Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11571. Jazılğandar — 5757. Qaytıs bolğandar — 41
46 - söz 8429 0 pikir 12 Mamır, 2014 sağat 12:19

«SOÑĞI AYALDAMA» jäne AQSUAT

80-şi jıldardıñ ortasında «Qazaqfil'mniñ» keñestik kino älemin dür silkindirgen tuındısı «Soñğı ayaldama» («Qiyanda» dep te ataydı) äp-sätte körermenin birden baurap alğanımen, qılışınan qan tamğan qızıl imperiyanıñ kino sınşılarınıñ nazarına qattı iligip, tipti, olardıñ tuındını öndiristen alıp tastauğa deyin barğanın bilemiz. Ortalıq komitettegilerdiñ qaharına mingeni sonşalıqtı, talay basşı sögisten köz aşpaptı. Öytkeni, kartinada qiyandağı auıldıñ örkenietten maqwrım qaluınıñ şınayı surettelgeni joğarıdağılardıñ şımbayına qattı batsa kerek.

Qazaq kinosına jaña lep äkelgen tuındı

Osı twsta ortalıqtıñ arnayı qaulısı qabıldanıp, artta qalğan 30 audannıñ qatarına jatqızılğan Aqsuat auılınıñ rasında da ilim-bilimi bolğanımen, örkenieti mülde tömen edi. Atalmış kartina – rejisser Serik Apırımovtıñ alğaşqı tuındısı. Onıñ auıl twrmısın boyamasız, qaz-qalpında jetkizui jäne soğan sebep bolğan mına eki faktor onıñ şığarmasın älemdik arenağa biraq şığardı.
Mäskeu kinematografiya institutınıñ tülegi Serik osı auıldıñ tuması bolatın. Bastauış mektepten soñ ülken şahardan bilim alğan ol tuğan jeriniñ meşeu qalğan tirşiligin, oyında qattalğan bala küngi aşı zapırandı osı tuındısı arqılı şığarsa kerek-ti. Ekinşi faktor – jaña ğana oqu bitirip kelgen jas maman qazaq kino industriyasına osı tuındısı arqılı sonı lep äkeldi, öytkeni, fil'mniñ bastı keyipkerleri – tolığımen auıldıñ qarapayım twrğındarı, keşegi özi körgen ağaları men äpkeleri. Fil'mniñ şınayı, anayı twstarınıñ boyamasız häm nanımdı şığuı onda oynağan ağa-äpkelerdiñ öz obrazdarın özderi somdauınan edi. Rejisserdiñ tırnaqaldı tuındısındağı bwl ürdis te qazaq kinosındağı jaña lep.
Fil'mniñ körermen közayımına aynalğanına şirek ğasırğa juıq uaqıt ötipti. Ol uaqıt ötken sayın tarih qoynauına ene bastasa, sol tarihtıñ kuäsi bolğan, auıldastarı maqtan twtıp, attarın añız ğıp aytıp jüretin fil'm keyipkerleriniñ qarası büginde andızdap qalğan, qaysıbiri ömirden ozıptı.
Osı öñirge kelisimen mende fil'm keyipkerlerin körsem degen maqsat boldı. Bwl kartinağa tüsken aqsuattıq geroylardıñ arasında ağa buın ökilderiniñ soñğısı ğana aman-esen jürgenin estidim. Keyipkerimniñ aman-saulığın swrap, tabanımnan tausılıp, talay märte bardım. Ol bolsa, joqtı sıltauratıp, şığarıp salumen boldı. Östip jürgende jıl da ayaqtalıp qalğan bolatın. Qaraşanıñ qaqağan qara suığında onıñ auıl şetindegi üyine jayau-jalpılap tağı keldim. Esik aldında twr eken, betime wzaq qarap: «sen de bir bolmaydı ekensiñ» dedi. İşim jılıp sala berdi, söytip, dastarqan basında wzaq äñgimelestik.

