Seysenbi, 2 Mausım 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 11571. Jazılğandar — 5587. Qaytıs bolğandar — 41
Jañalıqtar 2227 0 pikir 24 Jeltoqsan, 2009 sağat 07:57

Äliya Böpejanova: Mädeniet - älemniñ tiregi

- Qazirgi uaqıtta aqparattıñ erkin ağımı esigimizdi qaqpay enuge mümkindik alıp otır. Bizge qajetti-qajetsiz mädeniet ağımdarı sanamızdıñ bos sañılauın toltıruğa dayın twr. Osı orayda ruhani tinimizdi sırtqı şabuıldardan qorğap twru üşin ne isteu kerek?

­- Bizder jahandanu üderisinde kün keşe bastadıq. 21-ğasır aqparattıñ, mädeniettiñ ğasırı.  Al, älemniñ tüp negizi mädeniet. Mısalı, ekonomika da, sayasat ta, äleumettik mäseleler de  tüptep kelgende, mädenietke tireledi. Älemdegi aqparattıq tehnologiyalar, aqparattıq jüyeler qattı damıp baradı.  Aqparattar tasqınınıñ, äsirese, mıqtı damığan elderdiñ «simvoldıq qolşatırlarınıñ» astında qalmau üşin adamnıñ negizi, yağni mädenieti  mıqtı boluı qajet. Mwnda  eñ aldımen bükil mäsele otbasılıq qwndılıqtarda, ekinşi, ärine, memlekettik sayasatta jäne ol  tudıruı tiis alğışarttarda.

- Memlekettik twrğıdan atqarılatın jwmıstarğa toqtalsañız.

- Qazirgi uaqıtta aqparattıñ erkin ağımı esigimizdi qaqpay enuge mümkindik alıp otır. Bizge qajetti-qajetsiz mädeniet ağımdarı sanamızdıñ bos sañılauın toltıruğa dayın twr. Osı orayda ruhani tinimizdi sırtqı şabuıldardan qorğap twru üşin ne isteu kerek?

­- Bizder jahandanu üderisinde kün keşe bastadıq. 21-ğasır aqparattıñ, mädeniettiñ ğasırı.  Al, älemniñ tüp negizi mädeniet. Mısalı, ekonomika da, sayasat ta, äleumettik mäseleler de  tüptep kelgende, mädenietke tireledi. Älemdegi aqparattıq tehnologiyalar, aqparattıq jüyeler qattı damıp baradı.  Aqparattar tasqınınıñ, äsirese, mıqtı damığan elderdiñ «simvoldıq qolşatırlarınıñ» astında qalmau üşin adamnıñ negizi, yağni mädenieti  mıqtı boluı qajet. Mwnda  eñ aldımen bükil mäsele otbasılıq qwndılıqtarda, ekinşi, ärine, memlekettik sayasatta jäne ol  tudıruı tiis alğışarttarda.

- Memlekettik twrğıdan atqarılatın jwmıstarğa toqtalsañız.

- Bügingi tañda, äsirese, aldağı bolaşaqta  mädeniettiñ kün keşui, yağni ruhani aynalımğa tüsui köp jağdayda aqparattıq tehnologiyalarmen tikeley baylanıstı boladı. Jäne jaña tehnologiyalar jaña mädeni fenomender tudırıp otır. Aqparat degenimiz, eñ aldımen, jaña bilim ekenin este wstar bolsaq, bilim ekonomikasınıñ dami tüsuine baylanıstı birte-birte qoğamnıñ jalpı ömirsaltı özgere bastaydı. Internet, sandıq TV, önerdiñ jaña türleri dami tüskende qoğamnıñ özin-özi wyımdastıru sipatı  da özgeredi. Demek, aqparattıq qoğamnıñ damu strategiyasın jasauşılar osı jayttardı mıqtap eskerui qajet. Aqparatpen erkin almasu jäne jasalğan mädeni qwndılıqtarğa erkin qol jetkizetindey jağday tudırılıp, mädeni jäne gumanitarlıq bilim jüyesin damıtu tetikteri qalıptasuı qajet. Bwl, söz joq, memlekettik twrğıdan atqarılatın şaralar.

