otannıñ tärbielik äserin, jaqsı ıqpalın köre otırıp öskenmin. Sol üşin özimdi olarğa moral'dıq twrğıdan ömirlik qarızdarmın dep sanaymın»,– degen pikiri Nwrışevqa qaratılmağan ispetti.

Öytkeni, reniştiñ dığı qanşama sezilip twrğanımen de, anaday şabındı şaptığuğa tım jwmsaq qayırılğan jauap. Bwdan köri «Kazpravdağa» jazğan qaytarmasındağı:

«Bwl maqala, bwdan bwrınğı jariyalanımdar siyaqtı, sınaudı emes, adamnıñ közin joyuğa (izniçtojit') bağıttalğan»,– degen joldar layıqtı uäj siyaqtı.

Jağdaydıñ öte şielenisip ketkenin jäne qalayda araşağa tüspese Äuezovten ayırılıp qalatının bilgen, özderinen:

«Aleksandr Aleksandroviç Fadeevten, Aleksey Aleksandroviç Surkovtan jäne Konstantin Mihayloviç Simonovtan: ömiriniñ bir sätinde, adamgerşilik twrğıdan asa auır qwmığuğa wşırağan ömiriniñ eñ qiın sätinde Üşeuinen: adamnıñ – adamğa, jazuşınıñ – jazuşığa şağınuı retinde ... hatqa qosıp jiberilgen eki materialmen özderiniñ tanısıp şığıp ... tiisti jerde (qayda jäne qalay wyğarsa da) pikirlerin aytudı swrağan».

 

 

Attarı atalğan jazuşılar Äuezovtiñ ötinişin orındau üşin üşeuara aqıldasa kelip, 26-mamır küni SSSR Jazuşılar Odağınıñ sekretariatında «Qazaqstan Jazuşılar Odağında ötken halıqtıq epos turalı keñestiñ qorıtındıları» turalı mäjilis ötkizip, onda M.Äuezovtiñ ötinişin qaradı. Şağın mäjilisti Odaqtıñ hatşısı Aleksey Surkov jürgizip otırdı. Almatıdağı talqılauğa qatısqan mäskeulik professor Klimoviç qısqaşa mağlwmat berdi. Jauap sözinde M.Äuezov:

«Klimoviç joldastıñ habarlaması qazaq eposı jöninde ötken dikussiyada köterilgen mäselelerdi öte naqtı jäne däl jetkizip berdi, onıñ pikirleri şındıqqa say keledi. Alayda onıñ habarlamasında bizdiñ pikir talasımızğa qatıstı mäsele nazardan tıs qaldı. Ras, ol öziniñ sözin jalğastıruğa äzir ekendigin bildirdi. Bayandamaşımen bizdiñ aramızda, sonıñ işinde ekeumizdiñ aramızda öte tamırlı pikir talası boldı. Birinşi jäne ekinşi bayandamanı men joğarı ğılımi deñgeyde jasalğan joq dep eseptedim. Ğabdullin jekelegen mäselelerdi qoya bilgen. Bir jağınan özin qosıp, ekinşi jağınan özgelerdi de qosa sınağan onıñ pikiri, bäribir, sıñarjaq pikir boldı. Mısalı, mäselen, jeke mäselelerdi şeşuge qatıstı jekelegen zertteuşilerge jağımdı ne jağımsız bağa bergen kezde, ol ärkimniñ betine bir qarap, ärkimge är qalay bağa berdi. Ärkimniñ jibergen qatelerine öziniñ onımen aradağı jeke qarım-qatınasına baylanıstı är qanday ädiletsiz közqaras bildirdi. YAğni ol qateliktiñ özin qaqpaqılğa saldı. Pikir qorıtındısı boyınşa älgi qatelikterdi äsirelep sayasi qılmıstıñ qatarına jatqızıp, jañağı jazuşı men zertteuşiniñ isine qatal ükim şığardı, al tura sol qatelikterdi jibergen, biraq özine jaqın jazuşılar men zertteuşilerdiñ eñbegin bağalağanda «Pravdanıñ» maqalasında körsetilgenindey, qoñırjay küyge köşti...»,– dep öziniñ ökpesin bildirdi.

S.Nwrışev (jalğası): «... Abayğa osınday jala japqan Äuezov öziniñ bwl pikirin: A.Puşkinniñ «Evgenii Onegininen» erkin audarma jasadı-mıs – dep däleldegensidi. Osı arqılı Äuezov: Abay – Puşkinniñ wlı mwrasın igeruge qatıspadı jäne onı mensinbedi – degendi basa körsetpek boladı. Eñ soñında Äuezov Abaydıñ aqındıq mektebi jönindegi alaşordaşılardıñ twjırımdarın Abay şığarmalarınıñ şığıstıq negizimen baylanıstıradı...

