Jwma, 10 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 802. Jazılğandar — 60. Qaytıs bolğandar — 9
Jañalıqtar 1153 0 pikir 3 Jeltoqsan, 2009 sağat 07:59

Quandıq ŞAMAHAYWLI. ATI BAR WLTTIQ DEGEN, AL, ZATI ŞE?

Astanada Esil özeniniñ sol jağalauında jaña universitet aşılatın boldı. Qazir dayındıq jwmıstarı qızu jürilip jatır. Atalmış universitetti qwru jönindegi resmi jiında QR Prezidenti N. Nazarbaev bwl oqu ornınıñ jayı basqalardan mülde özgeşe yağni, nağız halıqaralıq sipatta bolatındığına, älemdik standartqa say keletindigine toqtala kelip, «biz tağı bir ekinşi Euraziya universitetin aşayıq dep otırğan joqpız» degendi erekşe qadap twrıp ayttı. Kelesi bir bas qosuda tağı osı universitet turalı äñgime qozğalğanda däl osı bilim ordasına öz atın beruge tolıqtay kelisetindigin jariya etti.

Astanada Esil özeniniñ sol jağalauında jaña universitet aşılatın boldı. Qazir dayındıq jwmıstarı qızu jürilip jatır. Atalmış universitetti qwru jönindegi resmi jiında QR Prezidenti N. Nazarbaev bwl oqu ornınıñ jayı basqalardan mülde özgeşe yağni, nağız halıqaralıq sipatta bolatındığına, älemdik standartqa say keletindigine toqtala kelip, «biz tağı bir ekinşi Euraziya universitetin aşayıq dep otırğan joqpız» degendi erekşe qadap twrıp ayttı. Kelesi bir bas qosuda tağı osı universitet turalı äñgime qozğalğanda däl osı bilim ordasına öz atın beruge tolıqtay kelisetindigin jariya etti.

Elbasınıñ mwnday qadamğa baruı kezdeysoqtıq bolmasa kerek.  Astanada alğaş L.N. Gumilev atındağı Euraziya wlttıq universiteti aşılğanda da Elbası oğan zor ümit artıp, büginge deyin osı oqu ordasınıñ bazasın nığaytuğa jiti nazar audarıp keldi, ülken senim men ümit arttı. Alayda, joğarıda aytılğan sözine qarağanda Prezidenttiñ senimi men ümiti aqtalmağanğa wqsaydı. Sodan keyin şarasızdan, bälkim, zamana talabına say sapalı bilim beretin, älemdik deñgeydegi biregey universitet aşuğa qajettilik tuındağanı körinip twr. Prezident sol bilim ordasına öz atın beruge keliskenine qarağanda, jalpı elimizdiñ joğarı bilim beru salasına memleket tarapınan qanşalıqtı ülken jauapkerşilik pen  senim jüktelip otırğanın añğaruğa boladı. Onıñ tağı bir ayqın kuäsi retinde eldegi wlttıq därejeli jetekşi universitetterdiñ rektorların Elbası özi tağayındaytın tärtiptiñ ornauın atap aytuğa bolatın şığar. Mwnıñ bärin aynalıp kelgende elimizdegi JOO menedjmentin jetildiruge bağıttalğan igi qadamdardıñ memleket basşınıñ bastamasımen jüzege asırılıp jatqandığımen baylanıstıruğa boladı.

Jalpı, elimizde 1990-jıldardıñ orta twsınan bastalğan joğarı bilim reformaları osı salanıñ menedjment jüyesin tüsiniksiz jaylarğa duşar etti. Onı ärkim ärtürlişe tüsindirip jür.  Bireulerdiñ payımdauınşa, korporat mädenieti joğarı damığan AQŞ-tıñ jüyesin mehanikalıq täsilmen köşirgendikten bizdiñ jağdayımızğa üylespey jatqan körinedi. Al, endi bir tobı Amerikanıñ ülgisin qabıldağanda keybir mañızdı proceduraların joğaltqandıqtan şınayı mazmwnına say kelmey bwrmalandı desedi. Qalay bolğanda da elimizdiñ joğarı bilim beru isine jwrttıñ köñili tolmaytını ras. Älemdik standarttı aytpağannıñ özinde bwrınğı barımızdı joğaltıp aldıq deuşiler de bar. Qanşa jerden özgerttik, jañarttıq dep özeuiresek te bizdiñ bergen diplomdarımızdı älem elderiniñ eşqaysısı moyındap otırğan joq.

 

Qazirgi tañda elimizdiñ JOO, sonıñ işinde wlttıq märtebege ie bolğan universitetter üşin eki mäsele asa mañızdı bolıp otır. Onıñ birinşisi, ğılımi-zertteudi basşılıqqa alğan universitet (research university) bolu, ekinşisi,  şınayı oqu ordasına (training center) aynalu.

