Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11571. Jazılğandar — 5587. Qaytıs bolğandar — 41
Jañalıqtar 1705 0 pikir 25 Jeltoqsan, 2009 sağat 05:57

Amanhan ÄLIMWLI. Wltqa dosqanşıldıq jäne ğarifollaşıldıqpen qarau qauipti

Wlt - tabiği, memleket - tarihi qoğamdıq-sayasi kategoriya. Soğan qaramay olardıñ ekeuiniñ arasın eş böle-jara taldap, talqılauğa bolmaydı. Öytkeni, ol twtas ağza. Wlt - jan, memleket - tän. Al qazirgi ğalamdas­tıru degen wğım-tüsinik onıñ ekeuin de joqqa şığarıp, jalpıhalıqtıq, jalpıeldik, yağni, bir ortalıqqa bağınğan ekonomikalıq-ideologiyalıq balans­tağı qarjılıq-internettik jüye qalıptastırğısı keledi. Bizdiñ wlt - jalqı, halıq, el - jalpı esim deui­mizdiñ sırı sonda.

Qoğamdıq-sayasi aynalımdağı «biz köpwlttı Qazaqstan halqı» degen wğım-tüsiniktiñ teris mağınada paydalanılıp ketkendigi sonşalıqtı, soñğı kezderi elimizde keybir bilgişter­diñ «qazaqstandıq wlt» attı abs­trakciyalıq, qoldı-ayaqqa twrıp, köñilge qonbaytın, sanağa sıymaytın, şardı ıstıq auamen ürgenge (tübinde jarılıp, qoğamdıq-sayasi, memleket­tik, el-jwrttıq tınıştıqtı bwzatın) sayatın, tarihi-tabiği negizsiz terminniñ payda boluına ıqpal etuine jol aşuda. Ol

Doshan Joljaqsınov

Dosqan Joljaqsınov sekildi qazaq tilinde söylep, sol tilge ie wlttıñ nanın jep, suın işip, otın ottap otırıp, ataq-därejesin ala jürip, bilimsiz de biliksizdik tanıtu arqılı wlttı joqqa şığaruşılardıñ sanın arttıruında. Tipti, onı aytasız, senator, akademik Ğarifolla Esim bolsa

 

Wlt - tabiği, memleket - tarihi qoğamdıq-sayasi kategoriya. Soğan qaramay olardıñ ekeuiniñ arasın eş böle-jara taldap, talqılauğa bolmaydı. Öytkeni, ol twtas ağza. Wlt - jan, memleket - tän. Al qazirgi ğalamdas­tıru degen wğım-tüsinik onıñ ekeuin de joqqa şığarıp, jalpıhalıqtıq, jalpıeldik, yağni, bir ortalıqqa bağınğan ekonomikalıq-ideologiyalıq balans­tağı qarjılıq-internettik jüye qalıptastırğısı keledi. Bizdiñ wlt - jalqı, halıq, el - jalpı esim deui­mizdiñ sırı sonda.

Qoğamdıq-sayasi aynalımdağı «biz köpwlttı Qazaqstan halqı» degen wğım-tüsiniktiñ teris mağınada paydalanılıp ketkendigi sonşalıqtı, soñğı kezderi elimizde keybir bilgişter­diñ «qazaqstandıq wlt» attı abs­trakciyalıq, qoldı-ayaqqa twrıp, köñilge qonbaytın, sanağa sıymaytın, şardı ıstıq auamen ürgenge (tübinde jarılıp, qoğamdıq-sayasi, memleket­tik, el-jwrttıq tınıştıqtı bwzatın) sayatın, tarihi-tabiği negizsiz terminniñ payda boluına ıqpal etuine jol aşuda. Ol

Doshan Joljaqsınov

Dosqan Joljaqsınov sekildi qazaq tilinde söylep, sol tilge ie wlttıñ nanın jep, suın işip, otın ottap otırıp, ataq-därejesin ala jürip, bilimsiz de biliksizdik tanıtu arqılı wlttı joqqa şığaruşılardıñ sanın arttıruında. Tipti, onı aytasız, senator, akademik Ğarifolla Esim bolsa

 