... Äuelde Abayğa Puşkindi mensindirmegenimen, keyinnen Abaydıñ Puşkinmen äuestenuin bekitui, öziniñ abaytanudağı wltşıl-burjuaziyaşıl wstanımın bürkemeleuge wmtılğan Äuezovtiñ kädimgi qulığı...

... Joğarıdağı taldanğan maqaladağı Äuezovtiñ ziyankes közqarası 1951 jıldıñ mausım ayına deyingi abaytanu jönindegi diskussiya ötkenşe saqtalıp keldi... Äşkerelenbegendikten de, onıñ ziyandı «twjırımdarı» sufizm men panislamizmdi aşıq nasihattauğa qızmet etti... Mısalı, jiırmasınşı jıldarı Abaydıñ şäkirtteriniñ qatarına «Alaşordanıñ» kösemderin jatqızsa, al otızınşı jıldarı ol (kösem – A.Baytwrsınov – T.J.) ötpeytin bolğandıqtan da, onı alaşordaşılardıñ eleusizdeu ökilimen (Kökbaymen – T.J.) almastırdı.

Abaydıñ şığarmaşılığına arnalğan Äuezovtiñ «zertteuleriniñ» bärine ortaq bir erekşelik bar. Ol zertteulerdiñ bäri de Abaydı Şığıstıñ reakciyalıq dästürine, jalpı eskilikke qaray keyinge şegeredi. Sol maqsatqa jetu üşin Abaydıñ aynalasına «şäkirti esebinde qaydağı bir mollalardı, bir top alaşordaşılardı jäne halıq jauların jinaqtaydı, Abaydıñ özine reakciyalıq öleñderdi tañadı. Mwnıñ barlığı Äuezovke ne üşin kerek? – deysiz be, ol – Abaydıñ şığarmaşılığın neğwrlım eskilikke qaray beyimdep şığarıp, solğwrlım orıs mädenietinen alıstatu üşin, sol kezde Rossiyada ötip jatqan wlı oqiğalardan bölip alu üşin kerek. Sondıqtan da, Äuezov jol berip otırğan abaytanu salasındağı jekelegen bwrmalauşılıqpen ğana emes, eñ bastısı, Äuezov öziniñ ädebiettanudağı twjırımdarına negiz etip alıp otırğan burjuaziyalıq-wltşıldıq ideologiyasına qarsı qatañ küres jürgizu qajet. Jekelegen faktilerdiñ soñınan erip ketip, onı taldau jäne joqqa şığaru barısında, sonıñ qatparındağı qaynar közin körmeseñ, adasıp ketuiñ de ğajap emes. Biz söz etip otırğan mäseleniñ qaynar közi – M.Äuezovtiñ eski qateleri, eski ideyaları. Tek solar ğana onı: Abay mektebi jönindegi mäseleni köteruge, onıñ ädebi dästürin qazaq qoğamınıñ damu ürdisinen, 1905 jılğı revolyuciyadan, Abay dästüriniñ tikeley jalğası bolıp tabılatın HH ğasırdıñ basındağı revolyuciyağa deyingi qazaq ädebietindegi demokratiyalıq köñil-küyden oqşau, eñ soñında qazaq halqınıñ tağdırındağı betbwrıstı kezeñ bolğan oktyabr' socialistik revolyuciyasınan bölip qarastıruğa alıp keldi»,– dep abaytanuğa qatıstı ayıptaulardı bir tüyip tastaydı.

Bwl ayıptan M.Äuezovti Fadeev te, Fadin de, Simonov ta qwtqara almaytın. Puşkindi mensinbey, şığıs aqındarına ilhamın jalğaudı olardıñ da ülken qılmıs retinde sanaytını anıq edi. S.Nwrışev tek abaytanu ilimine qatıstı ayıptaularmen Äuezovtiñ «tamırına balta şaba almaytının» bildi. Sondıqtan da onıñ bükil ğılımi şığarmaşılığına auız saldı.

Ä.Jaymurzin: «Biraq... Iä, biraq Ädebiet salasında Mwhtar Äuezovtiñ aynalasında kün säulesi jarqıray tüskenimen, onıñ ğılım salasındağı eñbekteri töñiregindegi tüsinbeuşilik orın ala bastadı. Ol «Abaytanu», «Abay mektepteri» degen mäseleler töñireginde örbidi. Keyde Nwrışev, tağı basqalardıñ keleñsiz maqalaları jarıqqa şığıp ta ülgirdi. Osı mäseleniñ ayağı Mwqañdı QazMu-den sabaq beruden bosatumen ayaqtaldı ğoy deymin. Meniñ bwl mäsele jöninen biletinim: sol kezde onıñ abaytanu turalı oqığan lekciyalarında wltşıldıq sarın küşti degen pikir bolatın. Ortalıq komitette bir ret osı mäsele söz bolğanda men onıñ lekciyasınıñ tekstisi bar ma, bar bolsa onı oqığan kim bar dep swrağanımda, eşkim jauap bere almadı. Olay bolsa bwl bos söz, sondıqtan qatıspaymın,dep ketip qalğanmın.

