Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11308. Jazılğandar — 5587. Qaytıs bolğandar — 41
Jañalıqtar 1738 0 pikir 22 Aqpan, 2010 sağat 04:01

Jasaral Quanışälin. OLJAS SÜLEYMENOV ÄDEMİ QARTAYA ALMADI...

O kezde 14 jastağı mektep oquşısımın. Kitap oqığandı keremet jaqsı körem. Sabaqtan qolım bosasa boldı, kitaphanağa nemese kitap dükenine tartam. 1963 jıldıñ jazı bolatın, ädettegidey kitap dükeninde sörelerdi aralap jürip, «Itogi Vsesoyuznoy perepisi naseleniya 1959 goda» attı kitapqa közim tüsti.
Qolıma alıp qarasam, işi tola qatar-qatar tizilgen cifr bağandarı. Olardıñ arasında meni, äsirese, «Raspredelenie naseleniya soyuznıh i avtonomnıh respublik, avtonomnıh oblastey i nacio¬nal'nıh okrugov po naibolee mnogoçislennım nacional'nostyam» degen bölim qattı qızıqtırdı, sondıqtan älgi kitaptı dükenşi apayğa bölek saqtatıp qoyğızıp, erteñine äkem bergen aqşağa satıp aldım.
Atalmış mälimetter arasında meniñ nazarımdı ayrıqşa audarğanı - bükil odaqtas respublikalarda olardıñ bayırğı twrğındarı san jäne payızdıq üles salmağı jağınan birinşi orın alsa, tek ala-böle Qazaqstanda ğana orıstardıñ alda bolıp, qazaqtardan köp basım twrğandığı edi. Atap aytqanda, respublika boyınşa 9.309.847 twrğınnıñ 3.974.229-ı nemese 42,7 payızı - orıstar da, 2.794.966-sı nemese 30,0 payızı qazaqtar eken. Bizden keyingi üles salmağı eñ az degen qırğızdardıñ öz elindegi körsetkişi  40,5 payız bolsa (orıstar - 30,2 payız), üles salmağı eñ joğarı armyandardıñ Armeniyadağı körsetkişi - 88,0 payız (orıstar - 3,2 payız).

O kezde 14 jastağı mektep oquşısımın. Kitap oqığandı keremet jaqsı körem. Sabaqtan qolım bosasa boldı, kitaphanağa nemese kitap dükenine tartam. 1963 jıldıñ jazı bolatın, ädettegidey kitap dükeninde sörelerdi aralap jürip, «Itogi Vsesoyuznoy perepisi naseleniya 1959 goda» attı kitapqa közim tüsti.
Qolıma alıp qarasam, işi tola qatar-qatar tizilgen cifr bağandarı. Olardıñ arasında meni, äsirese, «Raspredelenie naseleniya soyuznıh i avtonomnıh respublik, avtonomnıh oblastey i nacio¬nal'nıh okrugov po naibolee mnogoçislennım nacional'nostyam» degen bölim qattı qızıqtırdı, sondıqtan älgi kitaptı dükenşi apayğa bölek saqtatıp qoyğızıp, erteñine äkem bergen aqşağa satıp aldım.
Atalmış mälimetter arasında meniñ nazarımdı ayrıqşa audarğanı - bükil odaqtas respublikalarda olardıñ bayırğı twrğındarı san jäne payızdıq üles salmağı jağınan birinşi orın alsa, tek ala-böle Qazaqstanda ğana orıstardıñ alda bolıp, qazaqtardan köp basım twrğandığı edi. Atap aytqanda, respublika boyınşa 9.309.847 twrğınnıñ 3.974.229-ı nemese 42,7 payızı - orıstar da, 2.794.966-sı nemese 30,0 payızı qazaqtar eken. Bizden keyingi üles salmağı eñ az degen qırğızdardıñ öz elindegi körsetkişi  40,5 payız bolsa (orıstar - 30,2 payız), üles salmağı eñ joğarı armyandardıñ Armeniyadağı körsetkişi - 88,0 payız (orıstar - 3,2 payız).