Ğarifolla Esim

«Qazaqstan hal­qı assambleyasınıñ memle­ketik jäne qoğamdıq qızmette­rine qatıstı jaña leksikanı qoldanuında, aytalıq, bayandamada bwrın jii aytılatın «wlt aralıq qatınas», «wlttıq müd­de», «wlttıq mädeni ortalıqtar», «wltaralıq kelisim», «wlt­tar men wlıstar» degen siyaqtı termin­derdi tappaymız, onıñ ornına jaña mañızğa ie bolğan «el birli­gi», «etnosaralıq kelisim», «etno-mädeni ortalıqtar», «etnos» siyaqtı jaña leksikalar qoldanılğan. Ärine, äli de bolsa qalıptasıp qalğan bwrınğı tüsinikter şırmauındağılar (?) bwrınğı tüsinikterdi qoldanuda. Sirä, bwl iske uaqıt kerek şığar» dey kelip, «ädet, dağdığa aynalıp qalğan eski tüsinikterdiñ qoldanıluı tek teoriyağa ğana emes, ideologiyağa da tikeley qatıstı, sondıqtan jurnalister, sayasatkerler, sayasatşı-ğalımdar endigi jerde qajetti leksikanı bügingi naqtılıq twrğısınan alıp, qoldanğandarı jön dep sanaymın» deydi. Mine, osı bir sözdiñ özinen-aq Ğarifolla Esim mırzanıñ «wlt» sözinen ölerdey qorqatındığın bayqauğa boladı emes pe?

Jeme-jemge kelgende, wlt, wlt­şıldıq sekildi terminder arhaizmge aynalatın, yağni, könergen söz sanalatın qwbılıstar emes. Olar mäñgi tarihi-qoğamdıq sayasi kategoriya. Onı filosof, akademikke tüsindirip jatudıñ özi wyat. Eşqanday da, jaña leksika olardıñ ornın almastıra almaydı. Däl sol siyaqtı, Dosqan mırza da «qazaqstandıq wlttıñ» tür-tüsi, psihologiyası men ädet-ğwrpı, tili men dili qanday ekenin aytıp bere ala ma? Äy, qaydam! Öytkeni, Alla tağala «qazaqstandıq wlt» degen wlttı jaratpağan. Onday wlt bola qalğan jağdaydıñ özinde de ol jasandı, jalğan, tübinde küyrep tınatın qoğamnıñ negizi bolıp qaları tağı anıq. Bwl twstarda dosqanşıldıq pen ğarifollaşıldıq jürmeydi. Öytkeni, ol turalı orıs sayasattanuşısı Egor Holmogorov «Ideya, çto v Rossii jivet mnogo naciy, eto bomba i pod edinuyu russkuyu naciyu, i pod gosudarstvennost' i voobşe podo vse, çto est' v Rossii horoşego» dese, biz onı nege joqqa şığarıp jatsınuımız kerek. Qazaqstannıñ da qazirgi jağdayı däp sol orıstikindey, bizdiñ köpwlttılığımız ben köpdindiligimizdi alğa tartıp, özderiniñ is-äreketterin ömirmen qoyan-qoltıq aralastırıp jür­gender de az emes.

Jalpı, «Biz bärimiz qazaqstandıqtarmız, bizde bir-aq wlt, qazaqstandıq wlt» deuşi jurnalister men keybir sayasatkerlerdiñ aytıp ta, jazıp ta jürgenderi evropeizm men atlantizmniñ şalığı tigendegi köñil küydiñ körinisi. Mwnday örkeniettik te, mäde­niettik te, saya­si-qoğamdıq ta model' qazaq topırağında eşuaqıtta da öz negizin tappaydı.