Keyin bir kezdeskende Mwhañnan: Abaytanu turalı lekciyañızdıñ jazbaşası bar ma, bolsa mağan oquğa beresiz be?,dep swrap edim, bar, bereyin dedi. Köp keşikpey maşinkağa basılğan 500-600 bettey mwqabağa tüptelgen lekciya meniñ qolıma tidi. Men onı asıqpay oqıp şıqtım. Qoljazba mağan öte qattı wnadı. Bwl nağız ğılımi eñbek eken, Abay turalı mwnday ğılımi zertteudi men bwrın-soñdı oqıp körgenim joq. Bwdan keyin Mwhañdı şaqırıp, qoljazbasın özine bererde: oqıp jürgen lekciyañız osı ma, älde bwdan basqa tağı birdemeler bar ma?, dep külip edim. Bwdan basqa ne boluşı edi, dep özi de küldi. Älgi wltşıl dep aytıp jürgenderi osı bolsa, bos söz eken dedim. Al mwnı nege baspağa berip kitap etip şığarmaysız degenimde: onday oyım bar edi, biraq osındağı keybir mäseleler jöninde ärtürli sözder aytılıp jürgesin, kidirtip jürmin dedi. Baspağa dayarlañız, eger Ğılım akademiyasınıñ baspası baspasa, biz basalıq. Abay jazuşılarğa da, akademiyağa da birdey emes pe,degenimde onıñ dwrıs eken, oylanayın dedi. Bwl eñbek menen keyin jeke kitap bolıp şıqtı».

S. Nwrışev (jalğası): «M.Äuezov jibergen qateler men bwrmalauşılıqtar, onıñ tek abaytanu töñiregindegi eñbekterimen şektelip qalmaydı. M.Äuezovtiñ ädebiettanudağı özge de eñbekteri tura osınday ideyalıq dertke wşırağan. 1944 jılı ol qazaqtıñ audarma mısaldarınıñ kontrabandalıq jinağın qwrastırdı, öytkeni avtorınıñ atın atamastan alaşorda kösemi Baytwrsınovtıñ köptegen mısaldarın kirgizip jiberdi. Baytwrsınovtan basqa avtorlardıñ barlığınıñ atınıñ körsetiluine qarağanda, Äuezov mwnı qasaqana istegen. Sonımen birge Baytwrsınovtıñ «Qazdar» degen mısalın Abaydıñ atınan jariyalap jibergen...

... M.Äuezov – burjuaziyaşıl-wltşıldıqtıñ ruhı özeginen ötken «Qazaq ädebieti tarihınıñ» birinşi tomınıñ redaktorı. M.Äuezovtiñ bastı ayıbı sonda, bwl kitaptıñ avtorları BK(b)P-nıñ ideologiya mäseleleri jönindegi şeşimderin jäne QK(b)P Ortalıq komitetiniñ «Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ Til jäne ädebiet institutındağı öreskel sayasi qateler turalı» qaulısındağı qazaq ädebiettanuındağı ziyankes «teoriyalar men twjırımdardı», sonıñ işinde M.Äuezovtiñ «zar zaman twjırımın» qatañ sınğa alıp, ayıptağan şeşimin közge ilmegen.

Respublikalıq baspasözderde M.Äuezovtiñ: orıs tiliniñ aralasuı qazaq ädebi tilin şwbarlaydı, sondıqtan onı dıbıstaluı boyınşa (tüpnwsqada – iskajennım vide – T.J.) qoldanuı kerek – degen «teoriyası» sınaldı. Äuezovtiñ bwl pikiriniñ tamırı tereñde. 1918 jılı Äuezov redaktorlıq etken «Abay» jurnalı: egerde orıs sözderi qazaq tiline kirigetin bolsa, oğan qazaqtıñ tımağın kigizip, yağni, onı dıbıstaluı boyınşa (iskajennım vide – T.J.) bwzıp alu kerek dep jazğan bolatın...».

Söytip, onıñ barlıq şığarmaşılıq äreketi turalı mınaday «ükim» wsındı:

S.Nwrışev (jalğası): «... Joğarda keltirilgen faktilerdiñ barlığı da M.Äuezovtiñ ädebiettanudağı keypin tolıq äşkerelep beredi, bwdan onıñ 30 jılğa sozılğan ädebiettanu salasındağı barlıq äreketi öreskel sayasi qatelikter men bwrmalauşılıqtarğa tolı bolğanı anıq körinedi. Eriksizden eriksiz: M.Äuezov öziniñ qatelikterine sın közimen qaradı ma, qaray ala ma?,– degen swraq tuadı».