- Mädeniet degenniñ özin ruhani qazına dep otırmız. Biraq biz ömir sürip otırğan qoğamda  adamdar  ruhani qazınadan göri qarajattıq qazınağa  beyim siyaqtı.

- Dünie-jarıqtağı adam tirşiliginiñ  eki qırı, Abayşa qisındağanda, biri - tän qwştarlığı, biri - jan qwştarlığı. Qay zamanda da mwnıñ biri artıq, biri kem dep törelik ayta almaysız, mümkin, osı eki qwştarlıqtı şın mäninde teñ-tel  wstay bilgen jandar  üylesim, jarasımmen ğwmır keşedi. Meniñşe, kim-kim de üylesimdi ğwmır keşuge wmtılsa jaqsı. Ruhani baylıq pen materialdıq baylıqtı bir-birine qarama-qarsı qoyu üylesimsizdikke, josıqsızdıqqa bastaydı.  Bügingi qoğamda adamdar seniñ anıqtamañşa aytqanda, «qarajattıq qazınağa» beyim bolsa,  layıqtı ömir keşu üşin jantalasatın bolar. Ärine, ärkim öz wğımında, öz deñgeyinde. Onıñ üstine qazirgi aqparattıq zamanda  adamdarğa «tañılıp otırğan» ömir süru deñgeyi, saltı bar. Teledidardan tañerteñnen keşke deyin beriletin jarnamalar sizdi glamurlı ömirge, eurostandartqa şaqıradı da jatadı.  Bwl özi twtas bir narıqtıq industriya. Öziñizdi sol glamur ayasında kembağal sezinbeu üşin, ömirdiñ sanqırlılığın tüysinu üşin, twjırımdap aytar bolsaq, jan-jaqtan antalağan  «simvoldıq qolşatırlar» astında, aqparattıq  ağındar, ağımdar tasqınında qalmau üşin, adamnıñ imani, mädeni özegi mıqtı boluı tiis.

Mädeniet  keñ wğım. Mädeniet, meniñşe, eñ aldımen, üylesim, kelisim, jarasım. Mwnıñ özi adamnan  tınımsız jan eñbegin talap etedi. Mädeniettiñ birneşe anıqtamasınıñ  alğaşqısı -  äu bastan bir närseni jasau, öñdeu degen  mağına ekeni belgili. Mısalı, adam öziñniñ, otbasınıñ,   aynalasınıñ, äleumettik ortasınıñ öñdeluine, mädenilenuine üles qosadı. Öz-öziñmen, ortañmen, qoğamıñmen, tipti memleketiñmen janıña jaylı da jarqın qarım-qatınas ornata bilu;  bilim, estetika mwnıñ bäri tüptep kelgende tağı da mädenietke kelip tireledi. Al, bärine bastau, joğarıda aytıp ötkenimizdey, otbası tärbiesi.

İşki özegi mıqtı jan nendey de swrqay tasqınğa boy bermeydi. Jahandanğan älemniñ bir üylesimdi bölşegi bolıp kün keşedi.  Mwnıñ bäri - biik  mädeniet, jan mädenieti.

- Jalpı mädenietti, ädebietti ösiretin sın ğoy. Sın mäselesine  kelsek, keñestik däuirde sın jaqsı damığan janr bolatın. Biraq biz täuelsizdik alğannan keyin bwl janr üni bäseñdep şığatın sekildi. Sınşı retinde pikiriñiz.