<!--pagebreak-->

Söz basında, wlttıñ - jalqı, halıq, el - jalpı esim ekendigin tilge tiek etken bolatınbız. Endeşe, osı bir qoğamdıq-sayasi aynalımdardağı sözderdiñ ara jikterin ajıratıp almay, biz eşuaqıtta da Qazaqstandağı diaspora sanalatın wlttar men wlıstardı,  son­day-aq, el, jer iesi qazaqtı dwrıs sayasi-qoğamdıq tınıs-tirşiliktegi jalpı wğım «Qazaqstannıñ el birligi» doktrinasın sauattı da saliqalı, bilimdi de, bilikti zerttep-zerdeleuge wyımdastıra almaymız. Osındayda wlı filosof Nikolay Berdyaevtiñ «Naciya est' kategoriya istoriçeskaya po preimuşestvu, konkretno-istoriçeskaya, a ne abstarktno-sociologiçeskaya» dep, wlttıñ memlekettegi alatın ornın jan-jaqtı talqılay kelip, «Ona est' (wlttı aytıp otır) porojdenie soverşenno svoeobraznoy istoriçeskoy deystvitel'nosti, i tayna ee nedostupna tem, kotorıe soverşenno lişenı çuvstva istoriçeskoy deystvitel'nosti, kotorıe prebıvayut celikom v abstraktnıh sociologiçeskih kategoriyah. Vı, lyudi abstraktnogo sociologiçeskogo mirosozercaniya, ne mojete ponyat' taynı nacional'nogo bıtiya, potomu çto vı voobşe razlagaete naciyu na abstraktnıe sociologiçeskie eelementı» degen sözi eske tüsedi. Osı bir söz tüyin - mağan Berdyaev tarapınan Dosqan Joljaqsınov pen Ğarifolla Esim mırzağa qaratıp aytıl­ğan sekildi boladı da twradı. El birligin, halıqaralıq qatınas tınıştığın biz de qalaymız, biraq, ol «Qazaqstannıñ el birligi» dok­trinasınıñ terisin jamılıp, wlt attı wğım-tüsinikti joqqa şığaru bolmasa kerek. Sanada twr­may­tın susıma, jalpı abstrak­ciya­lıq wğım-tüsinikke äues Ğarifolla men Dosqan mırzanıñ esine tağı bir ret sol Berdyaevtiñ «Naibolee pravı te, kotorıe opredelyayut naciyu kak edinstvo istoriçeskoy sud'bı. Soznanie etogo edinstva i est' nacional'noe soznanie. No edinstvo istoriçeskoy sud'bı i est' irracional'naya tayna» dey otırıp, «V etoy toçke nacional'noe soznanie pogrujeno v glubinu jizni, v nedra istoriçeskoy real'nosti, edinoy i nepovtorimoy» degen mağınalı sözin sala ketkimiz keledi. Sondıqtan da el birligi men memlekettiñ negizin qalaytın jäne oğan bas-köz bolatın wlttıq twtas­tıqtıñ ara-jigin ajıratıp beru özin patriot sanaytın ärbir ziyalığa tän qasiet boluı tiis. Osığan baylanıstı, men jalpıhalıqtıq, jalpıeldik degen jayılma wğım-tüsinikpen qarulanıp, adamdardı abstrakciyalıq, utopiyalıq-kosmopolittik wstanımdarğa itermeleytin ziyalılardan qorqamın. YAğni, olardıñ özderi qiyali da, ömirdiñ zañdılığı men tarihi-tabiğilığına qarağanda, kezdeysoqtığına iek artatın susıma wğım-tüsiniktermen ulanıp qana qoymay, özgelerdi de ulaytındığın eskersek, ondaylarmen baylanısudıñ özi qauipti. Olar turalı dintanuşı Sergey Bulgakov: «Proklyataya russkaya (bwnı qazaq dep oqısañız da boladı) intelligenciya! Snaçala odurila svoyu sobstvennuyu golovu, a potom razvratila ves' narod», - deydi. Bizdiñ bwğan qosıp-alar eşteñemiz joq.

 