Ärine, ol swraqtıñ jauabı «joq» degen bir auız söz ğana. Qarsı şıqsañız boldı, däleli dayın.

S.Nwrışev (jalğası): «Bir mısal keltireyin... 1951 jılı aqpan ayında «Leninşil jas» gazetinde osı joldardıñ avtorınıñ «Abay şığarmaşılığınıñ birinşi kezeñi turalı» degen maqalası şıqtı. Onda M.Äuezovtiñ abaytanudağı ideologiyalıq bwrmalauşılıqtarı jönindegi qajetti pikirlerdiñ bir böligi ğana qamtıldı. Biraq ta ol bwl sınğa keñes jazuşısı äri ğalımı retinde qaramadı. Öziniñ markstik ilimge qarsı közqarasınıñ äşkerelenip qalu qaupinen seskenip (redakciyanıñ ötinişi boyınşa onıñ atı maqalada atalmasa da), M.Äuezov merzimdi baspasözde biraz maqala jariyaladı («Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ Jarşısı, «Socialistik Qazaqstan», «Leninşil jas»), onda ol öziniñ joğarıda taldanğan 1934 jılğı maqalasındağı qatelikterdi öktemdikpen qorğap, öziniñ qarsılasına şabuıldaumen boldı. Äuezov ädebiettanudağı öziniñ közqarastarın nasihattau jäne onı taratu üşin ğılımi kadrlardı paydalanuğa tırısadı...».

Ärbir abaytanuşı – abaytanudıñ negizin qalauşı Äuezovtiñ şäkirti boluğa wmtıluı zañdı jäne ol ülken ğılımi mektep emes. Al «özi bilmeytin, bilgenniñ tilin almaytın» S.Nwrışev üşin M.Äuezov bedel emes edi. Ol M.Äuezovti de, onıñ şäkirtterin de közge ilmedi, olardı ğılımi baqtalas dep qabıldadı. Özin twlğa retinde sezindi. Egerde osı jolı M.Äuezov türmege tüsse – ol armanı da orındalatını anıq edi. Qayran Abay! Küniñ kimge tüse jazdağan?!.

S.Nwrışev (jalğası): «Öziniñ ziyandı ideyalıq wstanımın küşeyte tüsu üşin M.Äuezov qazaq ädebiettanuındağı «ğılımğa qarsı twjırımın» nığaytuğa tırısadı. Osı maqsatpen ol Q.Mwhamedhanovtıñ Abaydıñ aqındıq mektebi turalı dissertaciyasın sonday mwqiyat dayındattı, onda M.Äuezovtiñ ötkendegi qateleri men bwrmalauşılıqtarı barınşa jinaqtalğan. Dissertaciya aşıq jäne kölegeylep jetkizilgen markstik ilimge qarsı materialdarğa lıqa tolıp twrğan bolıp şıqtı. Alayda Äuezovtiñ bwl rette jolı bolmadı. Ğılımi keñestiñ Mwhamedhanovqa berilgen ğılımi därejesi qaytarılıp alındı, al onıñ avtorı halıq jauı retinde äşkerelendi. M.Äuezovtiñ osı dissertaciyanıñ tarihına baylanıstı wstanımı öte öreskel. Ol tek qana ideyalıq şabıttandıruşı ğana emes, osınday ziyandı jwmıstıñ jetekşisi ğana emes, sonımen birge opponenti de boldı. Ol Til jäne ädebiettanu institutınıñ ädebiet sektorında, instituttıñ Ğılımi keñesinde jäne Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ qoğamtanu ğılımdarınıñ birikken Ğılımi keñesindegi qorğau kezinde de onı qorğap söyledi. Mwnıñ barlığı, osınday barıp twrğan ziyandı dissertaciyanı qorğaştauı, M.Äuezovtiñ onda asa ülken jeke müddesi bolğandığın bayqatadı...».

Şäkirt dayındauğa qay ğalım müddeli emes. Onı ğılımi mwratı men maqsatına jetkizu jolında qay wstaz täuekelge barmaydı? Sol da qılmıs pa? S.Nwrışev üşin – qılmıs, nağız qılmıs edi. Öytkeni ol mwnıñ özimen baqtalastıratın nağız ğalımdı tärbielep otır ğoy.