- Sınnıñ üni bäseñdedi degennen göri äleumettik sındar azaydı,  janrdıñ sipatı özgeriñkiredi deu orındı. Al, keñestik kezeñdegi sın belsendiligine baylanıstı bwrın da birneşe ret pikir bildirgen edim. Tağı qaytalauğa tura keledi, keñestik däuirde ädebiet twtas bir jüye retinde damıdı.  Sıni proces negizinen merzimdi baspasöz betterinde wyımdastırıldı, öytkeni ol jalpı ädebi ideologiyanıñ qwramdas böligi boldı. Mısalı, 80-jıldarı «Qazaq ädebietiniñ» sın böliminde tört bildey sınşı jwmıs istedi. Aldın-ala jospar jasalıp, ädebi mäseleler jüyeli türde köterildi. Kitap baspalarınıñ jıldıq josparları arqılı nendey jaña  şığarmalar jarıq köretini belgili bolıp, olardıñ barlığına derlik pikir bildirilip  otırdı.  Mwnşama qıruar jwmıs belgili bir deñgeyde ädebi procesti bağamdauğa mümkindik tudırdı jäne ädebiettiñ qoğam aldında, oqırman aldında aktualizaciyalanuına jol aştı.

Bügingi tañda da sın menedjmentin jaqsılap qalıptastıruğa  bolar edi. Alayda merzimdi basılımdardıñ birazında qarjılıq, endi birazında intellektualdıq küşter jetimsiz.

- Jalpı bir şığarmaşılıq adamınıñ eñbegine ädil bağa beru oñay emes.   Keybir bağalaular nısanağa döp tise, endi bireuleri kerisinşe boluı mümkin. Osı twrğıdan qarağanda sınşı bolu qiın ba?

- Bağa beruşilik - sınnıñ, onıñ işinde de äleumettik sınnıñ bir sipatı ğana. Ädebi-körkem sındı üşinşi şındıq dep te tanidı. Öz wğımımda,  sın -  körkem tuındınıñ jañaşa interpretaciyası, jaña mağınaların jasauşı.

Sınşılıq - tabiğat bergen qabiletti ünemi wştap otırudıñ jemisi. Är sınşınıñ öz wstanımı, deñgeyi bar. Meniñşe, jaqsı ülgilerdiñ, jaqsı şığarmalardıñ jaña mağınaların aşa otırıp ta ädebi procesti qwrılımdandıruğa boladı.

- Mädenietimizdiñ ülken bir salası  - dramaturgiya. Soñğı uaqıtta bwl jöninde de alıpqaşpa pikir köp.  Jağdayğa qanıq maman retinde sizdiñ de uäjiñiz bar şığar.

- Negizi alıpqaşpa pikirler tolıqtay käsibilenbegen ortalarda köp kezdesedi. Mwnıñ ekinşi bir sebebi ­ BAQ-tıñ arzan  tehnologiyalarınan tuındaydı - jwrtşılıqtıñ  nazarın audaru üşin mindetti türde konflikt, tartıs tudırıp otıru kerek degen wğım bar. Bir qaramaqqa, BAQ jwrtşılıqtıñ kökeyindegi mäseleni kötergensidi, biraq, käsibilik jetisiñkiremeydi de, joq jerden dau-şar tuadı. Soñğı kezderi dramaturgiya turalı äñgimelerdiñ deni de osılay tuındadı.

Dramaturgiya bar ma, joq pa,  sın bar ma, joq pa, t.b. mäsele köteru, tartıs tudıru alısqa aparatın närse emes. Äñgimeni, meniñşe, basqa jazıqtıqqa köşiru kerek. Mısalı, mäseleni qazirgi dramaturgiyada qanday körkemdik izdenister bar, ne jetpey jatır degen twrğıdan qoysa nemese naqtı bir şığarmanı jan-jaqtı taldasa - äñgime basqaşa sipat alar edi.  Al, qazirgi dramaturgiyadan köpölşemdilikti, stilistikadağı jañalıqtardı, jaña esimderdi  izdeytinder qatarında özim de barmın. Biraq, qalay degende de   qanşa adam - sonşa tanım. Mısalı, Almatıda dramalıq  eki teatr ğana bar - M.Äuezov teatrı men Ğ. Müsirepov teatrı. Bwl Almatı üşin öte az. Öytkeni körermen öziniñ talğam-tanımına qaray  qalağan teatrına, mäselen, psihologiyalıq, avangardtıq, äleumettik, söz, teatrına, t.b.  baratınday mümkindigi boluı tiis.  Almatıda 10 nemese 20 teatr bolsa da köp emes. Ärine, bwl bolaşaqtıñ şaruası.