Sodan bastap mağan «Ne sebepten Qazaqstanda jat halıq - orıstardıñ sanı qazaqtardıñ sanınan bir jarım esege juıq artıq? Nege bwlay boluğa tiis?»  degen oy maza bermey, sol swraqtardıñ jauap¬tarın izdeymin dep jürip, demografiya men tarih qoynaularına, jalpı, sayasat älemine qalay kirip ketkenimdi, «wltşıldıq auruımen» qalay «auırğanımdı», otarşıldıq, aşarşılıq zwlmatı (genocid) taqırıp¬tarına qalay şıqqanımdı özim de bayqamay qalıppın...  Men mwnı ne üşin aytıp otırmın? Älbette, oqırmandı öz ömirbayanımmen tanıstıru üşin emes. Meniñ sonau balalıq şağımnıñ tap osı bir sätin eske tüsiruime türtki bolıp, qolıma qalam aluğa mäjbür etken - Oljas Süleymenovtiñ «Svoboda slova» gazetinde jarıq körgen «O zemle, nacii i «gospodstvuyuşih vısotah» attı maqalası (Zonakz saytı, 2010 jıldıñ 15 aqpanı). Jası jetpisten asqan ataqtı aqınnıñ sol maqalada öz halqınıñ mwñ-mwqtajın qarapayım qazaq balası qwrlı wğınıp, sezine almaytın beyşara küyde körinui.
Kezinde wlt maqtanışı sanap, töbemizge tik kötergen bwl kisiniñ (men onıñ «AZiYA»-sı şıqqan boyda ol jöninde keremet rizaşılıqpen baspasözge alğaşqı pikir jazğandar qatarında boldım) täuelsizdikten keyingi jıldarı, ökinişke qaray, qazaqqa qarsı bağıştalğan oy-pikirlerine baylanıstı men birinşi ret jazıp otırğan joqpın. Osıdan 18 jıl bwrın, 1992 jıldıñ 29 qazanı küni «Kazahstanskaya pravda» gazetinde O.Süleymenovtiñ «Mı doljnı jit' bogaçe. I dokajem eto sebe, miru, esli sohranim mir u sebya» attı dañğaza swhbatı jarıq kördi. Sonda kösemsi söylegen aqın «wlt radikaldarı bärin bir sätte özgertkisi keledi»-mis, «halıqtı toyındırıp, kiindirip almay twrıp qazaq tilin jañğırtuğa asığu - oq-däri qoymasında azattıq otın twtatqanmen birdey»-mis, «30-jıldardağı joyqın aşarşılıqqa qazaqtıñ artta qalğan mal şaruaşılığı kinäli»-mis jäne tağı da basqa sol tärizdi tarihi aqiqatqa da, qarapayım ädilettilikke de qayşı keletin keritartpa «aqıl-keñester» aytqan bolatın. Soğan oray, «Kosa genocida kosila ne tol'ko ekstensivnıh» attı jauap maqala jazıp, «Kazpravdanıñ» sol kezdegi bas redaktorı V.Srıbnıhqa aparıp edim, ol onı jariyalaudan bas tarttı da, men maqalamdı däl sol sätte «Kazahskaya pravda» gazetin aşıp jatqan Aldan Ayımbetov ağamızğa (marqwm imandı bolsın!) berdim. Söytip, ol material 1993 jıldıñ qañtar ayında atalmış gazettiñ №1 sanında jarıq kördi. Mine, sodan beri ötken uaqıt işinde Oljas Omarwlı öziniñ wlt problemalarına qatıstı tüyeden tüskendey äser etetin oğaş jariyalanımdarımen qazaqtardı özgelerdiñ aldında talay ret jerge qaratıp kele jatır desem, artıq aytqandıq bolmas dep oylaymın.