S.Nwrışev (jalğası): «Soñğı uaqıtta M.Äuezovtiñ bir kezde äşkerelengen «teoriyaları men twjırımdarın tiriltuge wmtıluşılıq bayqaladı. Mine, tura osığan oray partiyalıq baspasözde Z.Kedrinanıñ M.Äuezovtiñ şığarmaşılığı turalı kitapşası ädil sınğa wşıradı. Onıñ ötkendegi qatelerin aqtauğa, keñes ökimetiniñ alğaşqı jıldarındağı onıñ wltşıldıq aşıq äreketin bürkemeleuge wmtıluına dälel retinde mına joldar mısal bola aladı: «Öziniñ ädebi jäne qoğamdıq qızmetiniñ alğaşqı jıldarında jas M.Äuezov revolyuciya isine şın jüregimen paydalı boluğa tırıstı... Oqu men äkimşilik jwmıstı qatar atqardı (21-bet). Bwl şındıqqa say dälel emes. Bwl jıldarı Äuezovtiñ keñes ökimetiniñ jauı bolğanı eşkimge qwpiya emes, onı özi de moyındaydı. 1950 jılı basılıp şıqqan «Abay» romanına qosımşa berilgen «Ömirbayanında» ol «1932 jıldan keyin ğana keñes jazuşısı» esebinde qızmet istey bastağanın jazdı. Sodan keyin Z.Kedrina öziniñ kitabında M.Äuezovtiñ bayağıda wmıtılıp ketken ziyandı tuındısın aqtauğa jäne Abay mektebi turalı jalğan «twjırımı men teoriyasın» tiriltuge tırısadı. Ol abaytanudıñ biraz mäselelerin bwrmalap bayandaydı. Mwnıñ barlığı M.Äuezovtiñ tikeley jetekşiligimen nemese ünsiz maqwldauımen jüzege asırılıp otır...».

Qastanşıqpağır, baqas ğılımnıñ äureşiligine» (Abay) tüsken S.Nwrışev öziniñ oyın osılay baspaqtata kelip:

«... Mwhtar Äuezov wzaq uaqıt boyı halıq jaularınıñ ideyasın nasihattap, olardıñ özin qolpaştap keldi, sol üşin eşqanday jauapkerşilikke tartılğan joq...»,– degen qorıtındı şığardı.

Onıñ payımdauınşa: qazaq ruhaniyatı M.Äuezov bostandıqta jürgende ilgeri damımaydı. Öytkeni:

«... M.Äuezovtiñ tarapınan jäne onıñ janaşırlarınıñ tarapınan jiberilgen, är türli forma men täsilder arqılı körinis bergen äreketterdiñ barlığı da burjuaziyalıq wltşıldıqtı aşıq nemese bürkemelep nasihattau bolıp tabıladı. Qazaq ädebiettanuındağı wltşıl közqarastar äli de soñına deyin äşkerelenip bitken joq jäne bizdiñ küresti qarqındı damıtuımızğa ülken tosqauıl qoyıp otır».

Sondıqtan da ol öziniñ, yağni, baqas tobırdıñ maqsatın:

«Bizdiñ maqsatımız burjuaziyalıq wltşıldıqqa qarsı küresti aqırına deyin jetkizuge» wmtıldı.

YAğni, Mwhtar Äuezovti türmege qamap, jer audartu. Mwhtar Äuezovtiñ öz tilimen aytsaq, bwdan artıq «tiridey teriñdi sıpırudıñ özge jolın tabudıñ özi qiyamet».

«Aqırına deyin, tamırına balta şabılğanğa deyin küresuge» ant bergen Nwrışevtiñ maqalasına M.Äuezov:

«Bir adamnıñ 30 jıl boyğı eñbegin twtastay talaq etip, döreki sıñar ezuley mazaq etudiñ soraqı nwsqasın elestetu üşin «Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ Habarşısınıñ» №4 sanında basılğan S.Nwrışevtiñ maqalasındağıdan artıq tiridey teriñdi sıpırudıñ özge jolın tabudıñ özi qiyamet. Ğılımi mekemeniñ köşbasşısı bola twra, aldına «Abay tvorçestvosın zertteudegi burjuaziyalıq-wltşıl bwrmalauşılıqtıñ tamırına balta şabayıq» – mıs-dep baysaldı ğılımi mindetter qoya otırıp jäne öziniñ derekteriniñ naqtılığı men pikiriniñ dwrıstığına eş küdiksiz sendire söylese de, bwl maqala Abaydıñ eñbekteri men ömirin zertteu jolındağı eñ senimdi, tarihi twrğıdan moyın bwrğızbastay däleldermen däyektelgen mañızdı derekterdi qasaqana bwrmalau jäne qasaqana teris pikir tuğızu piğılı men arandatudı közdegen»,– dep bağa berdi.

Üzindisi ğana alınıp otırğan «Literaturnaya gazetanıñ» redakciyasına joldanğan bwl «Aşıq hat» mausım ayınıñ 2-jwldızında ötken SSSR Jazuşılar Odağınıñ basqarma jinalısında arnayı talqılandı. Oğan Qazaqstannan Ä.Jaymurzin resmi şaqırıldı jäne Ä.Äbişev qatıstı.