1917 jılğı Qazan töñkerisinen keyin-aq qazaqtıñ wlttıq ruhani jäne dini salt-dästür, ädet-ğwrıp, kündelikti aralas-qwralas tınıs-tirşiligine jan-jaqtı «qızıl şabuıl» bastaldı. Ol nigilizm men kosmopolitizmniñ bastı közi bolıp sanalatın marksizm-leni­nizm­niñ kommunistik, jalpı kommunizmge qol jetkizemiz degen utopiyalıq-socialistik negizdiñ twğırı edi. Sodan beri irgemizdegi Reseydi bılay qoyğanda, qazaq halqı wlt retinde basınan ne keşpedi. Endi bir 100-150 jıl işinde biz özimizdiñ tüp-tamırımızdan qol üzip, «Sovet halqı» bolıp qalıptasıp, wlttılığımızdı joğaltar edik. Qazirgi «qazaqstandıq wlttı» oylap tauıp jürgenderdiñ bastau alatın közi de sol «sovet halqında» jatır. Osı bir jımısqı, negizsiz termin­niñ ömiriniñ qısqalığın KSRO-nıñ taratıluı qanşalıqtı däleldep te, anıqtap ta bergenine qaramay, Qazaqstan halqı assambleyası ideyası terisin jamılğandar odan eş qol üzgileri kelmeydi. Bir kezdegi älemdi kommunizm elesindey kezgen utopiyalıq sana-sezimniñ jemisi, bwl künde el-jwrtımızdıñ arasın «qazaqstandıq wlt» degen atpen kezip jür. Tipti, onı aytasız, endi bir özin sayasattanuşı dep biletin, reseylik Igor' Çubays degen filosofiya doktorı atalğan mäselege dosqanşıldardan da tereñ ketip, aynalımğa «islamskie nacii» degen wğım-tüsinikti tüsirgisi keledi. Ol «Poslednie desyatiletiya slova «islam», «islamskiy faktor», «islamskoe vliyanie» zvuçat postoyan­no v raznıh kontekstah i s raznımi intonaciyami. I zdes', imenno v etoy kul'ture, zarodilsya novıy social'nıy koncept - islamskaya umma. Reç' idet o formiruyuşeysya islamskoy nacii.(!) Inaçe govorya, v ramkah dannoy civilizacii nacieobrazuyuşim faktorom yavlyaetsya religioznaya prinadlejnost'» dey otırıp öziniñ soqır sezim-köñil küyine qwrılğan pikir-twjırımın «Dlya nas vajno drugoe - islamskaya umma nahoditsya v stadii formirovaniya, a faktor, porojdayuşiy zdes' naciyu, - eto islam» dep qorıtadı da, oqığan ziyalılardıñ sana-sezimine layıq emes absurdqa wrınadı. Söytip, el-jwrttı intelektualdı arandatuğa itermelegendi bılay qoyğanda, sana-sezimdik terrorğa jol beredi. Bwnı jauapsızdıq demegende ne deymiz? Onıñ tağı bir qaterli qateligi «Naciyu formiruet gosudarstvo» deuinde jatır. Bizdiñ qazirgi «Qazaqstannıñ el birligi» doktrinası degendi alğa tartıp, «qazaqstandıq wlttı» qalıptastıruşılardıñ wstanımı da sol. Olardıñ közqarastarı boyınşa memleket atalğan doktrina arqılı, «qazaqstandıq wlttı» qalıp­tas­tıruı kerek eken. Al sanalı ziyalılardıñ tüsiniginde wlt memle­ketti qalıptastıradı jäne sol jolda bar ğwmırın, yağni, wlttıq ideyasın alğa tartadı. Eger mäselege Igor' Çubaysşa keletin bolsaq, onda onıñ özi twrıp jatqan Reseydegi jağday «Esli naciya - eto porojdenie gosudarstva, yazıka i kul'turı, to v Rossii jivut rossiya­ne» bolıp şığadı. Alayda, oğan qosılıp jatqan reseylik sanalı wlt ökilderin körip otırğan joqpız. Soğan qaramay äldeqaydağı alıs ta, jaqın Reseydegi aytılğan sözdiñ Qazaqstanda jañğırıp, doktrinağa aynaluı adamdı tañğaldıradı. Bwnıñ barlığı da orısşıl wğım-tüsiniktegi sana-sezimniñ şayılğan türi emes pe? Al Çubays mırza bolsa, joğarıdağı sözderin: «Ponyatno, çto etot tezis ne stanet dostoyaniem obşestvennogo soznaniya edinovremenno, k nemu nado postepenno i produmanno priblijat'sya. Takim obrazom, postepenno budet formirovat'sya edinaya naciya - naciya rossiyan. (!) I naçinat' deystvovat' v etom napravlenii nado ne çerez 100 let. Sobstvenno, eto sblijenie, kak odna iz tendenciy, proyavlyaetsya postoyanno. Pora ee sdelat' osnovnoy!» dep jal­ğastıradı. Bwl tüyin-twjırımdar wlt sözinen öretin kieli de, qasietti is-äreketterden jerindi­retin maqsat-mwrat pen wstanım ekendiginde eş daua bolmasa kerek. Eñ bastı ökiniştisi, osınau bir absurdqa keldi, negizi de, tüp-twqiyanı, tegi joq pikir-twjırımnıñ Qazaqstanda jañğıruı jan auırtıp, jürek sızdatadı. Onı qos qoldap qoldap otırğan dosqanşıldıq derti el işin ayaqastı kelgen indettey jaylap kete me dep te qorqasıñ. Bizdiñ dosqanşıldıqtı joqqa şığarıp, onıñ pikirine pışaq kesti kesim aytuımızdıñ birden-bir sırı, wlt - bir tildi, özindik memleket qwrğan, aumaqtıq-aymaqtıq twrğılıqtı jeri bar, tabiği-tarihi qoğamdıq qalıptasqan qwbılıs. Tipti onı aytasız, biz bir kezdegi socialis­tik-kommunistik ideya men ideyaologiyadan qol üzgen kezimizde Lenin tomdarındağı birli-ekili pikirge den qoysaq, wlt turalı mäsele «nel'zya bılo iz feodalizma pereyti k kapitalizmu bez nacional'nıh idey» (Polnoe sobranie soç. Tom 26, str 35.) bolıp şığadı. Endeşe, Lenin­niñ tağı bir pikirine köz jügirtsek «Sformirovavşayasya Naciya imeet otçetlivo vırajennıy «ekonomiçeskiy priznak» (Leninskiy sbornik, 1937, s.53)» eken. Bwdan kelip şığatın qorıtındı ä degen kezdegi wlt mäselesindegi Lenin wstanımı sonşalıqtı qater­li bolmağan. Soğan qaramay, socializm men kommunizm qwrılısın qalau barısındağı wstanım kilt özgeredi de, ol keyin kele-kele utopiyalıq wğım-tüsinikke aynalıp, wlt bastapqı äleumettik-tiptik män-mağınasın joğaltıp, öziniñ socialis­tik taptıq qwrılımın sayasi twrğıdan qalıptastırıp, ruhani mazmwn-mänin utopiya­lıq negizde jalğastıradı. Bwl turalı Ülken sovettik enciklopediya «Novıe çertı socialistiçeskih Naciya formiruyutsya pod reşayuşim vozdeystviem raboçego klassa, veduşey internacional'noy silı» dey kelip , «Odnoy iz samıh suşestvennıh çert socialistiçeskih Naciya yavlyaetsya ih bratskoe sotrudniçestvo i vzaimopomoş' na osnove principov socialistiçeskogo internacionalizma, kotorıe privodyat k razvitiyu novıh internacional'nıh obşnostey, takih, kak sovetskiy narod, (!) krepnuşee sodrujestvo socialistiçeskih narodov» dese, ol odan äri wlttıñ joyılıp ketuine birden-bir sebeptiñ sırı kommunizm qwrılısınıñ etek aluına baylanıstı bolatındığın ayta kelip, «V hode stroitel'stva kommunizma uskoryaetsya process sblijeniya Naciya, kotorıy vedet k stiraniyu ih razliçiy, svyazannıh s ustarevşimi formami jizni, i daje k sliyaniyu otdel'nıh maloçislennıh etniçeskih obşnostey» dese, onıñ qortındısın «...polnaya pobeda kommunizma vo vsem mire sozdast usloviya dlya sliyaniya Naciya i vse lyudi budut prinadlejat' k vsemirnomu besklassovomu i beznacional'nomu (!) çeloveçestvu» dep tüyin­deydi. Mine, bwl bizdiñ qazirgi wstanım , bağıt-bağdarımızdıñ tolıq körinisi. YAğni, biz memleket retinde KSRO-nıñ şağın köşirmesi ekenbiz, eger el-jwrtqa talqılauğa wsınılğan doktrina qazirgi küyin­de qabıldanıp ketse, söz joq biz ıdırağan KSRO-nıñ keypin kiemiz. Öytkeni, doktrinanı da­yındauşılardıñ sana-sezimderi bolaşaqqa qarağanda, ötkennen arı asa almay, «sovettik kezeñdegi utopiyalıq dostıqtıñ nemese birliktiñ» şeñberinen şıqpay qalğan. Al onıñ alıs bolaşaqta Qazaqstannıñ tarihi-tabiği evolyuciyalıq jolmen damıp kele jat­qan birligine şi jügirtip, «qazaqstandıq wlt» degen negizsiz de, teksiz, jalañ da, qwrğaq ter­mindi qalıptastırıp, tübi elimizdi azamat soğısına bastaytını anıq. Öytkeni, onı älemdik täjiribe körsetip otır. KSRO-nıñ tarauı da sol jalğan dostıq pen birlikke qwrılğan, utopiyalıq kommunizm ideyası jäne ideologiyasımen suarılğan «sovet halqı» degen jal­qığa qarağanda jalpı wğımnıñ negizinde jatır. Respublikamızdıñ «qazaqstandıq wlt», «qazaqstandıq el» degendi tañdauınıñ özi bolaşağı nıq memleketimizdiñ negizin şayqaltatın qwbılıs. Endeşe, nege bilik wlttıñ öziniñ älimsaqtan beri qwrıp, qalıptastırğan, keyin ärtürli tarihi jağdaylarmen küni keşege deyin joğaltıp alğan täuelsizdigi men egemendigin, memlekettigin özine qimaydı. Onı qoldap, qorğauşılardı körgende jüregiñ tağı da sızdaydı. Kezinde ondaylar ja­yında belgili wlt pen wltşıldıq turalı zertteuşi E.Gellner «Çelovek bez nacii brosaet vızov obşeprinyatım normam i potomu vızı­vaet otvraşenie. U çeloveka dolj­na bıt' nacional'nost', kak u nego doljnı bıt' nos i dva uha; v lyubom iz etih sluçaev ih otsutstvie ne isklyuçeno, i inogda takoe vstreçaetsya, no eto vsegda rezul'tat nesçastnogo sluçaya i samo po sebe uje nesçast'e» dese, eş tañğaluğa bolmaydı. Şınında da, keybir demogogtar özderiniñ jürip twrğan jerlerinde wlt, wltşıldıq degen qasietti wğımdardıñ tonın aynaldıra tüsindirip, onı qwbıjıq körsetetinin kimnen jasıramız. Onı körip te, bilip te jürmiz.