Fil'mdegi obrazdardı tek auıl twrğındarı somdaptı

Bwl fil'mde bastı keyipker – tergeuşiniñ rölin somdağan Äsembek Rahımjanov bolatın. Semeydiñ mwğalimder institutınıñ deneşınıqtıru fakul'tetin bitirgen ağamız biraz jıldar mektepte dene tärbiesi päniniñ mwğalimi, keyin arnayı şaqırtumen audandıq işki ister böliminde jasöspirimder isi boyınşa ağa inspektor bolıp qızmet istegen. Mine, Äsekeñniñ tergeuşiniñ rölin somdauı teginnen-tegin bolmadı.
- Säuir ayınıñ ortası boluı kerek, «auılğa kinogerler kelipti» degendi estigem. İşki ister böliminiñ qasındağı jatağan qonaq üydiñ aldında twrğan Serik Apırımovtı jäne birneşe böten adamdı közim şaldı. Serik meni birden tanıp, üstimdegi formama qarap, «ağa kinoğa tüsiñiz» dep aman- saulıqsız birden qolqa saldı. Men de «tüssek, tüseyik dedim» - dep eske aladı Äsekeñ.
Audandıq mädeniet üyinde kinoğa tüsuge dämesi bardıñ barlığı jinalıp, baqtarın sınaptı. Äsembek ağamızdıñ aytısına qarağanda, ol fil'mniñ sätti şığarın birden bayqağan eken. Auıl azamattarın tañdau sätinde-aq ol qoğamdağı qordalanıp qalğan, tüytkili köp närseniñ aşıq, ayqın aytılatının, biteu jaranıñ aşılatının sezgen, bilgen.
«Qiyanda» fil'mindegi rölderdi somdağan auıl azamattarınıñ birden rejisserdiñ ıqpalında boluı kündelikti küyki tirşiliktegi öz rölderin özderi somdauınan edi. Aqsuatqa kireberistegi Ekpin auılınıñ toqal tamdarınan bastalğan kartina bas-ayağı tört ayda bükil auıl tirligin tolıq qamtığan. Täuliktiñ qay mezgilinde bolmasın tüsiru tobımen birge bolğan Äsembek ağamız Apırımovtıñ qalt etken sätti qwr jibermeui men jankeşti eñbekqorlığı kartinağa jan bitirgenin aytadı. Sosın ağamız mına bir qızıqtı oqiğanı eske aldı.
- Tün ortası bolatın, rejisser tüsirilimnen äbden şarşap kele jatsa da, meni üyge jetkizip salmaq boldı. Kenet aldımızdan üyine mas bolıp kele jatqan, auıldıñ sırt jağındağı toqal tamda twratın Qajan degen zamandasım şığa kelgeni. Serik birden tüsiruşilerdi jinap, jarıq tüsirip, Qajan dosımdı baqılauğa aldıq. Bizdi tıñdaytın ol joq. Onıñ öz üyiniñ esik-terezesin qağıp, jwbayın balağattap twrğan säti körermenniñ oyında bolar. Mine, ayaq astı tüsirilgen osı bir körinis sätti şığıp, Qajan dosım fil'mniñ bastı keyipkeriniñ biri bolıp şığa keldi, - deydi meniñ keyipkerim.
Kartinanıñ bastı qaharmanı bolğan Äsembek kökemizge rejisserdiñ birden qolqa saluınıñ sırı mınada eken. Ağamızdıñ sözine qarağanda, Serik Apırımov bastauış sınıptarda Äsembek ağamızdan tälim alğan, onıñ üstine Seriktiñ alğaşqı mwğalimi osı üydegi jeñgemiz El'vira YAkovqızı orıs tilinen sabaq beripti. Äsekeñ de öz zamanınıñ serisi bolğan siyaqtı. 1973 jılı ol Aqsuat öñirinde alğaş qazaq jastarınıñ estradalıq tobın qwrıp, äsem qoñır dauısımen respublikanıñ, Odaqtıñ talay sahnasında top jarğan, alğaşqı halıq teatrınıñ irgetasın qalap, audannıñ maqtanışına aynalğan eken. Qoñır dombırasın äli de tastamaydı.
Fil'm jıldam tüsirilgenmen, onı öñdep, ekranğa şığaru biraz uaqıt alğanın, dublyajda dıbıs säykestigi kelmey, tergeuşiniñ rölin onıñ özi dıbıstağanın aytadı. Tipti, keybir keyipkerdi «Qazaqfil'mniñ» dıbıs studiyasında belgili akter Nwrjwman Iqtımbaevtıñ ıqpalımen tağı özi dıbıstağan bolıp şıqtı. Ol sonımen qatar sol kezdegi dublyajdı tolığımen dıbıstağan fil'mdegi jalğız käsibi akter Baqıtjan Älpeyisov bolğanın eske aladı.