Ä.Jaymurzin: «1953 jıldıñ may ayında men Ortalıq partiya Komitetiniñ janındağı Qoğamdıq ğılımdar akademiyasına emtihan beruge Moskvağa bardım. Jazuşılar Odağı bastığı jwmısınan bosanğanım joq. Eger emtihan berip tüssem, Jazuşılar Odağınıñ plenumın şaqırıp, sonda bosanatın bolıp keliskenbiz. Almatıdan şığarda Moskvağa Jazuşılar Odağınıñ qonaq üyinen nomer swrap telegramma bergenmin. Kelsem «Moskva» qonaq üyinen nomer dayar eken. Soğan kelip toqtadım. Tañerteñ toğızdan asa bergende telefon soğıldı. Alsam Jazuşılar Odağınan eken: qazir K.Simonov joldaspen söylesesiz dedi. Amandasıp, hal-jay swrasqannan keyin, men oğan emtihan tapsıruğa kelgenimdi aytıp, odaqqa keyin kelemin dep edim: joq siz mağan qazir kereksiz, sondıqtan aldımen bizge soğıñız dedi. Köp keşikpey K. Simonovtıñ hatşısı mağan qanday nömerli maşina ketkenin habarladı.

Men kelgennen keyin Simonov Qazaqstan Jazuşılar Odağındağı hal-jağdaydı swradı. Men qısqaşa bayandap aytqannan keyin öziniñ meni nege şaqırğanın aytıp, bir kişkene paraq qağazdı körsetti. Onda: Surkov pen Simonov joldasqa! Mına Äuezovtiñ arızın sekretariattıñ keñeytilgen mäjilisinde qarap, sodan keyin meniñ qolımmen Ortalıq partiya Komitetine hat dayarlañızdar dep tapsırıptı A.Fadeev joldas. Särsenbi künine sekretariat mäjilisin şaqırıp otırmız, soğan sizdiñ qatısuıñız qajet dedi. Men kelistim. Kelisilgen mezgilge sekretariat müşeleri men şaqırılğan adamdar jinaldı. Qazaqstan Jazuşılar Odağınan Äuezov, Äbişev jäne men boldım.

Sekretariattı A.Surkov basqardı. Ol Äuezovtiñ Fadeevtiñ atına hat jazıp, özine keybir adamdardıñ auır-auır ayıp qoyatının, onıñ şındıqqa janaspaytının, öziniñ sovet ädebietine şın aq nietimen qızmet istep jürgenin, oğan öziniñ şığarmalarınıñ dälel bolatının aytıptı. Öziniñ atına tağılıp jürgen orınsız jalalardan qorğaudı Jazuşılar Odağınan swraptı. Sekretariattıñ osı mäselege arnalıp otırğanın aytqannan keyin, Surkov joldas birinşi sözdi mağan berdi.

Men on minut şamasında Qazaqstan Jazuşılar Odağındağı jağdaydı aytıp, respublikanıñ partiya, ükimet orındarında da, Jazuşılar Odağında da Äuezov jöninde jaman pikir joq ekendigin, onı asa körnekti sovet jazuşısı dep sanaytının ayttım. Sonımen qatar keybir adamdardıñ Äuezov jöninde jañsaq, birjaqtı teris pikirleriniñ barlığın, olardıñ keyde baspasöz betterinde jarıq körgenin de bayandadım. Aşıq bolmağanımen keybir jazuşılardıñ iştey onı qoldaytını da joq emes dedim. Qazaqstan jazuşılarınıñ bir mäjilisinde Säbit Mwqanov aldında otırğan Äuezovke közinşe onı «halıq jauı Äuezov» degenin, men onıñ bwl söziniñ dwrıs emestigin aytıp eskertu jasauğa mäjbür bolğanımdı da jasırğanım joq.

Bwdan keyin Surkov sözdi Äuezovke berdi. Sekretariatta N.Tihonov, L.Leonov, V.Kojevnikov, SSSR Ğılım akademiyasındağı Älem ädebieti institutı partiya wyımınıñ hatşısı, ğılım kandidatı A.Petrosyan qatınasıp otırdı.

Men Äuezovtiñ talay söylegenin de, jasağan bayandamaların da tıñdağan adammın. Biraq onıñ mwnday kösilip tereñ de tebirene söylegenin birinşi ret estidim. Sözi 30-35 minutqa sozıldı, otırğan jwrt wyıp, meylinşe zer salıp tıñdadı.