Ozıq oylı ğalımdardıñ pikirlerine kelsek, elimizdegi iri universitetteriniñ özinde qalıptasqan jağday sın kötermeydi. Aytalıq, joğarıda atalğan research university-diñ mänin jetik tüsinbeytindikten ğılımi keñestiñ özi rektorlardıñ jetegindegi atı bar da zatı joq wyımğa aynalğan. Keñes şın mäninde professor, oqıtuşılar wjımı aldında esep beruge qwlıqsız, rektordıñ aydauındağı enjar qwrılım bolıp ketken. Osınıñ saldarınan büginde universitet menedjmentine professor oqıtuşılardıñ qatısuı, olardıñ jwmıstıq belsendilikteri is jüzinde qısqarğan körinedi.

JOO bazasın jetildiruge elimizdiñ ükimeti aytarlıqtay köñil bölip otırğanın joqqa şığaruğa bolmaydı. Älemdik täjiribege zer salsaq, universitetterdiñ qarjılıq közderi oqu aqısınan, demeuşilerdiñ kömeginen, ğılımğa bölinetin dotaciyadan, patent, licenziya, royalttıq tölemderden jäne  memlekettik byudjetten qwraladı eken. Batıs Europa elderi,  Japoniya, Avstraliyağa qarağanda AQŞ-ta ükimet tarapınan JOO-nı qarjılandıru jağı aytarlıqtay az. Alayda, soğan qaramastan tayau jıldardağı mälimetterge qarağanda AQŞ  bakalavrdan joğarğı akademiyalıq däreje beretin universitetterdiñ  barlıq kiristeriniñ 50.77 payızın eldiñ nemese jergilikti byudjet qwysa, 18.06 payızın oqu aqısı, 25.32 payızın kömekşi şaruaşılıqtar, qızmet körsetudiñ özge türlerinen tüsken tabıs, qalğan 5.83 payızın demeuşilerden bölingen qarjı qwrağan. Bizdegi jağday turalı universitetter BAQ-tı aytpağannıñ özinde jeke veb sayttarına da mwnday mälimetterdi wsınbaytındıqtan aldın ala birdeme deu qiın. Ärbir qwpiyalanğan esep-qisap pen qarjı közderin, tabıstı bürkemeleu jemqorlıqqa küdik tudıratındığın eskersek, elimiz universitetteriniñ bwl äreketin tüsine almay qalamız.

Al,  AQŞ-tağı mısaldardan belgili bolğanı, JOO-nıñ bilim beru sapasın arttıruğa, onıñ damuın qarqındı etuge memleket qoldauınıñ mañızı ayırıqşa ekendigin köruge boladı. Rasında, oqu orındarın qoldau, onıñ sapasın köteruge jağday jasau degenimizdiñ özi el ükimetiniñ, qoğam men azamattarınıñ aldındağı zor jauapkerşiligi jäne parızı bolsa kerek.  Sonımen qatar tereñ bilimdi, ğılımi tıñ jañalıqtardı, jaña tehnika men tehnologiyanı, jas mamandardı, joğarı äleuetti de mädenietti universitetsiz elestetudiñ özi mümkin be? Ayta berdi, qoğamdıq progress, ekonomikanıñ qarıştap damuınıñ özi joğarı biliktilikke kelip tirelip twrğan joq pa. Bwl twrğıdan kelgende, joğarı oqu orındarın qoldau degenimiz bolaşaq üşin jasalıp otırğan eñ  tañdaulı investiciya bolmaq. Sondıqtan, keleşegin oylağan är el bilimge aqşa ayamasa kerek.

Jalpı biz öz jağdayımızdı bajaylap, damu bağıtımızdı dwrıs belgileu üşin özgelerdiñ täjiribesimen egjey-tegjey tanısuımız mañızdı ekendigi aytpasa da tüsinikti. Joğarı damığan älem elderindegi universitetterden üyrenu üşin eñ aldımen onıñ menedjmenttik qwrılımın jiti zertteuimiz kerek siyaqtı. Ärine, är eldiñ jäne onıñ universitetteriniñ özindik erekşelikteri bolatını belgili. Soğan qaramastan liberaldı demokratiyalıq elderdiñ JOO jüyesi  Amerika jäne Europa ülgisindegi degen eki bastı topqa bölinedi eken.  Wlı Britaniya, Germaniya, Franciya, Japoniya sekildi joğarı damığan elderde universitetterdiñ özin-özi basqaru menedjmenti  jetildirilgendikten barlığın oqu ornınıñ işki mäselesi retinde qarastıradı. Naqtıraq aytsaq, universitetti basqaru negizgi tetik - oqıtuşı, professorlardıñ, ğılımi qızmetkerlerdiñ, qatardağı jwmıskerler men studentterdiñ qolında.