Öz wltın özekke tepti
Endi sonıñ kezekti däleli - O.Süleymenovtiñ «Svoboda slova» gazetindegi materialınan üzindilerdi ol kisiniñ «öz tilinde» keltire otırıp taldap körelik.
1. «Çego stoit hotya bı takoe bezapellyacionnoe utverjdenie v glave «Osnovnıe polojeniya»: «Soglasno mejdunarodnomu opıtu, esli gosudarstvoobrazuyuşaya naciya prevışaet dve treti naseleniya, to gosudarstvo sçitaetsya mononacional'nım. Çislennost' kazahskoy nacii pereşla etu çertu. Sledovatel'no, kazahskuyu stranu sleduet sçitat' mononacional'nım gosudarstvom». Pered publikaciey proekta redaktor obyazan bıl potrebovat' ot avtora ssılki na mejdunarodno znaçimıe istoçniki, dokazıvayuşie, çto dve treti mogut sçitat'sya odnim celım».
Eger Oljas mırza atalmış pikirmen kelispese, nege onıñ özi mwnı teriske şığaratın, yağni memleket qwruşı wlttıñ üles salmağı twrğındardıñ üşten ekisinen assa da, onday memleketti «birwlttıq memleket» dep atauğa bolmaytındığın däleldemeydi? Osı mäseleni anıqtau üşin men «mononacional'noe gosudarstvo» sözderin terip, internette izdeu jürgizip körip edim, mıñdağan material örip şığa keldi. Älbette, dälel retinde olardıñ birazın keltiruge bolar edi, biraq orın tapşılığın eskerip, bir ğana mısalğa jügineyin. Atap aytqanda, «SoyuzPravoInform. Zakonodatel'stvo stran SNG» atalatın, demek, zañdarmen jwmıs isteytin resmi sayttağı «Naselenie stran SNG» attı materialda (qara tüspen saytta bölektengen) «Okolo 80% naseleniya Rossii sostavlyayut russkie. Soglasno kriteriyam Organizacii Ob'edinennıh Naciy Rossiya yavlyaetsya mononacional'nım gosudarstvom, t.k. bolee 67% (2\3) naseleniya prihodyatsya na odnu nacional'nost'» (http://spinform.ru/cis-people.htm) delinipti. Basqa sözben aytqanda, joğarıdağı qağidanı, Süleymenov sonşalıqtı renjitindey, äste qazaqtar oylap tappağan bolıp şıqtı.
2. «Russkoyazıçnım trudno bılo proiznosit' «Karagandı», i potomu naryadu s kazahskim nazvaniem upotreblyaetsya i russkoe proiznoşenie v imenitel'nom padeje - «Karaganda». To je proishodit i s nazvaniem yujnoy stolicı: «Almatı» zvuçit dlya russkih (a ih v gorode - bol'şe polovinı) v roditel'nom padeje. Vpolne mojno upotreblyat' oba varianta - «Almatı» v kazahskih tekstah i «Almata» ili privıçnoe «Alma-Ata» v russkoyazıçnıh».
Birinşiden, mwnday pikir - bodandıq (qwldıq) psihologiyanı äşkereleytin wyat pikir, öytkeni birtwtas (unitarlıq) wlttıq täuelsiz memleket qwruşı qazaqtar, basqa da kez kelgen wlt tärizdi, öz eliniñ töl atauların özgelerdiñ «aytuı qiın eken» dep, jat tildiñ normalarına beyimdeuge mindetti emes. Kerek dese, qazaqtar öz elinde otırıp-aq jat til - orıs tiliniñ atauların sol tilde qalay aytılıp-jazılsa, tap solay aytıp-jazudı üyrendi emes pe? Endeşe, Qazaqstanda twratın orıstar ne sebepten qazaqşa ataulardı bwrmalamay aytıp-jazudı üyrenbeuge tiis? Älde olar Süleymenov üşin bwrınğısınşa «erekşe halıq», «ağa halıq» bolıp eseptele me eken?