Mwhañ sözin özin Rossiya imperiyası otarınıñ şettegi tükpirinen şıqqan qazaq halqınıñ jas intelligenciyası qatarına jatqızatının ayttı. Wlı Oktyabr' revolyuciyasın olardıñ quana qarsı alğanın, biraq onı alğaşında jete tüsine almauşılıqtıñ bolğanın da ayta kelip: biz birneşe esikterdi qaqtıq, odan türlişe dübir-dauıs estidik, keybireuler dwrıs esikke tap bolıp, dwrıs jolğa tüsti, al keybireuleri jañsaq dübirge ilesip ketip qatelesti de dep küldi. Men solardıñ birimin dedi de, äleumettik revolyuciya siyaqtı wlı özgeristi birden tüsine qoyu oñayğa tüspeytin mäsele ekendigi qaysımızğa bolsa da tüsinikti ğoy. Şınımdı aytsam, dostarım-au V.I.Lenindey kösemderiñ bola twrıp, M.Gor'kiydey wstazdarıñ bola twrıp, sizder de sol kezde şataspap pa ediñizder degende, jwrt du külip jiberdi. Ömirde sözge sarañ L.Leonov N.Tihonovqa qaray qolın nwsqap: sonıñ bireui mine aldıñızda otırdep rahattana küldi.

Bwdan keyin Mwhañ öziniñ jazuşılıq jolına şolu jasadı: Socialistik realizmge men tura jolmen kelgenim joq. Meniñ jolım soqpağı köp jol. Men bir kezde romantizmmen äuestendim. Şın mäninde onı meñgergim kelip özimniñ jazuşılıq mümkinşiligimdi bayqap baqtım, şının aytqanda men naturalizmdi de teris körgenim joqdey kelip, jalpı jazuşı öziniñ tvorçestvosında qanday jolmen jüruge de erikti dep esepteymin dedi de, bwl kezeñdi öziniñ jazuşılıq şeberligin jetildire tüsuge wmtılu jolım dep bilemin dedi. Socialistik realizmniñ teoriya jaqtarında äli de oylanatın problemalar jetkilikti dey kelip, şın mäninde socialistik realizmdi jazuşı öziniñ şığarmaları arqılı iske asıra aladı, osını birden bir dwrıs jol dep esepteymindedi.

Men özimdi socialistik realizm jolına şın nietimmen keldim dep ayta alamın. Onı men qalay meñgere aldım, öz şığarmalarımda iske asıra aldım ba, joq pa, oğan ädil töreşi özderiñsiñder, sonı aşıq aytularıñdı swrar edim dedi. Sizderden swraytın bir-aq tilegim bar – kemşilikterimdi jasırmay tura aytıñızdar, men oğan tük renjimeymin dep barıp toqtadı.

Mwhañnıñ sözi ayaqtalğan boyda A.Surkov ornınan atıp twrıp (özi öte bir şapşañ adam bolatın) söylep kep ketti. Eñ aldımen ol qazaq ädebieti tuısqan respublikalar ädebietteriniñ işinde eñ jedel ösip kele jatqan, keleşeginen ülken ümit küttiretin ädebiet ekenin ayttı. Qazir onda barlıq janrda öz qoltañbası bar şığarmalar köptep şığa bastadı. Eñ ülken maqtanış – ondağı qalıptasqan jazuşı kadrları. Bwl ädebiet bizge Jambıldı berdi, Mwhtardı, Säbitti, Ğabitti, Ğabidendi berdi. Bwlardıñ atı odaqqa ğana emes, şet elderge de belgili bolıp otır. Biz mwnday ädebietti kim köringenniñ qoljaulığına bere almaymız, qazaq ädebietiniñ kadrların orınsız qaralaudan, jaladan qorğau bizdiñ azamattıq borışımızdedi.

Bizdiñ bügingi mäjilisimizdiñ taqırıbı Mwhtar Omarhanoviçtiñ hatı bolğandıqtan, bwl mäsele jöninde komissiya qwru dwrıs bolar dep oylaymın, qarsı bolmasañızdar onıñ qwramına mına joldastardan bolsın: bastığı N.Tihonov, qwramı – K.Simonov, L.Leonov, V.Kojevnikov, Ä.Jaymurzin, A.Petrosyan, M.Äuezovtiñ özi kirsin,dedi.

Sekretariat mäjilisinen keyin N.Tihonov joldas komissiya müşelerin qaldırıp qısqaşa pikir alıstı. «Jaña men kişkene keşigip kelip söz swray almay qaldım, sondıqtan mağan söyleuge rwhsat beriñiz», dep Vadim Kojevnikov söz aldı. Ol öte qızu söyledi. Eñ aldımen «Znamya» jurnalı redakciyasınıñ Äuezovtiñ romanın jariyalau üstinde avtormen birigip tize qosa otırıp istegen jwmıstarın bayandadı. Almatıdan Äuezovti eki ret arnayı şaqırıp alıp, istesken jwmıstarın taldap ayta kelip, avtordıñ redkollegiya müşeleriniñ eskertulerine qwlaq asıp, şığarmasın köp jöndegenin mälimdedi. Roman jariyalanğannan keyin oquşılardan köp hat alğandarın, onıñ qaşan jeke kitap bolıp şığuın kütude ekenin bayandadı. Söziniñ ayağında: eger osı romanda sayasi qate bar deytin bolsa, wltşıldıq bar deytin bolsa men oğan Äuezovpen birdey jauaptımın, meni de wltşıl deuleriñe boladı,dep jwrttı bir küldirdi.

