Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9304. Jazılğandar — 4746. Qaytıs bolğandar — 37
46 - söz 6385 0 pikir 12 Mamır, 2014 sağat 13:07

BATIR BAYAN QAYDA JERLENGEN?

«Asıl bolsañ, Kerey bol,
Üş qazaqqa merey bol.
Uaq bolsañ, Şoğa bol,
Qos ayılğa toğa bol».

Töle bi

Bwrınnan jaqsı biletin, sıylas ağalarımızdıñ biri – Esmwhanbet Smayılov kelip, maqalasın wsındı. Özi – matematik, iri ğalım. Alaş arıstarına tän jan-jaqtılığına, är saladan habardarlığına, äsirese, tarihımızğa qatıstı izdenimpazdığına tänti bolıp jüruşi edim. Bwl jolı qattı razı boldım. Qazaqtıñ birtuar twlğası – Batır Bayan turalı maqalasın izetpen aldıma qoydı. Biıl – Batırdıñ 300 jıldığı. Wrpaqtarı as bermek Pavlodar oblısında. Bükil qazaqqa sauın aytatın jön bar. Äyteuir, özderi tirlik jasap, qamdanıp, jinalıp, ülken şaruanıñ bası qayırılmaq.
Maqalasın oqıdım da, gazet nomerine jedel salğızdım. Oğan sebep köp. Biri – Mağjan Jwmabaev aqtalmay twrğanda aqınnıñ «Batır Bayan» poemasın özimizdiñ «Ortalıq Qazaqstan» gazeti respublikada birinşi bolıp jariyaladı. Aqınnıñ atın aytu ol kezde mümkin emes. Jayıq Bektwrov ağamız poemanı köziniñ qaraşığınday saqtap jürip, sol kezdegi Nwrmahan Orazbekovke äkelip körsetkende, batır redaktorımız «Ortalıqqa» jariyalap jiberip, aydı aspannan şığarğan. E.Smayılov ağamız Batır Bayan Qarağandı oblısınıñ Qarqaralı audanındağı Nwrken auılınıñ Şekşek qorımında jerlenui mümkin degen añızdı alğa tarttı bwğan qosa. Oğan üsteme – «Aybın» äskeri enciklopediyasında tura osı derek Q.Erğazı attı avtordıñ titimdey maqalasında jür eken. Oqırmandarğa qısqa ğana jay-japsardı aytıp, swrau saldım. Auızdan – auızğa, wrpaqtan –wrpaqqa jalğasıp kele jatqan auızşa arhivimizden tam-twm habarlar kele bastadı. Balqaştan Serik Qambarwlı, Abay qalasınan Ardaq Qaydarwlı – ekeui de «Şet audanınıñ Qarabwlaq auılınıñ janında Sarı-Bayan degen jota bar. Sol jerde ülken qorımnıñ barın bwrınğı qariyalardan estigenderin jäne qay jerde ekenin körsete alatındarın» aytıp, wzatpay-aq habarlastı.
Eñ ülken oljanı äriptesim – Törehan Maybas tauıp äkeldi. Şet audanında avtoklub meñgeruşisi bolğan, respublikalıq aqındar aytısına qatısqan Samat Mwsabekovtiñ (1924-1981) «Esey – Dos» degen das­tanın aldıma qoydı. Esey men Dos Qarakesektiñ Kerney jäne Älteke bwtaqtarınıñ batırları. Bwl eki babamızdan tarağan wrpaqtan atqa şıqqandarı –  Kökböri Jarılğap pen Jidebay batırlar. Ekeui de Batır Bayannıñ twstastarı. Jas ayırmaları – on nemese jiırma jıl boluı mümkin. Samat Mwsabekov Esey men Dos turalı dastanında Batır Bayannıñ jerlengen jerine, neşe sarbaz qosa şeyit bolğanına deyin jırına arqau etedi. Sodan üzindi oqıp köreyik.

Sodan bastap Tolağay Esey jeri,
Jıl ötti üş ğasırday odan beri.
Dos, Jidebay, Jarılğap, Qaramende,
Batırı Orta jüzdiñ, ardaqtı eri.

Bwğan qosa Toraqtı, Sarı, Bayan,
Bodıqtıñ Jalañtöspen atağı ayan.
Itqara, Sağındıq pen
                                 Jomart batır,
Qwtqarğan jaudan elin kelgen ziyan.