Atalmış elder universitetteriniñ basqaruşı wyımdarınıñ qwrılımına kelsek, rektordıñ özi de, onıñ jasaqtağan komandası - rektorat ta oqıtuşı-ğalımdar arasınan saylanğan basqaruşı keñes pen odan derbes qwrılatın baqılauşı komitetke bağınadı. Aytalıq, osınday qwrılımı eñ küşti damığan Japoniyağa kelsek, eldiñ JOO-darı (Cukuba universitetinen basqası) özin özi basqaru jüyesine köşken. Universitettiñ ştatındağı oqıtuşılar, qızmetkerler, studentterdiñ ökilderi qatıstırılğan saylaudıñ nätijesinde rektor tağayındaladı. Al, Batıs Europa elderindegi jağday säl özgeşeleu. Onda universitet wjımınan saylanğan «parlamenti» ispetti basqaruşı organı bar. Sol ökiletti organ arqılı rektordı saylaydı jäne otstavkağa ketiredi.

Al, AQŞ universitetteriniñ jüyesi mülde özgeşe. Ondağı barlıq universitettiñ biligi basqaru keñesi (board of trustees, regents), äkimşilik (administration), ğılımi keñes (senate, council, house) degen üş instituttan twradı. Olardıñ ärbiriniñ ökilettik sub'ektisi, qwrılu erejeleri, atqaratın mindetteri men qwqıqtarı är bölek. Ondağı basqaru keñestiñ ornı erekşe. Olar universitettiñ kündelikti jwmısına tikeley aralaspaydı. Kerisinşe, ğılımi keñestiñ nwsqauımen rektor men prorektorlardı tağayındap, ağımdağı jwmıstı jürgizdiredi. Al, özderi rektorattıñ jwmısına baqılau jasaydı.

Universitet menedjmentindegi tağı bir mañızdı institut - ğılımi keñes ekeni belgili. Onı bilim ordası wjımı saylaytındıqtan barlıq müşe teñ qwqılı.  Basqaru keñesi qwrıltayşı ökilettiligin bildirse, ğılımi keñes oqıtuşı, ğalımdar yağni, universitettiñ akademiyalıq yadrosınıñ ökilderi bolmaq. Sondıqtan, keñestiñ törağalığın bizdegidey rektorğa berip qoymaydı. Sonday-aq, ğılımi keñes öziniñ erejesi boyınşa belgili merzimge saylanatın basşısı, orınbasarı, özge qızmet ştattarımen qatar twraqtı jäne uaqıtşa komitetter arqılı öz isin wyımdastıradı. Akademiyalıq mäselelerdi şeşumen qatar universitet ömiriniñ özge de problemaları jayında rektoratpen mämlege kelip otıradı. Sondıqtan da atalmış qwrılım universitette wjımdıq basqarudıñ principterin jüzege asıradı.

Amerikandıq ürdisti tolıq tüsinu üşin Kaliforniya universitetin mısalğa alayıq. Atqaru keñesi (Board of Regents) 25 müşeden twradı. Onıñ 18-in ştat gubernetorı tağayındaytın körinedi. Universitetti basqaratındar da osılar. Qalğan 7 müşeniñ 4-in ükimettegi lauazımdı twlğalardan tañdasa, 2-i tülekter odağınan saylansa, 7-şi müşe rektordıñ özi.  18 müşeni birden jergilikti ükimet tağayındauınıñ sebebine kelsek,  oqu ornı ştattıñ mülki äri halıqqa qızmet körsetetin mañızdı nısan retinde qarastırılatındığında. Sonımen qatar universitetti jergilikti bilikten, sayasattan beytarap etip, onıñ akademiyalıq erkindigin qamtamasız etude onıñ mañızdılığı jatır. Universitetti demokratiya alañı dep qarau añğaldıq bolar edi. Kerisinşe,  ol biliktilik pen qabilettilikti (merit) qasterlep, alğa tartatın principti (meritocracy) wstanatın bilim ordası bolıp tabıladı.

Al, bizdegi zañdar men zañdılıqtarğa say wlttıq universitetter principtik te, praktikalıq ta twrğıdan kelgende, is jüzinde Bilim jäne ğılım ministrliginiñ byurokratiyalıq bir baspaldağı bolıp şığadı jäne sayasi maşinağa täueldi wyım retinde körinis tabadı. Amerikanıñ jüyesine közsiz eliktegen kezde onıñ işki qır-sırın jetik tüsinbey mehanikalıq täsilmen köşirudiñ saldarın, mine, osıdan añğaruğa boladı. Principtik twrğıdan kelsek, wlttıq universitetterdiñ şınayı qwrıltayşısı Bilim jäne ğılım ministrligi emes, şın mäninde Qazaqstan halqı (public) dep tüsinuimiz qajet jäne solay boluğa tiis te. Sebebi, sol oqu ordaların salıp, twrğızuğa jwmsalğan qarjı-qarajat halıqtıñ qaltasınan öteldi. Sonısımen de ol wlttıq universitet.

