Seysenbi, 26 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4515. Qaytıs bolğandar — 35
Ädebiet 10569 0 pikir 14 Mamır, 2014 sağat 12:18

1926-1940 JILDARDAĞI ABAYTANU

Jiırmasınşı jıldar basında qoğamdıq oyda Abay şığarmaların jariyalau jöninde pikirler tuınday bastadı. Bwl ispettes pikirdi tilşi ğalım T. Şonanovtıñ maqalasında aytılğan derekter arqılı däleldenip jattı. Uaqıt talabı tudırğan bwl ruhani swranısqa nazar audarğan Qazaqstan Oqu komissariatı Abay şığarmalarınıñ tolıq jinağın qwrastırıp basıp şığarudı resmi türde aqın Berniyaz Kuleevke tapsırdı. Berniyaz Kuleev osı maqsattı jüzege asıru üşin, Abay ömirbayanı men şığarmaların tolıq türde jinastırmaq bolıp, «Eñbekşi qazaq», «Aqjol», «Stepnaya, pravda» gazetterine jazğan maqala ündeulerinde alğa qoyılğan maqsatın anıqtap ta berdi. Olar: Abaydıñ qara sözderin bar bolmısımen tolıq jariyalau, Abay ömirbayanına baylanıstı fotoqwjattardı tolıq qamtu, Abay ömirbayanın jaña derek mağlwmattarımen tolıqtıra tüsu, aqın öleñderin bastapqı tabiği qalpına tüsiru, yağni öleñ örnekterin qalıptastıru mäselelerin alğa qoydı. Qanşalıqtı küş salıp ärekettense de, zaman auırtpalığı qol baylau bola berdi. Qazan qalasında 1922 jılı Abaydıñ twñğış öleñder jinağın (1909) qaytalap basumen toqtaldı. Däl osı jılı Taşkent qalasında Abaydıñ öleñder jinağı da osı qalıpta basılım kördi.

Keñestik zamanda Abaydıñ öleñ jinaqtarı qatarınan eki ret basılım körisimen-aq ağımdağı baspasözderde sın maqalalar jarısa jariyalanıp jattı. Alğaş jariyalanğan tırnaq aldı sın maqala Säbit Mwqanovtıñ «Qara taqtağa jazılıp jürmender, şeşender» («Eñbekşi Qazaq», 01.03.1923) dep atalatın maqaladan bastaldı. Osı maqalanıñ artınşa – aq Taşkent qalasınan şığatın «Aqjol» gazetiniñ altı sanında üzbey jariyalanğan F. Sağdidiñ «Abay» dep atalatın maqalalar cikli, İ. Jansügirovtiñ Jetisu guberniyasındağı «Tilşi» gazetinde (08.05.1923) jarıq körgen «Abay kitabı» maqalası, Taşkent qalasında şığatın «Şolpan» jurnalında «Qoñır» degen bürkenşek atpen jariyalanğan Mwhtar Äuezovtıñ ğılımi teoriyalıq jağınan qarağanda deñgeyi biik maqalası «Qazaq ädebietiniñ qazirgi däuiri» (1923, 345, 45) degen atpen basılım kördi.

Abaytanu tarihında S. Mwqanovtıñ Abay jöninde jazılğan twñğış «Qara taqtağa jazılıp jürmeñder, şeşender» degen maqalasınan bastap wlı aqın mwrasın tanıp bağalau, tanıtu jolındağı oy-pikirler bir-birine qarama-qarsı eki bağıtta dami bastadı. Sol twstağı qoğamdıq oy tanımdağı mäseleniñ törkini Abay qay taptıñ aqını, onıñ şığarmaların mwra retinde qabıldau kerek pe, älde teristeu kerek pe degen taqırıp mañında bolıp jattı. Qazaqstanda Abay mwrası turalı mäseleniñ bwlayşa ötkir qoyıluınıñ sebebi Mäskeudegi sayasi ortalıqtıñ wstanğan bağıt bağdarına baylanıstı bolatın-dı. Öytkeni bilik basına bol'şevikter partiyası kelisimen-aq özderi wstanğan ilimin yağni tap küresi, proletariat diktaturası turalı közqarası men tanımın qoğamdıq sanağa siñdire bastağan kezeñ edi. Qoğam ömirin tapqa bölu, taza proletariat mädenietin jasauğa wmtılu twrpayı sociologiyalıq tanımğa alıp keldi.

S. Mwqanov maqalasınıñ bastı sarını osı twrpayı sociologiyalıq qözqarastı wstanudan tuıp jatqan sayasi - äleumettik qwbılıstıñ özi bolatındı. Köptegen qazaq qalam qayratkerleri osı tanımnıñ şeñberinen şığa almay qaldı.