Ekinşiden, aqınnıñ «orıstar Almatı twrğındarınıñ jartısınan asadı» degeni - qıp-qızıl ötirik! Şın mäninde Vikipediyadağı «Almatı» materialında «Na 1 yanvarya 2008 g. çislennost' naseleniya goroda sostavila 1324,0 tıs. çelovek, v t.ç. kazahov 50,5%, russkih 33,2%, uygurov 5,8%, tatarı 2%, koreycev 2% i t.d.» (http://wikipedia.org) dep körsetilgen. YAğni, kerisinşe, qazaqtardıñ üles salmağı twrğındardıñ jartısınan asıp, orıstar üşten birin ğana qwraydı. Al qazir qazaqtardıñ üles salmağı bwdan da joğarı ekeni sözsiz. Ötiriktiñ qwyrığı bir-aq twtam degen osı bolsa kerek...
3. «Kazahstan» perevoditsya - «gosudarstvo kazahov». I nado li izmenyat' takoe nazvanie?»
Oljekeñ bwl jerde qazaq tilin jürdim-bardım biletinin körsetip alıptı, öytkeni «Qazaqstan» «qazaq memleketi» bolıp «audarılmayı», «Qazaq eli» degen mağına beredi.
4. «Gosudarstvo naşe bılo obrazovano v dekabre 1991 g. ne odnimi kazahami, a vsem mnogonacional'nım narodom Kazahstana. Neologizm «gosudarstvoobrazuyuşaya naciya» sozdan bukval'no na dnyah po tipu «gradoobrazuyuşee predpriyatie».
O.Süleymenovtiñ bwl «jañalığı» da, älbette, eş sın kötermeytin, jauapkerşilikten jwrday bos söz ekeni ayqın bolsa da, «juıq künderi» qazaqtar «jasağan» «gosudarstvoobrazuyuşaya naciya» söz  tirkesin internetten ädeyi izdep körip edim, ondağan mıñ material tabıldı. Arasında osıdan pälenbay jıl bwrın şıqqandarı qanşama. Biraq men qızıq üşin nazarlarıñızğa tek mınaday bir taqırıptı ğana wsınğım keledi: «Ponyatie «gosudarstvoobrazuyuşaya naciya» budet vneseno v zakon» (www.acg.ru/news2.phtml?m=1526&print=1, 25.11.2007). Körip twrğanıñızday, qaysıbir elde «keşe ğana tuğan» bwl wğımdı Oljekeñ siyaqtı teriske şağarmaq tügil, tipti... zañdastırmaq ta niet bar eken!
5. «Nado, nakonec, ponyat', çto nikto iz sosedey ne dast maloçislennomu kazahskomu etnosu sozdat' mononacional'noe gosudarstvo na takoy gromadnoy territorii s bogateyşimi nedrami. Eto meçta diletantov v politike, i popıtki ee realizacii niçego, krome vreda, kazaham ne prinesut».
Birinşiden, bizdiñ «köripkel» ağamız ne sebepten öz halqın «alıp aumaqtağı sanı az etnos» dep twqırtuğa tırısadı? Eger bw düniede bäri salıstıru arqılı ayqındalatının eskersek, özderiñiz oylap qarañızşı - halqı bizden äldeqayda az (milliondap emes, mıñdap qana sanalatın) tolıp jatqan elderdi aytpağanda, qazirgi älemniñ eñ quattı memleketteri qatarındağı Australiyada är şarşı şaqırımğa eki adamnan, Kanadada üş adamnan ğana kelse, Qazaqstanda altı adamnan keledi eken. Alayda älgi eki el azamattarınıñ: «Halqımız az, sondıqtan körşilerimiz bizge erik bermeytin boldı!»  dep jılap-sıqtap otırğanın köz aldıñızğa elestete alasız ba?