Deripsalı, Bayğozı, Baubek tağı,
Arpalısqan jaularmen sınbay sağı.
Qara soyıl, qara küş Jantay bwlaq,
Däuirinde bwlardıñ ösken bağı.

Bwlarğa Jomart batır aqılşı bop,
Batırlar sözin qwptap maqwlşı bop.
Attanarda jorıqqa, jortuılğa,
Şığadı eken Jarılğap batasın ap.

Sarı, Bayan, Itqara, Jorat, Toraq,
Mekenin qonıs etken Qarabwlaq.
Jerlengen süyekteri osı arağa,
Tarihi eskertkişke bolıp twraq.

Atağı el auzında erte bastan,
Tarağan eşbir derek jazılmastan.
Esimi ardaqtı erler eske tüsti,
Qissanıñ keyipkeri Esey, Dostan.

Qazirde Qarabwlaq jalğasında,
Twrsınnıñ Aqtöbesi şıñ basında.
Mürdesin Itqaranıñ qadir twtıp,
Toptasıp jatır qolı däl qasında.

Añızğa qarağanda – üş jüz adam,
Jorıqtan qaytqan sapar esen-aman.
Töbeniñ tübindegi Qarasuda,
Jatıptı jaqındap kep elge taman.
İş auru satqaq dey me, auru kelip,
Bir jüzi üş jüziniñ ketken sönip.
Wrpağı batırlardıñ örken jayıp,
El boldı keyingi kez ösip, önip.

Sarı-Bayan atalatın Kindiktöbe,
Tomsarıp jatır işke sırın büge.
Arası Aqtöbeniñ üş şaqırım,
Jerlengen Sarı, Bayan oğan nege?