Jalpı, wltşıldıq adamnıñ oğan degen közqarasına oray ärtürli mazmwn-mağınada qwbılıp twratın qasiet. Eger, kim bolsa da ol turalı jaqsı mağınada oylasa, onıñ wlt mäselesine kelgendegi is-äreketi oñ bolıp twradı da, al oğan teris niet-piğılmen közqaras qalıptastırsañ, odan şovinistik piğıldıñ iisi münkitindigi bek mümkin. Sondıqtan boluı kerek, reseylik Egor Holmogorov wltşıldıqtı «Nacionalizm - eto tehnologiya mobilizacii nacii, a nikak ne ee sozdaniya. I v kaçestve tehnologii nacionalizm deystvitel'no sovremenen» deydi de, dosqanşıldıq «qazaqstandıq wlt» pen Igor' Çubaysşildik «edinaya naciya - naciya rossiyan» degen wğım-tüsinik­terdi jalğan da, qasañ-qatqıl, abstrakciyalıq payım retinde qabıldap, oydan wlt oylap tabudı joqqa şığaradı. Ol turalı Holmogorov «Esli naciya mojet bıt' «izobretena», to poluçaet sovsem drugoy status. ...Istoriçeskaya koncepciya nacii pozvolit otliçit' nacii-poddelki ot podlinnıh naciy, a zapadnıy «konstruktivizm» ih smeşivaet» deydi. Endeşe, wlt mäse­lesine kelgende eşqanday da uto­piya­lıq kommunizmşildik, jalğan internacionalizm men kosmopolitizm sın kötermeydi eken. YAğni, «qazaqstandıq wlt» ta, «rossiy­skaya naciya» degen wğım-tüsiniktiñ özin bılay qoyğanda, terminniñ özi de «nacii-poddelki» degen qisınsızdıqtıñ negizi bolıp tabıladı. Sondıqtan da wlt (naciya) pen halıq, el (narod, narodnost') dep atalatın wğım-tüsinikterdiñ ara-jigin ajıratıp almay, «qazaqstannıñ el birligi» doktrinasına eş senuge bolmaydı. Al Ğarifolla Esim mırza bolsa, öziniñ doktrina turalı oyların bildire kele, «biz qazaq wltı degennen oğan qarağanda auqımı jäne mazmwnı äldeqayda keñ «Qazaq eli» degenge ıntalımız» deydi. «Biz» deytini özi sekildiler boluı kerek, al bizdiñ tüsinigimizdegi el-jwrt, halıq jalpı wğım da, wlt jalqı wğım. Sondıqtan da onıñ ekeuin aralastırıp, naurız köje jasauğa bolmaydı. Bwl twrğıda Egor Holmogorovtıñ «Odnako mejdu narodom i naciey nado provodit' strogo razliçie. Narod - eto nositel' kul'turnoy samosti, nositel' identiçnosti, kotoraya utverjdaetsya i otstai­va­et­sya v istoriçeskom konflikte. No narod mojet bıt' i ne konflikten, mojet suşestvovat' «v sebe», ne vhodya v «bol'şuyu istoriyu», no i ne teryaya ot etogo svoego lica. Naciya rojdaetsya v konflikte, nacii ne suşestvuet do teh por, poka na gorizonte istoriçeskogo suşestvovaniya naroda ne poyavitsya «drugoy», priçem etot drugoy vıstupaet kak v toy ili inoy stepeni «vrag» - predstavitel' ne prosto inoy kul'turı, no konkuriruyuşih prityazaniy na to je jiznennoe prostranstvo» deuinde ülken män bar. Biraq, bwğan qarap wlt qaqtığıs arqılı, (konflikt), nemese jau (vrag) izdeu arqılı qalıptaspaytındığın eskergenimiz jön. Onı aytıp otırğan sebebimiz, joğarıdağı Holmogorov sözindegi «konflikt, vrag» tirkesterin dwrıs tüsinu kerektigin meñzegenimiz. Al, Ğarifolla Esim mırza qorqatın «wlt», «wltaralıq qatınas», «wlttıq müdde», «wlttıq mädeni ortalıqtar», «wltaralıq kelisim», «wlttar men wlıstar» terminderi eşqanday da qorqı­nış­qa tolı «böjey» tirkester emes. Qayta, jalpı, jayılma wğımğa qarağanda jalqı, äri naqtılıqqa negizdelgen älemdik aynalımdağı sözdik qorlarımızdıñ biri de biregeyi. Onı el-jwrtqa teris jağınan körsetu orınsız.