- Sonşama teatrdı qalay qarjılandıramız?

- Ärine, men aytqannan nemese armandağannan ol teatrlar payda bola qalmaydı. Bwğan qoğamnıñ öziniñ işki dayındığı boluı kerek. Teatr qauımınıñ özinde qajettilik tuuı qajet. Mümkin täuekel kerek şığar. Bwl, endi azamattıq qoğam damığan, yağni qoğam müşeleriniñ öz tarapınan qareketşildik köbeygen jağdayda jüzege asatın şarualar. Al, äzirge qoğamnıñ belsendiligi, jaqsı mağınasındağı ideyaşıldığı tömendeu bolğandıqtan bizderge jaña ideyalar negizinen joğarı jaqtan jiberiledi. Degenmen de jeke bastamalar da barşılıq. Mäselen, Bolat Atabaev M. Äuezov teatrında rejisser boldı, spektakl'deri tabıstı jürdi. Biraq, ol özi qarekettenip, jeke teatrın qwruğa kiristi. Nätijesi - «Aq saray» teatrı. Nwrqanat Jaqıpbaev jeke Jastar truppasın aşqan bolatın, bwl top qazir Astana Jastar teatrınıñ negizin qwrap otır. Marqwm Qayrat Sügirbekovtiñ de öz teatrın jasauğa degen wmtılıstarı bolıp edi... Meniñşe, qoğamnıñ özi ösip-jetilgende mwnday teatrlar aşıla beredi.  Oğan alğışarttar da bar. Mısalı, Elbasınıñ azamattıq qoğamdı damıtudıñ 2006-2011 jıldarğa arnalğan twjırımdaması turalı Jarlığına säykes qoğamdıq wyımdarğa memleket tarapınan qoldau körsetiledi. Bwl - öte jaqsı sayasat.

. - «Mädeni mwra» bağdarlaması qolğa alınğannan beri biraz uaqıt boldı. Auız toltırıp aytarlıq jetistikter de joq emes. Sizdiñ oyıñızşa, bwl bağdarlamağa enbey qalğan siz bayqağan qanday mäsele bar?

- «Mädeni mwra»  - memleketimizdiñ memlekettiligin tanıtatın, jan-jaqtı bağdarlama. Aynaldırğan birneşe jıl işinde qıruar jwmıs atqarıldı. Äli igerilui tiis qazınamız köp. Arheologiya salasınıñ özinde nazardan tıs qalıp jatqan qanşama ğajayıp tarihi jäne mädeni eskertkişter keşeni bar?!  Mısalı, Wlı Jibek jolındağı iri kentterdiñ biri Saudakentti alalıq ­/qazirgi Jambıl oblısı, Sarısu audanı, Saudakent auılı twsında./ Saudakentke kire beriste öte ülken töbe bar, halıq onı Kültöbe dep ataydı. Bizdiñ bala kezimizde äjemiz bizderge «Saudakent saudası men öneri qatar damığan, halqı jaqsı twratın, güldengen, ülken qala eken. Beyğam jatqan beybit kentti Külmeshan degen han ülken äskerimen kelip şauıp, jermen-jeksen etipti» dep  äñgime aytatını esimde.  Akademik Älkey Marğwlan 1946 jılı jürgizgen  arheologiyalıq qazbalar bwl jerde Üİ ğasırdıñ özinde köşpelilerdiñ twrağı bolğanın anıqtağan.  İH ğasırda Sügülhan dep atalğan Saudakent endi birer ğasırdan keyin  Wlı Jibek jolındağı köne Tarazdan keyin ekinşi orın alğan ülken sauda ortalığı bolğan. Jeke Saudakentti ğana zerttemey, osı bağıttı twtas qamtu kerek şığar. Al, mwnday keşendi nısandar respublikamızda az emes.  Sondıqtan da «Mädeni mwra», meniñşe, ­ üzilissiz, jüyeli türde jürgizilui tiis bağdarlama.