Idırıs Mwstambaywlı

S. Mwqanov pen İliyas Qabılovtıñ Abay mwrası turalı pikirine qarsı pikir talas tudırıp aytısqa aralasqandardıñ biri – Mwstambaywlı Idırıs. Onıñ Abay mwrası turalı jazğan maqalalarınıñ sol kezeñniñ ädebi atmosferasına tän eleuli kemşiligi bola twrsa da, Abay şığarmaların mwra retinde qabıldau onı zertteu qajettigi turalı birden-bir dwrıs bağıttağı pikir edi.

I. Mwstambaywlı mwra mäselesine bayıptı qaray otırıp, ol mwranı tereñirek zertteu arqılı meñgerudi alğa qoydı. Osı kezde Abay mwrasın orınsız wltşıldıqpen baylanıstıratın üstirt pikirlerge qarsı şıqtı. Ol: «Abaydıñ öleñderiniñ işinde jalğız procent wltşıldıq ne orısqa qarsı pikir joq, köp joldastarı Abaydıñ atın bürkey beredi. Bwl – tarihi qiyanat. Abaydı aparıp osı küngi wltşıldarğa aparıp janastıradı» – dep, Abay mwrasına jasalınıp otırğan qisınsız qiyanattı, yağni Abay şığarmalarınıñ bwrmalanuın arnayı atap ötti.

I. Mwstambaywlınıñ aytıs retinde «Jaña ädebiet» jurnalınıñ eki sanına qatar jariyalanğan «Abay» degen kölemdi maqalası – sol däuirdegi ädebi sındardıñ işinen öziniñ kölemi men mäni, kötergen mäselesi jağınan äri zertteuşilik bağıtımen erekşelenetin eñbek. Mwnda avtor birneşe eleuli pikirler kötere otırıp, köp jağdayda dwrıs şeşimge kelgen.

Abaydıñ ädebi mwrası qazirgi däuirde qazaq halqınıñ mädeni ömirinde eleuli orın alatın mwra retinde qabıldanuğa tiisti dep qarap, bwl mwranıñ orıs klassikterimen araqatınasına alğaş ret keñ twrğıda naqtılı taldau jasağan. Abaydıñ audarmaşılıq önerin joğarı bağalap, orıs ädebietiniñ Abayğa ötken orasan zor äserin zerttey otırıp, Abay şığarmalarınıñ bastı qasieti – onıñ realizminde dep körsetti. Abay realizmi, zertteuşiniñ pikirinşe, orıs ädebietinen tvorçestvolıq üyrenudiñ jemisi. Osımen qatar zertteuşi Abaydıñ äleumettik, filosofiyalıq, estetikalıq, etikalıq, dini közqarası men äyel turalı pikirine de twñğış ret barlau jasap, pikir köterip, köptegen oyların ortağa saldı. Osı mäselelerdi talday otırıp, Abay jañaşıl aqın, onıñ şığarmalarınıñ qazirgi küresimiz üşin de paydası bar degen birden-bir dwrıs qorıtındığa keldi.

Biraq I. Mwstambaywlı öziniñ oylı maqalaları arqılı Abaydıñ ädebi mwrasın belgili därejede dwrıs tanıta bilse de, Abay mwrasın sol kezde etek alğan twrpayı sociologiyalıq sınnıñ şabuılınan üzildi-kesildi qorğap qaluı ekitalay edi.

Qazaqstandağı qoğamdıq oyda jalpı mwra mäselesine 20–şi jıldar işinde tura jäne janama türde jauap beruge alğaş ret wmtılğandar S. Mwqanov, S. Seyfullin, Ğ. Sağdi, İ. Jansügirov, B. Kenjebaev, S. Smağwlov t. b. aralastı. Abay mwrasın taza twrpay sociologiyalıq tanım twrğısınan tanıp bağalağandardıñ basında S. Mwqanov, S. Seyfullin twrsa, Abay mwrasın taza halıqtıq tanım twrğısınan tanıp bağalauğa äri uaqıt talabına oray janama türde bolsa da twrpayı sociologiyalıq tanımğa wrınıp qalıp jürgender Ğ. Sağdi, İ. Jansügirov, B. Kenjebaev t. b. boldı.

Abay mwrasın tanıp bağalauda 20-şi jıldardıñ bası men 30-şı jıldardıñ ayağında sayasi-äleumettik jağdayğa baylanıstı tuındağan, äri ayqın körinis bergen üş türli bağıttı bayqaymız.

1. Twrpayı sociologiyalıq tanımdağı ağım
Ortalıqtağı proletkul'tşılar wstanğan twrpay sociologiyalıq tanım ädebiet salasında da öz jalğasın tauıp jattı. Ötken zamannıñ ädebiet ökilderine jäne olardıñ şığarmalarına mwra retinde qatınas jasağanda olardıñ şıqqan tabı men äleumettik tegi negizge alındı. Olardıñ tuındılarına bağa bergende de osı twrğıdan qaraldı. Bwl twstağı Abay mwrasın tanıp bağalauğa at salısqan ädebietşiler aqın mwrasın negizinen, twrpayı sociologiyalıq tanımdağı ölşemde wstandı. Abay şığarmalarınıñ ideyalıq-äleumettik sarındarına nazar audarmay, onı tanıp bağalauda aqın şıqqan äleumettik tegine tikeley baylanıstıra qarastırğandıqtan üş türli arnağa tüsti.

a) Abaydı feodal tabınıñ aqını, sonıñ soyılın soğuşı ideologı retinde tanıtıp jattı. Abaydı bayşıl feodal tabınıñ aqını retinde tanıp bağalauşılar: S.Mwqanov, B.Kenjebaev, Ä.Şarafi, Q.Quanışwlı, M.Aqınjanov, M. Qayıpnazarov, R.Jamanqwlwlı t.b. Mısalı prof. Ä.Şarafi Abaydı tarih sahnasınan şığıp bara jatqan feodal tabınıñ tağdırımen baylanıstı qarağandıqtan, Abaydı eskilikti jaqtauşı, jañanı jatırqauşı, kertartpa aqın retinde tanıp bağalauı sebepti: «Abay ğılımdı, mädenietti, progresti jaña közben köre almadı. Abaydıñ «ğılımı» eskilikpen, dinmen, qwdaymen şumaqtasıp, matasıp jatır. Abay nege eskilikpen qoştasıp, betti jañalıqqa bwrıp tik tartpaydı. Sebebi Abay feodal ökili. Sırdıñ bäri sonda jatır» deydi. Bwl közqarastı jaqtauşılar tobınıñ qorıtındı oyı: Abay – bwqaraşıl emes, feodalşıl aqın. Onıñ şığarmaları öz tabınıñ tarih sahnasınan ketuine baylanıstı pessimizmge tolı, jañaşıldıqqa qarsı, eskilikti köksegen kertartpa mwra dep qaradı.

ä) Abay – feodal tabınıñ burjuaziyalana bastağan tabınıñ aqını dep tanıta bastadı. Olardıñ tanımında Abaydı bütindey bir taptıñ belgili bir tobınıñ (sloyınıñ) aqını retinde jiñişkelep tanıtuğa tırıstı. Bwl közqarastı jaqtağandar: S. Mwqanov, İ. Jansügirov, M. S. Sil'çenko t.b. boldı. Bwlar Abaydı «burjuaziyalanğan dvoryan» tobınıñ ökili retinde tanıtqanda, süyener däleli Abaydıñ orıs klassikterin audaruımen baylanıstıra qarauında jattı. Abay özine äleumettik şığu tegi jağınan tuıstas bolğandıqtan, orıstıñ Puşkin, Lermontov, Krılov tärizdi aqındarınıñ şığarmaların audaru sırı Abaydıñ orıs klassikterin audaruımen baylanıstıra qarauında jattı. Abay özine äleumettik şığu tegi jağınan tuıstas bolğandıqtan, orıstıñ Puşkin, Lermontov, Krılov tärizdi aqındarınıñ şığarmaların audaru sırı Abaydıñ burjuaziyalana bastağan liberaldıq toptıñ işinde boluında jatır dep körsetti.

b) Jaña tuıp kele jatqan wlt burjuaziyasınıñ ökili boluı sebepti de Abay burjuaziyaşıl ädebiettiñ aqını, qazaq qoğamındağı burjuaziyaşıl oydıñ atası degen közqarastı İ. Qabılov, I. Mwstanbaev, Ğ. Toğjanov, Ä. Lekerov, S. Asfandiyarov, Ä.Mämetova t. b. wstandı. Mısalı, Ğ. Toğjanov: Abay şığarmaların «… äbden kapitaldasqan qazaq bayınıñ tileginen tuğan jır» dep tanıttı. Abay qazaq dalasındağı jañadan tuıp qalıptasıp kele jatqan burjuaziyalıq toptıñ ideologı degen közqarastı 30-şı jıldardağı qazaq ädebietiniñ sın janrında keñ kölemde nasihattap taratuda Ğ. Toğjanovtıñ äreketi basım jattı. Abaytanu tarihında twñğış monografiyalıq «Abay» kitabın jazğan Ğ. Toğjanovtıñ zertteulik eñbegi ayta qalarlıqtay qwbılıs bolsa da, ol twrpayı sociologiyalıq tanımnıñ şeñberinen şığa almadı.

2. Abay mwrasın türşilik (formalistik) twrğıdan tanıp bağalau äreketi ortalıqtağı prof. Tomaşevskiy mektebinen tebindep jatqan sol kezeñniñ bir körinisi retinde körkem tuındılar men keybir sın maqala, zertteu eñbekterde ädebi mwranı formalistik tanım twrğısınan tanıp bağalau qanat jaya tüsti. Abay mwrasın tanıp bağalaudı osı ağım twrğısınan qarastırğan ädebietşiler de boldı. Mısalı, jas ädebietşiler Z. Şaşkin men E. Ismayılov «Abaydıñ poetikası» (Ädebiet maydanı, 1934,11,12 sanında) degen maqalasında Abay mwrasınıñ keybir twstarın osı türşildik bağıt twrğısınan qarap pikir tolğaytını bar.

3. Abay mwrasın tanuda komparatavistik tanımnıñ belgili därejede orın alğan kezeñi boldı. Bwl tanımdı wstanğan zertteuşiler aqın Abay men oyşıl Abaydı böle qaradı. Osı sebepti olar Abaydı iri aqın retinde tanısa da, älsiz oyşıl dep qarap, onıñ ruhani wlttıq bolmıstan tuındağan tuma oy tanımdarın kelimsek oy tanımnıñ körinisi retinde tanıttı. Abay mwrasın komparatavistik tanım twrğısınan tanıp pikir bildirgen toptıñ qatarında İ.Qabılov, I. Mwstambaev, İ.Jansügirov t. b. boldı.

Abaydıñ ädebi mwrasın halıqtıq twrğıdan tanıtuda revolyucioner – demokrattardıñ pikirine süyene otırıp, 30 – şı jıldardıñ ortasında twñğış ret Abaydı halıqtıq aqın retinde tanıtuda bastama pikir kötergen ädebiet sınşısı Mwqametjan Qarataev edi. Öziniñ A. S. Puşkinge arnalğan maqalasında: «Puşkin poeziyasında Belinskiy tapqan halıqtıq, satira, körkemdik degen üş element Abaydıñ poeziyasında da tabıladı… Ekeuiniñ şığarmasında da, halıqtıñ, eñbekşi adamnıñ tilegi körinip twradı», - dep Abaydı halıqtıq müddeniñ jırşısı retinde tanıstıradı. Osı maqalanıñ artınşa – aq Abaydıñ ädebi mwrasın tanıp bağalauda eleuli kedergige aynalğan keybir Abay mwrasın zertteuşilerdiñ (S. Mwqanov, İ. Jansügirov, Ğ. Toğjanov, İ. Qabılov t.b.) twrpayı sociologiyalıq közqarastarı alğaş ret sınğa alınıp: «Abay mañındağı sınnıñ äli künge deyin jetilip ketpeuine negizgi sebep – osı vul'garlıq ädis» - ädebiet salasında siresken pikir señiniñ bwzıla bastağan qalpın körsetti.

S. Mwqanov 1937 jıldan bastap, Abaydı halıq aqını retinde tanıta bastadı. 1936 jıldıñ özinde-aq S. Mwqanov Abaydı qazaq ädebietiniñ klassigi, wlı realist dep bağalap, onı mwra retinde tanuğa oyıstı. Abay poeziyasınıñ qwndılığı – onıñ ömir şındığın realistik twrğıdan surettep, qazaq qauımındağı äleumettik qayşılıq bolmısın ob'ektivti twrğıdan körsetuinde jatır dep bilip, Abay mwrasına közqarasın özgerte bastağan bwrılıstı añğarttı. Osı jıldan bastap S. Mwqanovtıñ Abaydı köp jağınan dwrıs bağalap twrpayı sociologiyalıq tanımnan birtindep şegine bastağan qalpın köremiz.

Abaydıñ ädebi mwrasın zertteude, onı halıqtıq mwra retinde jwrtşılıqqa tanıtuda S. Mwqanov, M. Äuezov, Q. Jwbanov, Qajım Jwmaliev, Älkey Marğwlan siyaqtı ğalımdardıñ eñbegi Abay mwrasın tanıp-biludiñ jaña qırların bayqatıp, ol mwranı bağalau jolındağı tübirli özgeristerdi añğarttı. 1939-1940 jıldarı M. Äuezov tarapınan ekinşi ret tolıqtırılıp qayta basılğan Abay şığarmalarınıñ eki tomdıq tolıq jinağınıñ bastırıluı da joğarğı talaptarğa ispen jauap beruiñ naqtılı qadamdarınıñ biri bolıp tabıldı.

Derekköz: abay.nabrk.kz

0 pikir