Meniñ biluimşe, tarih – öte qiın ğılım. Oydağı men qırdağını miday aralastırıp, topşılay qiyalap, dolbarım – dwrıs, boljamım – şındıq deuge kelmeydi. Dastanda «Sarı men Bayan birge jerlengen» degen söz bar. Osı twsqa kelgende köñilge küdik kirdi. «Uaq şejiresinde» Şoğa ruınan Sarı men Bayan bir ata-anadan tuğan ağalı-inili emes, bes atadan tuısatın batırlar. «Sarı batır 1690 jılı düniege kelip, 1771 jılı Edil boyındağı qalmaqpen bolğan wrısqa qatısıp, jaralanadı. Eline jetkizilip, Soltüstik Qazaqstan oblısınıñ qazirgi Timiryazev audanındağı Dokuçaev auılınan 4-5 şaqırımday jerde jerlengen. («Uaq şejiresi». 27-bet. «Foliant» baspası. Astana qalası. 2009 jıl).
Tarihtan mälim, orıs patşasınan qattı qısım körgen Übaşı tayşı bastağan 170-180 mıñ adam, 40 mıñ qol Edildi keşip ötip, qazaq jeriniñ üstimen bayırğı qonıstarı – Joñğariyağa ötedi. Ejelden qastasqan ata jauın qazaq ayamaydı. Jolşıbay wrıs. Äueli Nwralı han oysıratadı qalmaqtardı. Aqırı, osı Moyıntı boyında Abılay han qorşauğa aladı. Qalmaqtar sauğa swraydı.
Han keñesi şaqırılıp, üş kün ırğasadı batırlar men biler. Abılay sonau Edil men Jayıqtan Arqağa deyingi şwbırındıda (qazaqtıñ «Aqtaban şwbırındı, Alqaköl swlamasınan» da auır bolsa kerek) qazaq qosındarınıñ soqqısınan äbden qaljaurağan, biraq, äli de twyaq serpuge şamaları bar qalmaqtardı ata qonıstarına soğıssız ötkizip jiberudi wsınadı. Oyı belgili – eki ğasırdan astam qazaqpen qidalassa da, Joñğariya qazaq pen qıtay arasındağı sına (bufer) bola twrsın degen äriden oylağan, tereñnen tolğağan Abılaydıñ aqılmandığı dep payımdaydı M.Mağauin bastağan jazuşı-tarihşılar. Bolmasa, oyda orıspen, qırda qalmaqpen, tüstikte Qoqanmen maydandasıp, bwlağınıñ özi sualmasa da, közi biteluge tayağan, sanı seldiregen qazağınıñ bauırına salıp, bıtıraday şaşıp, tübi bir türki – qalmaqtı qazaqqa bası bütin siñirip jibermek boladı. «Qatınıñ bolsın qalmaqtan, qosınıñ bolsın qazaqtan» degen söz sol kezden qalğan bolsa kerek. Osıdan keyin Abılayda seksen kisiniñ aqılı bar («Handa qırıq kisiniñ aqılı bar») dep aytpay kör.
Qoş, sol han keñesinde «... Batır Bayan öz sözinde: «Übaşı men Seren oyda orıstı, qırda qıtaydı aldağan, seni de aldaydı», – depti» (M.Mağauin. Tolıq şığarmalar jinağı. 11-tom, 137-bet. «Qağanat» baspası. Almatı. 2002 jıl). Han keñesi wzaqqa sozılğanınan sekem alğan qalmaq tün qarañğısın paydalanıp, qorşaudı bwzıp, Joñğariyasına qaray tartadı. Batır Bayan, Janatay batır bastağan qazaq qolı türe quıp, qalmaqtıñ qalğanın meñdete qırıp jiberedi. 14 mıñ ğana joñğar öz jerine ölip-talıp jetse kerek. «Şañdı jorıq» atalğan qandı jorıqta Janatay batır mert bolsa, qaytar jolda Batır Bayan şeyit bolğan. Men bwl oqiğalardı janımnan şığarğam joq. Şoqan Uälihanov tasqa basıp, odan keyingi tarihşılar men tarihqa tarihşılardan da jetik jazuşı ağalarımnıñ jazğandarınan keltirdim.
Mwnan keyingi derek pen däyegimiz äzirge – boljam. Bir derek közi Batır Bayan sarbazdarımen qaytar jolda Alakölden (Itişpes) su işip, auırğanın aytadı. Atı aytıp twrğan kölden qazaq qatalap ölse de, şöl baspaydı. Bizdiki – jay ğana logika. Al, qaşıp bara jatqan qalmaq ulap ketken qwdıqtan su işip, mert boldı degen uäj eptep qisınğa sayadı. «Uaq şejiresinde» Bayannıñ ağası Sarı 1771 jılı Edil qalmaqtarımen wrısta jaralanıp, eline jetip jerlengeni jöninde derek keltiriledi. «Şañdı jorıq»  1771 jılı tämam bolğan. Dastanda «üş jüz adamnıñ jüzi ulanıp, şeyit boldı» deydi. Bälkim Batır Bayan osı Qarabwlaqta köz jwmıp, sol twsqa jerlenip, Sarı batır eline hal üstinde jetkizilgen şığar. Uaqıtşa amanattap jerleu räsimi de bar. Osı şayqastan keyin qıtay äskerimen qaqtığıs bolğanı tarihtan mälim. Batır Bayannıñ süyegin alıp ketu mümkindigi bolmauı da kädik qoy soğıs jürip jatqanda. Batır Bayannıñ esimi ünemi ağasımen birge «Sarı-Bayan» ataladı. Qarabwlaqtağı jotanıñ Sarı-Bayan ataluı sodan şığar.
Bwl twsta qisıq qayıñdı tezge salıp, qiındau mäseleni qiyulastırıp, qisınğa jığıp beruden aulaqpın. Tarihqa qiyanat jasalsa, aruaqtarğa şet bolamız. Bar moyınwsınğanım, jügingenim – büginge äzer jetken halıq esinde emis-emis qalğan eski äñgimeler.

***

Jer degdisimen Qarabwlaqqa barıp, qorımdardı közben körip qaytu – maqsatımız. Qara­ğandılıq arheologtarğa, onıñ işinde, Älkey Marğwlannıñ soñğı şäkirti, dosımız Sağın­dıq Jauınbaevqa qolqa saldıq. Sözge kelgen joq. Dit­tegenimiz – bara salıp, qorım qazıp, qabir aşu emes, eñ bolmasa, qay ğasır, qay jıl ekenin ayırıp alu.  Arğı jağı Allanıñ isine, Batır babamızdıñ aruağınıñ alqauına baylanıstı.

Mağauiya SEMBAY

«Ortalıq Qazaqstan» gazeti

0 pikir