Ekinşiden, «Qazaqstanda birwlttı memleket QWRUDI (sozdat')» kim «armandap» jürgenin Süleymenov ayta ala ma? Ayta almaydı. Sebebi twrğındarınıñ wlttıq qwramına oray Qazaqstandı «birwlttı memleket ESEPTEU (sçitat')» jöninde äñgime bar da, QWRU jöninde äñgime joq. Olay bolsa, «Men ne deymin, dombıram ne deydiniñ» kerin keltirgen bwl kisi öz köleñkesinen özi qorqıp, jalğan dabıl qağıp jür deuge boladı.
6. «Qazaq wltı - eto i «kazahskiy etnos», i «kazahskaya nacional'nost'», i «kazahskaya naciya».
Meniñ öz basım qaşannan beri «qazaq etnosı» söz tirkesin qoldanıp kelemin jäne de mağan eşkim eşqaşan «Sen nege öytesiñ?» degen emes. Olay bolsa, Oljas ağamızdıñ öytuine kim tıyım salıptı? Sirä, bwl jerdegi gäp basqada, yağni Süleymenovtiñ eşqaşan qazaqşa jazbaytındığı sebepti, oğan mwnıñ jalpı qajet emestiginde bolsa kerek.
Al «kazahskaya nacional'nost'» pen «kazahskaya naciya» retindegi «qazaq wltına» keler bolsaq, mwnıñ da jarası jeñil - bwl söz tirkestiñ qay jerde qanday mağınada qoldanğandığın qarapayım kontekst nemese qoldanıs ob'ektisi ayqındap beredi. Mäselen, tölqwjatta twrsa, jeke adamnıñ wltı, barşa qazaqqa qatıstı qoldanılsa - qazaq wltı.
7. «Daje esli v mire bol'şe net takoy Assamblei (naroda Kazahstana. - J.Q.), poçemu mı ne mojem bıt' pervımi? Ili nam privıçney vsegda i vo vsem bıt' vtorımi, tret'imi, sotımi?»
Mwnı, endi, qaradürsin sayasi sauatsızdıq degennen basqa amal joq. Nege deseñiz, mwnday Assambleya - tek köpwlttı, yağni federaciyalıq memleketterge ğana tän qwrılım, al birwlttı, yağni unitarlı memlekette ol, jalpı, boluğa tiis emes. Sondıqtan bwl mäselege eşqanday «bäsekeniñ» de qatısı bolmauı kerek.
8. «Iskusstvenno uskorit' pobedu kazahskogo yazıka v sorevnovanii s russkim nel'zya. Hotya popıtki takie delayutsya nekotorımi çinovnikami. Tak, po kakomu-to planu v Severo-Kazahstanskoy oblasti deloproizvodstvo doljnı bıli polnost'yu perevesti na kazahskiy imenno v 2010 godu. A tam russkoyazıçnogo naseleniya - 75%, çto perepis' nedavno podtverdila».
Birinşiden, qazaq tilin öz otanında memlekettik til märtebesine säykes damıtıp, iske qosu isi ne sebepten «orıs tilin jeñuge» bağıştalğan «jarıs» bolıp bağalanuğa tiis?!
Ekinşiden, bwl äñgime Qazaqstannıñ memlekettik täuelsizdigi jariyalanğanına 19 jıl, al Til turalı twñğış zañ qabıldanğanına 21 jıl tolu qarsañında bolıp otırğanın eskersek, Süleymenov qanday «jasandı jıldamdatudı» aytıp otır?!
Üşinşiden, Oljekeñniñ beti bülk etpey, ötirik aytudı twraqtı dağdığa aynaldırıp alğanı eriksiz tañ qaldıradı! Meniñ olay deytin sebebim, birdeñeni «rastaytınday», soñğı halıq sanağınıñ oblıstar boyınşa mälimetteri äli jariyalanğan joq. Al Soltüstik Qazaqstan oblıstıq statistika basqarmasınıñ 2008 jılğı 1 qañtarğa bergen resmi mälimetine säykes, bwl oblıs twrğındarı arasındağı qazaqtardıñ üles salmağı - 33,1% jäne bwl körsetkiş sodan beri öspese äste kemigen joq. Demek, orıstildilerdiñ üles salmağı 75 emes, 65 payız şamasında.  
9. «Proekt koncepcii yavno pisan «aul'nım» poçerkom. «Prekratit' politiku oporı na tri yazıka». Eto odno iz samıh myagkih trebovaniy. Eto trebovanie vernut'sya v uyutnoe srednevekov'e».
Mässağan, bezgeldek! Qazaq tili memlekettik til retinde öziniñ Qwdayı Otanı - Qazaqstanda äli ornığıp häm bekip bolmay jatıp, oğan memleket tarapınan resmi türde eki birdey halıqaralıq til - orıs tili men ağılşın tilin qosarlau qazaq tilin qaytadan tabaldırıqqa qaray ısırıp tastaytının aytıp, jwrtşılıqtıñ bwğan orındı qarsılıq bildiruine... «auıldıq qoltañba» men «ortağasırdıñ» qanday qatısı bar?! Bwl narazılıq - ärkimniñ öz erkimen qanday tildi bolsa da üyrenu jeke bas erkine emes, mwnday şaranı memleket tarapınan resmilendiru nieti men äreketine qarsı narazılıq ekenin tüsinu üşin qanşa aqıl qajet?! Iä, «Janı aşımastıñ qasında basıñ auırmasın» dep halqımız beker aytpasa kerek...
10. «Naselenie gorodov, kak uje govorilos', stremitel'no popolnyaetsya za sçet pusteyuşego sela. No pri etom, kak ni paradoksal'no, kazahov v gorodah ne stanovitsya bol'şe. Bol'şe zametno argınov, adaevcev, konratov, uysuney...»
Mınaday twrpayı mısqılımen barşa qazaqtı «ruşıl» etip körsetip, özgelerdiñ aldında teris «jarnama» jasauğa tırısuınan-aq Oljas Süleymenovtiñ qalalarda qazaqtıñ qarası köbeygenine quanudıñ ornına, mwnı jaratpaytındığı ayqın körinip twr. Şaması, joğarıda bayqağanımızday, auılğa jat közimen jatırqay qaraytın orıstildi aqın qalalar «auıldanıp», yağni - qazaqılanıp ketedi dep qauiptenetin bolsa kerek.
11. «V aule tradicionno sil'no rodoplemennoe soznanie. Esli tı s detstva pogrujen v nikem ne razbavlennuyu kazahskuyu sredu, tı i ne znaeş', çto tı - kazah. Etot obobşayuşiy etnonim v tvoem soznanii zanimaet ne samoe pervoe mesto. Prejde vsego - imya roda, potom - plemeni. S etim tı prihodiş' v gorod, postupaeş' v VUZ ili na zavod, i togda, vozmojno, uznaeş', çto tı k tomu je eşe i kazah. A tot, kto rodilsya i vıros v gorode, s malıh let priuçaetsya osoznavat' sebya kazahom».
Meniñ joğarıda aytqan oyımdı tolıq rastaytın Süleymenovtiñ wltımızğa jat mına  «teoriyası», älbette, tek äbden orıstanıp ketken källäda ğana tuuı mümkin qiyali «teoriya». Men özim - taza qazaq auılında tuıp-ösken adammın, alayda meniñ özim de, tuğan bauırlarım da, dos-jaran, joldastarım da, jalpı auıldastarım da özin aldımen... ru-taypa ökili sezinip, tek sodan keyin ğana qazaq sezinu «auruı» bolğan emes. Biz ärqaşan özimizdi eñ aldımen qazaq sezinetinbiz. Mwnı men tolıq senimmen ayta alamın. Sondıqtan Oljastıñ mınaday «pälsäpasın» qazaq arasına ne sanalı türde, ne bilmestikpen ot jağıp, iritki salu äreketi dep esepteymin.
12. «V 1993 godu prezidentskiy vertolet upal. Prezident bıl iz plemeni hutu (ili tutsi?). Obijennıe tutsi (ili hutu?) dostali maçete i za nedelyu vo vzaimnoy rezne palo bolee milliona çelovek. Etot primer ya çasto vspominayu, kogda govoryu, çto obşey bedoy vseh dekolonizirovannıh narodov yavlyaetsya nerazvitost' nacional'nogo samosoznaniya. Ono eşe ne uspevaet vırabotat'sya i çasto v politike podmenyaetsya rodoplemennım, ne ob'edinyayuşim narod. Pri etoy forme soznaniya ponyatiya «svoboda», «nezavisimost'», «demokratiya» prevraşayutsya v svoyu protivopolojnost'. Çto mı i vidim v noveyşey istorii dekolonizirovannıh stran.
Vozvraşayas' k naşey real'nosti skaju: mejdunarodnıy i naş opıt podskazıvayut, çto osnovnaya zadaça intelligencii i gosudarstva obşaya - vospitıvat' nacional'noe samosoznanie. A etomu sposobstvuet jizn' v internacional'noy srede».
Öz halqınıñ wlttıq sanası «jetilmegendigin» däleldeu üşin Süleymenovtiñ qazaqtan mıñdağan şaqırım qaşıqtıqta, mülde basqa qwrlıqta (tipti «basqa älemde» deuge de boladı) ömir sürip jatqan, tarihı bölek, wlttıq ta, adami da salt-dästür, psihologiyası halqımızğa mülde jat ruandalıq etnostardıñ özara jabayı qarım-qatınastarın mısalğa keltirip, «alıstı meñzeytin» qorıtındı jasauı - eş aqılğa sıymaytın äreket! Öytkeni bizdiñ halqımızdıñ tarihın biletin kez kelgen adam mınaday aqiqattı da öte jaqsı biledi - qazaq ruları keybir kezeñderde özara barımtalasıp twrğanı bolmasa, bir-birin jappay qanjosa ğıp qırmaq tügil, eşqaşan özara jalpı soğısqan emes. Jäne mwnı Oljas ta biledi, sondıqtan öz mañayımızdan eş te bir «qolaylı» mısal taba almay, amalı joq, älgindey jer tübindegi qwbıjıq mısaldı «qwlağınan» süyrep äkelip, qazaqqa tañbaq nietpen aramter bolıp otır. Sondağı bar maqsatı - qazaqtıñ «interwltşıl ortasız», öz betimen wlttıq sana-sezimin tärbielep, jetildirip, qalıptastıruğa «qabileti jetpeytindigin», demek, «birwlttı memleket qwrudı armandauğa bolmaytındığın» qaytkende de däleldeu.
Älbette, Süleymenovtiñ şetelge jer beru-bermeu jöninde aytqan «aqılgöy» pikirleri de osınday taldauğa swranıp-aq twr, alayda ol bölek jäne öte kürdeli äñgime taqırıbı bolğandıqtan, men qazir onı qozğamaymın. Bwğan qatıstı äzirşe bar aytarım - eşqanday şetelge, sonıñ işinde, äsirese, Qıtayğa million gektar tügil, bir süyem jerdi satuğa da, arendağa beruge de bolmaydı!