Jeme-jemge kelgende, wlt bolıp qalıptasu älimsaqtan kele jatqan qwbılıs. Bizdiñ wlt pen memleketti böle-jara qaramauımızdıñ sırı da sonda. Memleket wlttı qalıptastırmaydı, qayta wlt memleketti qalıptastıradı. Endi biz nazarlarıñızğa, özderiñizden keşirim swray otırıp, sol Holmogorovtıñ wzaq ta bolsa bir pikirin aldılarıñızğa tartqımız keledi. Ol «Pervıe proto-nacii poyavilis' togda, kogda drevnie plemena vpervıe stolknulis' v bor'be za territorii i resursı, a nastoyaşie nacii poyavilis', kogda stavkoy v igre stali bol'şie prostranstva, velikie vlastnıe prityazaniya i «obşeçeloveçeskie» religioznıe i kul'turnıe idei. Epohoy rojdeniya «nastoya­şih» nacii sleduet sçitat' period «osevogo vremeni», to est' epohu, kogda povedeniyu i mifam etniçeskih grupp daetsya «obşeçeloveçeskoe» istolkovanie, porojdayuşee vozmojnost' nastoyaşego neprimirimogo konflikta» dey kelip, oyın odan äri « Pervım dokumentom etogo etiçeskogo nacionalizma yavlyaetsya Vethiy Zavet, konstituiruyuşiy Izrail' kak «naciyu», sot­vorennuyu, podrobno pervomu çeloveku, nepostredstvenno Bogom. Imenno vethozavetnıy duh pridal osobuyu intensivnost' evropeyskomu stroitel'stvu naciy i nacionalizmu, kotorıy daleko oboşel nacionalizmı drugih civilizaciy po stepeni razrabotannosti i urovnyu samosoznaniya» dep taratadı. Qwranda da sonı aytadı. Sondıqtan da älemdik aynalımdağı qoğamdıq-sayasi, äleumettik-twrmıstıq, ekonomikalıq-mädeni qarım-qatınastıñ negizi bolıp sanalatın memlekettiñ diñgegi wlt sözin «öltirip», onıñ ornına özindik män-mağınası bar jalpı tüsinikke saya­tın el-jwrt, halıq tirkesteri arqılı jalpıwğım «qazaqstandıq wlt» degendi sanağa qwyuğa tırısu qisınğa kelmeytin qiyanat äri absurd. Eger 1954 jılı şıqqan H.Mahmudov pen Ğ.Mwsabaevtıñ, tipti odan da bergi «qazaqşa-orısşa sözdikterge» jüginsek el, halıq wğım-tüsiniginiñ wlt wğım-tüsinigi arasında ayırmaşılıq barın bayqaymız. Olardı bir-birimen şatastırıp, qarapayım halıqtı eş adastıruğa bolmaydı.