Parij kinofestivalinde bas jüldeni enşilegen edi

Äñgime arasında ağamızdan kartinanıñ nege sınğa wşırağanın swradım. Auıldağı ağayın arasında basarazdıq ornap, olar köşede jüruden qalıptı degendi estigenimdi ayttım. Aqsarı jüzi quañqı tartqan ol biraz ünsizdikten keyin: «bauırım, sen eski jaranı qayta qozğadıñ» - dep, şapanın jelbegey jamıldı da, dalağa şığıp ketti.
Qaraşanıñ ızğarı qayta bastaptı, ağam äli ünsiz twr. Men solay boların sezgen edim. Fil'm ekranğa şığısımen kino sınşılarınıñ bastı nazarğa alğanı ekrandağı anayı körinister bolatın. «Qazaqfil'mde» bwrın-soñdı bolmağan, keñestik ideologiyanıñ qağidasına kelmeytin, onıñ üstine qaymağı bwzılmay, bwyığı jatqan qazaqı auıldıñ mentalitetine mülde jat dünie. Sondağı keyipkerdi somdağan keyuananıñ, örimdey qız ben alpamsaday azamattıñ tuğan auılında jer basıp jürui sol kezde qiyamet-qayım bolğanı jasırın emes. Onıñ ünsiz qaluı osı bir anayı körinisten keyin alaqanday auılda ökpe-naz bolğanın, qaysıbir keyipkerlerdiñ tuğan auıldan ketip qalğanın ünsiz ımmen sezdirui, joğarıda aytqanday, ananı-mınanı sıltauratuı sodan bolar.
Al fil'mdegi osı epizodtar rejisserdiñ öz qiyalınan tusa da, Apırımovtıñ aşı şındıq – totalitarlıq jüyeniñ jügensizdigin körsetip, örkenietten şet qalğan auıldı älemdik ekranğa şığaruı bwl tuındını «Qazaqfil'mniñ» ozıq dünieleriniñ qatarına qostı. Älem kinogerleriniñ halıqaralıq Parij kinofestivalinde atalmış kartinağa bas jülde berilui rejisser Serik Apırımovtıñ ğana emes, fil'mdegi keyipkerlerdiñ, özi tuıp-ösken ortadağı ağa- äpkeleriniñ de eñbegi ekeni dausız.
Uaqıt öter, özekti örtegen ökiniş te keter, tarih öz bağasın bere jatar. HHİ ğasırdıñ örkenietine bet bwrğan, bir qoy üstine boztorğay jwmırtqalağan bügingi zamandağı Aqsuattıñ bet-beynesi qanday? Aytarı joq, adam tanımastay özgergen. Tek Aqsuatqa kireberistegi sol toqal tamdar, är üydiñ aldındağı jal-jal bolıp jinalğan qilar men köñ-qoqıs sol «Qiyandanı» eriksiz esiñizge tüsiredi.
Qaraşanıñ qara suığı qısa bastağan soñ üyge kirip, Äsembek ağamen qoştaspaq boldım. Ol qarsı aldımnan şıqtı, qolında tört-bes kesek qara qiı bar. Mağan basın izedi de, kirip ketti. Qiyandanıñ qara qiı-ay!..

Qadırbek Käkimwlı
Tarbağatay audanı.

"Didar" gazeti
Taqırıp özgertilip alındı. Tüpnwsqadağı taqırıp: "«Soñğı ayaldamanıñ» soñğı keyipkeri Aqsuatta twradı"
0 pikir