Tüyin söz

Osı maqalanı jazu üstinde men mınaday bir qızıq zañdılıqtı bayqadım. Oljas Süleymenov öziniñ «Kazpravda» jariyalağan äñgimesin sol kezde «Gul'jan TV» arnasında da tügel qaytalap aytqan bolatın. Endi, mine, 18 jıldan keyin Güljan Erğalievanıñ «Svoboda slova» gazetinde tağı da qazaqqa qarsı materialımen körinip otır. Mwnı kezdeysoqtıq deuge bola ma? Joq, bolmaydı. Öytkeni Güljan da - osı qalıptağı adam. Basqasın aytpağanda, ol, eger esteriñizde bolsa, sonau bir jılı atışulı wlt satqını Bolat Äbilov - Butyanıñ «Obşestvennoe mnenie» teleşouında: «Spasibo moemu otcu za to, çto on otdal menya v russkuyu şkolu, blagodarya çemu ya stala çelovekom!» - dep masqara mälimdeme jasağan bolatın. Osıdan keyin «Balıqşınıñ balıqşını alıstan tanitınına» qalay senbessiñ...
Sonımen, bükil äñgimesi öz halqı üşin ziyanğa, özgeler üşin «paydağa» şığatın, sonday-aq bilik ne büldirse de, sonı qoldaytın jäne aqtaytın adam jöninde toqsan auız sözdiñ tobıqtay tüyini retinde ne aytuğa boladı?
Meniñşe, Süleymenovtiñ qazaq tarihında şınayı wlt aqını, wlt qayratkeri bolıp qalu üşin mol mümkindigi boldı. Alayda onday mümkindikti ol paydalana almadı. Öziniñ halıqqa nağız kerek şağı - täuelsizdik jıldarı qazaqqa qol wşın berip, onıñ wlttıq jañğıruına kömektesudiñ, halıq aqını, qamqorşısı häm maqtanışı boludıñ ornına Oljas biliktiñ şaşbauın köterisip, saray aqını bolğandı artıq kördi. Aqın-jazuşılar arasınan qazir özgelerge ülgi bolıp jürgen Sapabek Äsip, Gerol'd Bel'ger, Ğabbas Qabışwlı, Mwhtar Mağauin, Kärişal Asan-Ata tärizdi, qazaqşa aytqanda, ädemi qartaya almadı. Söytip, ömir boyı jiğan bükil abıroyınan ayırılıp qaldı. Ökinişti, ärine, biraq bwl - aşı şındıq...

P.S. «...Osıdan üş jıl bwrın  Toqtar Äubäkirov ekeumiz Almatı oblısındağı Sögeti degen jerge añğa bardıq. Qıstı küni qolımızğa bürkit wstap şıqtıq. Kün öte tamaşa edi. Qanjığamız da maylanıp qayttı. Sol küni bizdiñ bürkitter eki tülki aldı. Bürkitşi aqsaqal dastarhan jayıp, bizdi qonaqqa şaqırdı.  As dayın bolğanşa ol kisi bizge qıran qwstarın körsetti. Ärqaysısınıñ öz jetistigi, öz tarihı bolatın. Qazaqtıñ saltı boyınşa sol bürkittiñ bireuin aqsaqal «Sen de kökti bağındırğan batırsıñ ğoy, osı qıran qws sağan layıq» degen nietpen Toqtarğa sıyladı. Biraq meniñ  nazarımdı basqa bürkit audardı. Bwl qıran öziniñ jemtigine sätsiz tüsip, qanatın sındırıp alıptı. Ärine, keyinnen jaraqatı jazılğan. Biraq osıdan keyin ol añğa tüspek tügil, öz betimen qalıqtap wşuğa da jüreksinip qalğan. Ol bir kezdegidey täkappar, ör minezdi bürkit emes. Aqköñil, elgezek sekildi. Mwnısın qımsınbaytın da siyaqtı. Etti bwrınğıday özi tappaydı, qojayınnıñ qolınan jeuge äbden dağdılanğan. Osı bürkittiñ ömiri meni äli künge oylandıradı».

Altınbek SärsenbaeV, «Epoha», 23.09.2005 jıl
«Jas qazaq», 19.02.2010

0 pikir