Olay bolsa, Qazaqstandağı barlıq wlttıq universitetterdiñ maqsatı wltımızğa adal qızmet körsetip, halqımızğa joğarı bilimdi mamandar dayarlap beru. Onı halıqtıñ atınan wyımdastırıp, üylestirip otırğan «komanda» ol - qazaq Ükimeti. Sondıqtan, Äl-Farabi, Qanış Sätbaev, Lev Gumilevtiñ atımen atalatını bar, özge irili-wsaqtı barlıq universitetter - qazaqstandıqtardıñ ieliginde jäne halıqqa qızmet körsetu mindeti jükteletindikten olar bir ğana ministrlik apparatınıñ «qolbalası» emes, bolmaydı da. Osı sebepten, wlttıq universitetterdiñ basqaru keñesi deytindi qwratın bolsaq, ol qwrılım Qazaqstan halqınıñ ökiletti wyımı retinde el azamattarınıñ atınan ortaq mülikti qorğap, oğan jwmsalıp jatqan är tiındı qadağalauğa mindetti bolmaq.

Mäseleniñ kelesi jağına kelsek, wlttıq universitetter Qazaqstan halqınıñ mülki. Ol sanatkerlik bola ma, tikeley mağınada zattıq bola ma bäri bir. Sonımen birge ol ğılımi-zertteu äri bilim beru mekemeleri bolğandıqtan qanday bir sayasi ıqpaldan tıs, derbes twruğa tiis. Ökinişke qaray bizdegi zañdarğa, qaulı-qararlarğa jüginer bolsaq, wlttıq universitetterdiñ rektorların ğana Prezident tağayındaytındığına ğana köñil demdeuge bolar, al, basqa jağınan bir ğana ministrliktiñ «aşsa alaqanında, jwmsa jwdırığında». Onıñ özinde rektorlar neşe jılğa tağayındaladı, onıñ özin neşe ret qayta tağayındauğa boladı, ol jağı äli anıqtalmağan. Universitet rektorları öz prorektorların özi tağayındap, bosatatındıqtan onıñ janındağı ğılımi keñestiñ tipti röli joq dese de bolğanday. Sonısımen ğılımi keñester öziniñ negizgi mindetin atqaruğa da därmensiz simvoldıq därejedegi byurokratiyalıq bir baspaldaqqa aynalğan.  Qısqası, qazirgi tañda wlttıq universitetter janındağı basqaru deysiz be, ğılımi deysiz be, qay keñeste de öz apparatın baqılauğa qabiletsiz, onday qwzırı da, täjiribesi de joq. Oğan eşbir negizdiñ bolması da aydan anıq. Rektorlar universitetke keledi, ketedi. Al, keñes degen tetik universitetpen mäñgi jasaytındıqtan rektormen birge prorektorlardı da şınayı türde bekitetin bilikke ie bolsa öziniñ negizgi missiyasın atqarğan bolar edi.

Universitetterge qatıstı mäseleler qarastırılğanda ärtürli şeşimder wstaz-ğalımdardıñ qatısuınsız tek qana rektordıñ jeke qalauımen tağayındalğan at töbelindey lauazımdılardıñ bas şwlğuımen qabıldanatın jağdayğa jettik. Sol läppayşılar mäseleniñ mänin tereñ taldap tüsindirudiñ ornına rektordı jer, kökke sıyğızbay maqtaumen, turasın aytqanda jağımpazdanumen küneltip jürgen jayları bar. Onday ğılımi keñesterde qanday bedel bolsın.

Sayıp kelgende, elimizdegi wlttıq universitetterdiñ basqaru jüyesin jetildiru, oğan şwğıl betbwrıs jasau qajettiligi ömirden tuındap otır. Onı jasauğa joğarıda atap ötken AQŞ universitetteriniñ wjımdıq basqaru täsilderi täjiribe bolar dep ümittenemiz. Büginde bizge ülgi bolıp otırğan Amerikada HİH ğasırda universitet dep atauğa twrarlıqtay oqu ornı bolmağan eken. Al, büginde älemdegi eñ wlı märtebeli 30 universitetti ata dese, onıñ  20-sı osı elden tabılatındığına Garvardta köp jıl dekan bolğan dekan Genri Rosovskiydiñ kepildik beruge bar ekenin mälimdeui tegin emes bolar.  Mwnday iri jetistiktiñ kilti universitetterdiñ basqaru qwrılımın jetildirude bolsa kerek.

 

Quandıq ŞAMAHAYWLI,

QR mädeniet qayratkeri,

jurnalist-sayasattanuşı

«Abay-aqparat»

 

0 pikir