Komissiya müşeleri pikir alısqannan keyin Tihonov joldas: Ortalıq komitetke jazılatın hattıñ jobasın jazudı Simonov pen Petrosyanğa tapsıralıq, kelesi mäjiliste sol joba aynalasında söylesetin bolalıq, dep qorıttı.

Kelesi mäjilis «Literaturnaya gazetanıñ» redaktorı Simonov joldastıñ kabinetinde ötti. Hattıñ jobasına komissiya müşeleriniñ wsınıstarın engizgennen keyin, hat tolıq kabıldanıp, sekretariatqa berilsin dep kelisildi. Sekretariattıñ bwdan keyingi mäjilisin Simonov joldas basqarıp, hattı qabıldap, A.Fadeev joldasqa qol qoyuğa jiberdi».

K.Simonov: «Sekretariattıñ tapsırması boyınşa qwrılğan komissiya müşeleri, qwramında Tihonov, Kojevnikov jäne men bar, Äuezovtiñ ötinişine baylanıstı barlıq materialdarmen tanısıp şıqtıq, Äuezovtiñ özimen äñgimelestik, bwl iske Jaymurzindi de tarttıq, söytip, bir pikirge kelip, mınaday Qaulını sekretariattıñ bekituine wsındıq».

Qaulı: Komissiyanıñ wsınısı bekitilsin.

1. Abaydıñ şığarmaşılığı turalı M.Äuezovtiñ eñbegine isker sın aytudıñ orınına keñes jazuşısı M.Äuezovke sayasi qısım körsetuge wmtılğan S.Nwrışevtiñ «Qazaq SSR Ğılım Akademiyasınıñ Jarşısınıñ» 1953 jılğı №4 sanındağı jariyalanımındağı wstanğan bağıtınıñ dwrıs emes ekendigi turalı maqala jariyalau «Literaturnaya gazetağa» tapsırılsın.

2. Äuezov pen Mwqanov joldastarğa: ekeui birigip respublikalıq baspasözde aşıq hat jariyalau wsınılsın, bwl hatta olar: ekeuiniñ arasında qalıptasıp otırğan ziyandı, qırğiqabaq qarım-qatınastıñ topşıldıqqa alıp kelgendigin tolıq aşıp körsetsin.

M.O.Äuezov: Sizderdiñ şeşimderiñiz – eñ janaşır, eñ parasattı, eñ ädil şeşim, men mwnı qabıldaymın. Partiya wyımı da mwnı mağınasız topşıldıq dep bağa bergen. Bizdiñ ekeumizde – jauaptı, barınşa sanalı adamdarmız. Sondıqtan da mwnı Mwqanovqa da joldastıqpen, sendire jetkizu kerek».

Mine, egese ırğasqan eki twlğanıñ jetken jeri osı boldı. Bwl qaulı ekeuine qajet pe edi? Iä, ekeuine de qajet edi. Öytkeni jeke bastarın ğana emes, mwqım bir wlttıñ ziyalı qauımın eki jarğan bwl jikşildiktiñ tamırı, şın mağınasınan alğanda, tübinde bir qiıluı tiis bolatın.

Qay qılığı tatidı swm ömirdiñ,

Tatudı araz, arazdı jat qılarğa, –

dep Abay aytqanday, mına ömirde ekeuin araz qılatınday sanat sıbağası joq bolatın.

Öziniñ «menderin» jeñe almağan, «meniki» degenderi tüptiñ tübinde kimdi ekenine, kimniñ müddesine qızmet etetinine sengisi kelmegen sananıñ sağımdı sabılısı aqırı wlttıq ruhani jikteluine äkep soqtı. Birin biri qiındıqqa qidı. Tığırıqqa tiredi.

Egerde Äuezov türmeniñ tabaldırığın bügin attasa, erteñinde Mwqanov onıñ esigin qağıp twratını anıq edi.

Ol mwnı soñğı sätte ğana tüsindi. Sengen partiyası odan betin teris bwra bastağanın iştey sezdi. Alayda birikken aşıq hat jariyalanbay qaldı. Älde, Mwqanov oğan boysınğısı kelmedi me, älde, ekeuiniñ tabısuın qwzırlı mekemeler qoş körmedi me, ol jağı äl-äzir bizge beymağlwm.

(jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir