Särsenbi, 8 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 1919 0 pikir 25 Aqpan, 2010 sağat 04:27

Internet-konferenciya: Älihanğa oralu

Bwl rettegi internet-konferenciyamızdıñ qonağı Älihantanuşı ğalım Swltan Han Aqqwlwlı Jüsip.

Swltan Han Aqqwlwlı (surette)  1991 jıldan bastap Älihan Bökeyhannıñ ömiri men şığarmaşılığın jäne sayasi qızmetin zertteuşi, filologiya ğılımdarınıñ kanditatı. Wlt kösemi Älihan Nwrmwhamedwlı turalı ol orıs jäne qazaq tilderinde onnan asa zertteu maqalaları men ğılımi oçerkterin jariyaladı. «Qır balası» attı altı seriyalı derekti fil'miniñ avtorı.

Swltan Han Jüsip Alaştıñ ardageri, qazaqtıñ äz wlı Älihan Bökeyhannıñ wlı mwrattarı men bügingi uaqıttı sabaqtastırıp bayıptı äñgime aytuğa dayın. Saualdarıñızdı ädettegidey forumğa nemese dauren-kuat@mail.ru elektrondı poştasına jolday beriñizder.

_________________________________________________

 

Swltan ağa, men sizdi jığa tani almay otırmın, ayıpqa bwyırmañız. Siz şeteldik qazaqqa wqsaysız. Reseydiñ tuması emessiz be? Älihan Bökeyhannıñ şığarmaşılığı men sayasi ömirin zertteu taqırıbına qalay keldiñiz?

Jaswlan.

 

Jaswlanğa!

Men eldiñ qazağımın. Qazirgi Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Türkistan qalasında tuıp, Almatıda orta mektep pen Äl-Farabi atındağı wlttıq universitetin bitirdim.

Bwl rettegi internet-konferenciyamızdıñ qonağı Älihantanuşı ğalım Swltan Han Aqqwlwlı Jüsip.

Swltan Han Aqqwlwlı (surette)  1991 jıldan bastap Älihan Bökeyhannıñ ömiri men şığarmaşılığın jäne sayasi qızmetin zertteuşi, filologiya ğılımdarınıñ kanditatı. Wlt kösemi Älihan Nwrmwhamedwlı turalı ol orıs jäne qazaq tilderinde onnan asa zertteu maqalaları men ğılımi oçerkterin jariyaladı. «Qır balası» attı altı seriyalı derekti fil'miniñ avtorı.

Swltan Han Jüsip Alaştıñ ardageri, qazaqtıñ äz wlı Älihan Bökeyhannıñ wlı mwrattarı men bügingi uaqıttı sabaqtastırıp bayıptı äñgime aytuğa dayın. Saualdarıñızdı ädettegidey forumğa nemese dauren-kuat@mail.ru elektrondı poştasına jolday beriñizder.

_________________________________________________

 

Swltan ağa, men sizdi jığa tani almay otırmın, ayıpqa bwyırmañız. Siz şeteldik qazaqqa wqsaysız. Reseydiñ tuması emessiz be? Älihan Bökeyhannıñ şığarmaşılığı men sayasi ömirin zertteu taqırıbına qalay keldiñiz?

Jaswlan.

 

Jaswlanğa!

Men eldiñ qazağımın. Qazirgi Oñtüstik Qazaqstan oblısınıñ Türkistan qalasında tuıp, Almatıda orta mektep pen Äl-Farabi atındağı wlttıq universitetin bitirdim.

Al Älihannıñ ömir jolı men şığarmaşılığın zertteu Wlttıq Ğılım akademiyasınıñ M.O.Äuezov atındağı Ädebiet jäne öner institutında ğılımi qızmette jürgen 1991 jılı bastaldı. Osı taqırıp boyınşa 1995 jılı kandiidattıq dissertaciya qorğadım. Älekeñniñ mwrasın jinau men zertteu sol jıldan beri üzilmey jalğasıp keledi.

 

Älihan Bökeyhanovtan qalğan twyaq bar ma?

Ä. Bökeyhannıñ wrpaqtarı Qazaqstanğa kelgileri kele me eken? Olar Reseyde nemen aynalısadı, Reseydiñ qay qalasında twradı? Wzın sözdiñ qısqası Älekeñniñ wrpaqtarı turalı bilgim keledi. Aq-Aru.

 

Aq-Aruğa!

Älihannıñ tikeley wrpaqtarı qazir Mäskeude twradı. Nemeresi Evgeniy Sergeeviç Bukeyhanov - tehnika ğılımdarınıñ kandidatı, onıñ wlı, yağni Älekeñniñ şöberesi Petr Evgen'eviç Bukeyhanov - zañ ğılımdarınan kandidattıq dissertaciya qorğağan. Mäskeu twrğındarı. Olar Qazaqstanğa oralğısı keledi dep oylamaymın.

 

 

Älihan qay jılı atıldı? Denesi qay jerde jatqanı jöninde derek bar ma? Arıstan.

 

Arıstanğa!

Altı Alaştıñ kösemi Älihan Bökeyhan - 1937 jıldıñ 27 qırküyeginde Mäskeude KSRO Joğarğı Sotınıñ Äskeri alqasınıñ şeşimimen atu jazasına kesilip, atu jazası sol kün orındaldı. Ötken jıldıñ jeltoqsan ayında tolıq anıqtalğanday, onıñ süyegi Mäskeudegi Donskoy ziratına jerlenipti. Ol turalı Azattıq Radiosınıñ saytında tiyanaqtı jazıldı (AZATTYQ.ORG). Oqıp qarağız.

 

Älihan atamızdıñ qanşa äyeli bolğan? Aynaş

 

Aynaşqa!

Älekeñniñ Elena YAkovlevna Sevost'yanova esimdi süygen jarı men Elizaveta esimdi qızı jäne Ökitay-Sergey esimdi wlı boldı. Ökitaydan Mäskeude twratın Evgeniy degen nemeresi, Evgeniyden Petr degen şöberesi bar.

 

Swltanhan mırza, swrağıma osı forumda jauap bereñizşi Älihan Bökeyhan mason dep aytıp jürgenderdiñ sözi ras pa? Meni osı qattı mazalaydı. Basqa alaşordaşılardıñ da mason bolğanı ma sonda?

 

Ä.N.Bökeyhannıñ 1906 jılı S.-Peterborda qwrılğan «Polyarnaya zvezda» mason lojasına müşe bolğanı - tarihi faktı. Alayda, odan şoşınatın eş qisını joq. Sebebi, orıstardıñ 20 ğasır basındağı qayta jandanğan mason qozğalısı - aldına naqtı sayasi maqsat-müdde qoyğan jäne sayasi partiyalardan joğarı twrğan qwrılım bolatın. Mason wyımı birıñğay Resey jebreyleriniñ wyımı degen pikir - ol eşbir negizsiz jañsaq pikir. 20 ğasır basındağı masondardıñ bastı da strategiyalıq maqsatı - Reseydiñ samoderjavielik biligin qwlatu boldı. 1917 jılğı Aqpan töñkerisin josparlap jüzege asırğan da, Uaqıtşa ükimettiñ qwramın sonau 1915 jılı-aq jobalağan da osı mason wyımı boldı. Al Altı Alaştıñ kösemi Älihannıñ oğan müşe boluı - swqtanatın jayt emes, kerisinşe maqtan etetin oqiğa. Öytkeni, ol qazaqtıñ wlttıq memlekettigin qayta qwru otarşıl Resey imperiyasınıñ özin demokratiyalıq memleket retinde qayta qwrmay mümkin emestigin jaqsı tüsindi. Sol sebepti de ol eñ aldımen Reseydiñ samoderjavielik biligin qwlatpay, qazaqtı otarşıldıq bwğauınan bosata almaytının Älihan tereñ tüsindi. Sol sebepti de ol orıstıñ konstituciyalıq-demokratiyalıq partiyasına müşe bolıp, patşa biligine qarsı küresti. Älihan tek qazaqtıñ ğana emes, bükil Resey imperiyasınıñ da körnekti sayasi qayratkeri bolıp tabıladı.

 

Älihannıñ atın wlıqtauğa Qazaqstanda ne kedergi bolıp otır dep oylaysız?

Oğan bir kisiniñ bası men biligine negizdelgen qazirgi sayasi rejimniñ sayasatı men qoğamnıñ enjarlığı, jasqanşaqtığı dep oylaymın.

 

Älihannıñ minezin surettep beriñizşi.

 

Älihannıñ minez-qwlqın onıñ tuğan inisi Smahan töre öziniñ qoljazba estelikterinde tiyanaqtı sipattap beredi. Onı 1996 jılğı «Jwldız» jurnalınıñ sanınan oqi alasız. Smahan töreniñ osı estelikterin aldağı uaqıtta Azattıq Radiosınıñ internet-saytına da (AZATTYQ.ORG) ornalastıru oyımız bar7

 

1)Älihan Bökeyhannıñ qaltarısta qalğan şığarmaların tanıtuda qanday qiınşılıqtar boldı? Kedergi keltirgender boldı ma?
2)Älihanday sayasi oylay alatın twlğalar bar ma bügin?
3)Som twlğanıñ wlı mwrattarı orındaldı ma? Joq bolsa, ne kedergi oğan
?

 

1)      Ä.N.Bökeyhannıñ şığarma-eñbekterin jinauda qasaqana böget jasaldı dep ayta almaymın. Eger kedergi kezdesken bolsa, ol ädettegidey qarjı men Resey mwrağattarı men kitaphanalarınıñ alıstığında boldı.

2)      Qazaqstannıñ 16 million halqınıñ, onıñ işinde 10 millionday qalıñ qazaqtıñ işinen Älihanday oylaytın memleketşil sayasatker tabılmaydı dep aytuğa auız barmaydı. Bolsa-dağı olardı körsetpeuge, körinse ayausız qudalauğa alıp jatır. Onı öziñiz de körip otırğan joqsız ba!

3)      Älihannıñ eñ bastı mwratı orındaldı - qazaq öz aldına täuelsiz derbes äri bükil halıqaralıq qauımdastıq moyındağan memleket bolıp otır. Ekinşi ülken mwratı - qazaq eliniñ nağız äri kemeldengen demokratiyalıq el boladı degeni äzirşe orındalmay twr. Oğan bilik emes, eñ aldımen halıqtıñ, qoğamnıñ özi jauaptı.

 

 

Älihannıñ 1927-37 jıldarı jazğandarı Bonç-Brueviç pen akademik Ol'denburgtiñ mwrağatında saqtaulı dep, Jayıq Bektwrov ağamız jazdı. Sol turalı ne aytasız?

D.V.Bonç-Brueviçtiñ 1934 jılı Älihanğa jazğan hatınıñ tolıq mätini men köşirmesi qolda bar. Alayda, ökiniştisi, 1934 jılı Bonç-Brueviç aşqan mwrajaydıñ özi joq. Qazir sol mwrajaydıñ izin izdestirip jatırmın. Ol mwrajaydıñ qorında Älihannıñ estelikteri men öz qolımen tapsırğan tarihi qwjattardıñ bolğanına kümänim joq.

Al akademik Ol'denburgtiñ S.-Peterbordağı Reseydiñ wlttıq kitaphanasında saqtalğan jeke qorında Älihan turalı birli-jarım mälimet nemese onıñ jazğan hattarı saqtalmaptı. Onıñ esesine Ol'den'burgtiñ 1927 jılı bükilsovettik ğılımi konferenciyadan keyin bir top ğalımnıñ işinde Ahmet Baytwrsınwlımen birge tüsken 2 sureti tabıldı. Ol Azattıq saytında şıqqan bir maqalamda jazıldı (AZATTYQ.ORG). Oqıp qarañız.

 

Älihan turalı AKŞ-tın Guver atındagı Soğıs jäne beybitşilik institutına (onda "aq emigraciya" turalı mwrağat köp ekenin bilesiz) swrau salıp kördiñiz be?

 

Mwnday qwndı mälimetiñizge köp rahmet! Ol institutqa mindetti türde saual joldaymın.

 

 

Tuıstarınıñ rwqsatımen, Älihan turalı Smahan töreniñ 18 däpter estelikterin osı saytqa jariyalay alasız ba? Meniñşe, Älihannıñ ömirlik beynesin tanuğa sol esteliktiñ bereri mol siyaqtı.

 

Smahan töreniñ estelikterin Älekeniñ tuıstarı mağan äldeqaşan senip tapsırğan. Onıñ kirillica ülgisin men 1996 jılı «Jwldız» jurnalında jariyaladım. Eger Abay saytı qarsı bolmasa, men jariyalauğa qarsı emespin.

 

Swltan han Aqqwlwlı! Sizdiñ Alaştanuşı, Älihantanuşı ğılım jolındağı eñbegiñiz jana bersin! Soñğı şıqqan bes tomdıqqa Älekeñniñ bar mwrası endi me? Älekeñdi elge tolıq tanıtu üşin "Internet" mümkindigin paydalanu oyıñızda bar ma? YAğni jeke sayt aşu mağınasında.

 

Jılı tilegiñizge köp rahmet! Qazir şığıp jatqanı 5-tomdıq emes, 7-tomdıq tolıq şığarmalar jinağı. Onıñ alğaşqı 3 tomı ötken jıldıñ soñında Mädeniet jäne aqparat ministrliginiñ qarjılandıruımen Astanadağı «Sarıarqa» baspa üyinen basılıp şıqtı. Qalğan 4 tomı (4, 5, 6 jäne 7 tomdarı) jazğa qaray jarıq köredi.

 

Öziñizdiñ Älekeñe tuıstığıñız joq pa? Esimiñiz de erekşe eken: Swltan Han. Älihan da öz esiminiñ aldına Swltan dep jazğan körinedi. Swltan degendi Älekeñ tegine baylanıstı jazğan ba, älde şın esimi solay bolğan ba?

Ğwsman töre

Ğwsman törege!

Qazaq degen atım bolmasa, Älekeñmen eş tuıstığım joq. Patşalıq Reseydiñ tarihi qwjattarında «Sultan Alihan Bukeyhanov» dep jazatını onıñ Şıñğıs hannıñ twqımına jatatın tegin körsetkeni.

Şındıqtı aytıñızşı, Alaştıqtar Täuelsizdik turalı oyladı ma?! Naqtı sonday qwjattar bar ma?Älde olar orıstıñ bodanı bolğısı keldi me?Tek şındıqtı aytıñızşı!

Töregeldi,OQO

Älihannıñ Alaşorda taratılğannan twtqındalğanğa deyingi (1920-22) ömiri turalı tarihi derekter öte az. Öziñiz biletin derekter turalı, hronologiyalıq retpen qısqaşa aytıp ötseñiz.

2-s'ezde Alaş avtonomiyası jariyalanbay qaldı. Biraq, 1918 jılğı 12 şildedegi "Alaşorda büginnen bastap, Alaş avtonomiyasınıñ biligin öz qolına aladı" degen Bökeyhan, Ğabbasov, Tınışpaev qol qoyğan qwjat qazir belgili. YAğni, sol kezde Alaş avtonomisı jariyalandı dep aytuğa bola ma? Bükil alaştanuşılar avtonomiya jariyalanbadı dep qaytalay beredi. Endeşe, qwjattağı ne söz?

Orınbordağı İİ-nşi jalpıqazaq qwrıltayında Alaşorda avtonomiyasın resmi türde jariyalamağanı, sol kezdegi Türkistan ölkesine qaraytın Sırdariya, Jetisu, Samarqand qazaqtarınıñ avtonomiyağa qosılu-qosılmau turalı tilekterin biluge deyin jariyalaudı  keyinge qaldıru turalı şeşim qabıldanğanı da tarihi faktı. Alayda, Reseydegi bilikti bälşebekterdiñ qarulı bülikpen basıp aluınıñ nätijesinde Alaşorda wlttıq-territoriyalıq avtonomiyası de-yure emes, de-fakto ömir sürdi. Onıñ eş kemşiligi joq. Öytkeni, İİ Nikolay patşa taqtan bas tartqan soñ, Uaqıtşa ükimet qana Reseydiñ zañdı biligi bolıp esepteldi de, qalğan Sibir avtonomiyası da, Ufim direktoriyası da, tipti admiral Kolçak basqarğan bükilresey ükimeti de de-fakto bilikter boldı. Sol sebepti de 1917-1919 jıldarı Alaşorda avtonomiyası osı atalğan bilikterdiñ tarapınan resmi moyındaudı onşa qajet etpedi. Biraq bälşebekterge tötep beru üşin Alaşordağa qarulı kömek auaday qajet boldı. Sol sebepti de Alaş kösemderi olarğa täueldi bolıp otırdı. Biraq, eñ mañızdısı 1919 jılı Lenin bastağan bälşebektik biliktiñ öz avtonomiyasın moyındatuğa qol jetkizdi. Al ol, öz kezeginde, bügingi täuelsizdiktiñ irgetası bolıp şıqtı.

 

0 pikir