<!--pagebreak-->

Qazaq orıs otarlauına köşken sätten bastap-aq, ol tolıqqandı wlt boludan qaldı. Halıq öziniñ wlttıq bolmısın joğalta bastadı. Ol sol ekpinmen küni büginge deyin sozılıp keledi. Biz köp diasporalı elge aynalıp, osı twsta özimiz­diñ tüp qazığımızdı joğaltıp aludıñ üstinde twrğanımızdı mo­yındamasaq tağı bolmaydı. Endi HHI ğasırda öz täuelsizdigimiz qolımızğa tigende, bolaşaqta tolıqqandı memleket bolmasaq, onda öz obalımız özimizge. Sondıqtan da, wlttıñ memleketten de, bilikten de joğarğı qwndılıq eken­digin jaqsı sezinbesek el emes­piz. Memleket te, bilik te wltqa qız­met etpese, onda qwnımız kök tiın. Qazirgi el talqısındağı doktrina sol bağıtta dayındaluı tiis. Endeşe, memleket wlttı emes, wlt memleketti qalıptastırğandığın bir sät te esten şığarmauımız kerek. Osığan oray orıs filosofı Nikolay Berdyaev öziniñ «O nacii» degen eñbeginde «...vsyakaya naciya stremitsya obrazovat' svoe gosudarstvo, ukrepit' i usilit' ego. Eto est' zdorovıy instinkt nacii. Gosudarstvennoe bıtie est' normal'noe bıtie nacii. Poterya na­ciey svoego gosudarstva, svoey samostoyatel'nosti i suverennosti est' velikoe nesçast'e, tyajelaya bolezn', kaleçaşaya duşu nacii» deydi. Mwnday jağdayda wlttıñ özi qwrğan memleket arqılı örkeniet pen mädenietke dästürli twrğıdan qol jetkizip, qazirgi ğalamdastıru talap-tilekterinen tabılmasa bolmaytındığına qazaq ta wlt retinde jan-jaqtı köz jetkizui kerek. Zaman men uaqıt ağımınan keyin qalıp, ilgeri baspau - halıqtıñ tolıqqandı wlt bolıp qalıptaspağandığınıñ bastı belgisi. Endeşe, qazaq wlt retinde Qazaqstandağı diaspora ökilderi arasında sayasi twlğağa aynaluğa tiis. Ol üşin memleket te, bilik te özderiniñ betin Qazaqstannıñ jer-suına ie, respublika atın alıp otırğan kindik wltqa tolıq bwrmasa - ülken kemşilik. Osındayda esiñe tağı da sol N.Berdyaevtiñ «Çerez gosudarstvo raskrıvaet naciya vse svoi potencii. S drugoy storonı, gosudarstvo doljno imet' nacional'nuyu osnovu, nacional'noe yadro, hotya plemennoy sostav gosudarstva mojet bıt' oçen' slojnım i mnogoobraznım» degeni tüsedi. Sondıqtan da bolaşaq wrpağımızğa özderiniñ qazaq bolıp tuğandığın maqtan etip qana qoymay, qazaq bolıp qaluı kerektigin de eskertuge tiispiz. Solay tärbielemesek te bolmaydı. Osı twsta, N.Berdyaevtiñ bolaşaq wrpaq turalı «I to pokolenie, kotoroe porvet vsyakuyu svyaz' s nacional'nım proşlım, nikogda ne vırazit duh nacii i voli nacii. Ibo v duhe nacii i vole nacii est' sila voskreşayuşaya, a ne smertonosnaya. Pora, pora uje obratit'sya nam ne k «narodu», a k nacii, t.e. pereyti ot poverhnosti k glubine, ot koliçestva k kaçestvu. Nacional'noe naçalo v obşestvennoy jizni est' naçalo kaçestvennoe, a ne koliçestvennoe» deuiniñ özinde ülken män jatır.

Qazirgi qazaq qoğamın alañdatıp otırğan jağday, elimizde dosqanşıldıq pen ğarifollaşıldıqtıñ keñ etek alıp, naqtı da, jalqı wğım, wlt attı qasietti de, kieli payım-tüsinikten bas tarttırıp, jalpı - jayılma jalqı wğım absurd ta, abstrakciyalıq män-mağınadağı jäne teksiz, tüp-qiyan, negizsiz «qazaqstandıq wlt» degen terminge bastauşılardıñ köbeyip twrğanı kezinde, qazaq jalpı wğım halıqtan tolıqqandı sayasi wlt därejesine köterilmesek, onda ğalamdastırudıñ bizdi jwtıp qoyatını anıq. Ol üşin dosqanşıldıq pen ğarifollaşıldıq­tar­ğa jol bermeuimiz kerek.

Jas Alaş №102 (15456) 24 jeltoqsan, beysenbi 2009 jıl

0 pikir