Qazirgi tañda aldıñğı kezekte mädeni mwralarımızdı aktualizaciyalau, yağni bügingi kün jäne bolaşaq üşin pärmendi jwmıs jasauı üşin ruhani qazınamızdı öz işimizde de, sonsoñ älemdik ruhani aynalımğa tüsiru twrğısınan  keşendi şaralar jüzege asırıluı tiis. Bwl twsta BAQ pen EBAQ-tıñ roli öte ülken.

- Keñestik jüyeniñ bir artıqşılığı deymiz be,  joq jetistigi deymiz be - qoğamda qalamgerlerdiñ ıqpalı mıqtı bolğan. Ol kezdegidey tanımaldıq qazirgi aqın-jazuşılarımızda joq. Jalpı bizdiñ qoğamda ziyalı dep kimdi atauğa boladı?

­- Keñestik jüye kelmeske ketti ğoy, sondıqtan da ol kezdegi ahual bügin boluı mümkin emes. Men, mümkin, biraz adamğa jaqpaytın şındıqtı aytsam - qalamgerlerdiñ Keñes odağı kezindegi erekşe bedel-ıqpalı, bir esepten,  keñestik ideologiya saldarınan, qoğamnıñ jabıqtığınan, jalpı ortanıñ bilimsizdiginen de tuındağan ahual. Ündi elindegi kastalardı bilesiz ğoy. Genezis ärtürli bolğanımen eptep  soğan wqsañqıraytın jağday.

Ol kezdegidey tanımaldıq qazirgi aqın-jazuşılarda bolmauı da mümkin. Bwğan birneşe sebep bar. Bastısı - qazirgi tañda qoğam özgerdi, ekinşiden, öner demokratiyalandı, ärbir adam jeke twlğalıqqa wmtıla aladı. Aqparattıq jüyelerdiñ damuı kontekstinde qoğamnıñ qwndılıqtarı äli de özgeredi. Bwl rette şığarmaşılıq ziyalı qauımnıñ roli men märtebesi qanday bolmaq? Oqırmanımen, körermenimen baylanıs mümkindigi qanşalıqtı boladı? Aqparattıq jüyeler keñeye tüskende mädenietke degen qızığuşılıq azaya ma? Älde kerisinşe mädeni qabat nığayıp-qwnarlana ma,  öz qatarına jaña adamdardı tarta ma?  Bwlar kün tärtibine qoyıluı tiis, talqılaudı qajet etetin mañızdı mäseleler.  Al, ziyalılılıq turalı swrauıña aytarım: ziyalı dep ziyalını tanimız.  Olar qoğamnıñ eñ qwnarlı qabatın qwraydı.

- Taqırıptan tısqarı swraq. Talant degen ne? Talanttı degen kim? Jäne onıñ bizdiñ almağayıp qoğamdağı ornı

- Talant - adamnıñ tabiğattan beriletin belgili bir qabileti. Ol qabilet tabandı­ eñbekpen wştaladı. Talanttı adam - tınımsız eñbek iesi, özin-özi jüzege asıra alğan jäne sonısımen özin ömirden, ömirden özin tapqan adam.  Bolat Atabaevtıñ talmay aytatın bir pikiri bar: «bizde talanttılar köp, käsibiler joq, mağan talanttar emes, käsibiler kerek»» deydi ol. Bwl twsta ol eptep wğımdardı auıstırıñqıraydı. Al, meniñşe,  talanttı adam  ­ - öz öneri men bilimin käsibi türde öziniñ jäne qoğamnıñ qajetine jwmsap, igiligine jarata alatın adam. YAğni  şın mänindegi käsibi adam. Bügingi sänmen qisındasaq, bäsekege qabiletti adam. Bizdiñ qoğamda  talanttı adamdar  özine layıq ornın ala aladı dep bilemin.

 

«Alaşorda» aptalığı, 16/07/09

 

0 pikir