Senbi, 19 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107199. Jazılğandar — 101610. Qaytıs bolğandar — 1671
Jañalıqtar 3007 0 pikir 30 Qaraşa, 2009 sağat 06:37

Ermek Twrsınov. Qızğanış – qozğauşı küş

Kezinde saudanı örkendetetin jarnama edi. Qazir bizdegi saudanıñ qozğauşı küşi - qızğanış. «Basqanı da, onıñ işinde progrecti de damıtatın sol ma?» - dep qalam. Bizde bäri saudağa qoyılğan. Ar men wyat ta....

Kezinde saudanı örkendetetin jarnama edi. Qazir bizdegi saudanıñ qozğauşı küşi - qızğanış. «Basqanı da, onıñ işinde progrecti de damıtatın sol ma?» - dep qalam. Bizde bäri saudağa qoyılğan. Ar men wyat ta....

Qızğanışsız qazaq - kenje qalğan qazaq. Nonsens.  Ol öz betinşe ömir süre almaydı. Ömiriniñ özegi - işin tırnap,  tınım bermeytin qızıl it. Körşiniñ qaqpası säl biik bolsa, onımen teñeskenşe tınım tappaytın ölermendik.
Qızğanıştıñ birneşe satısı bar. Alğaşqısı - nemqwraydı qızğanış. Ol tabiğatınan  jalqau qazaqtı qimıldauğa itermeleydi. Eñ qwrığanda, şamına tigen närsege elikteydi, wqsap bağadı. Bireu twqımı sirek it wstasa, qazaq  odan asıp tüsu üşin köz körip,  qwlaq estimegen bir töbetti esiginiñ aldına abalatıp baylap qoyadı. K örşisi qımbat kölikke otırsa, erteñinde bazarğa jügirip, odan da qımbatırağın aladı. Adamnıñ qorı  emestigin däleldeu üşin «Senen kem soqsamğa....» basadı. Nemqwraydı qızğanış sälden keyin belsendisimen almasadı. Tınım taptırmaydı. Türli oylar kele bastaydı källaña. Qarapayım ideyalardan bastap,  qiyal-ğajayıp, kürdeli tolğanıstar maza bermeydi.
Twrmıstıq deñgeyde säl qarapayımdau. Teledidardı mısal ete söylesek, tüytkil tarqap sala beredi. Öytkeni televiziya - ömir aynası.  Qisıq ayna twrsa da, köziñdi sığırayta üñilip, birdeñe bayqauğa boladı.
Mısalı,  «Kazaqstan» telearnasında  «Eki jwldız»  degen keremet bağdarlama payda boldı. Keremet deytinim, köp aqşa şaşılğanı körinip twr. Şaması, bügingi televiziyanıñ köterilgen eñ biik şıñı osı habar bolsa kerek. Onıñ üstine, jürgizuşiler de: «Eñ keremet...Eñ ğalamat...» deuden talmauda.
Jañılmasam, bwl joba  şved ağayındardan bastau alğan. Köp elderdi dübirletip ötken bağdarlamanıñ bizge jetkendegi sıqpıtı - qazirgi körip jürgenimiz.  
«Qaydan jäne ne sebepti payda boldı?» deysiz ğoy.   «Körşidegi mende nege joqtıñ!» buı - bizdi alıp bara jatqan. Bas qatırudıñ qajeti qanşa?  Rwqsatın satıp alıp, kerek adamdardı jalda da, sayray ber.  Biraq «dayın asqa tik qasıq bolu» qolımızdan kelmedi. Mazmwnı, män-mağınası  joq.  Qıruar qarjı qwyıp jıltıratıp qoyğan «ıdıstıñ» işindegisi irip ketipti.
Birde osı dumandı közim şalıp qalıp, külip jiberdim. Wlttıq TV damimın dep dalaqtap jürip, jaña janrğa wrınıptı. Bağdarlama parodiyağa negizdelgendey äser qaldıradı. Şığarmaşılıq toptıñ barın salğanına qaramastan, duman «dämsiz» bolğandıqtan, döreki qolmen jasalğan dümbilez parodiyağa köbirek wqsaydı. Ädilqazılıqta otırğan äjepteuir azamattardıñ abıroyı da qwtqara almauda. «Jwldızdı» jwptıñ älaulayın tıñdap bolğan soñ, abaylap sınap, aqırın aytıp, azapqa tüsetin - solar. Janıñ aşidı.
Däl osınday oqiğa bwrın da bolğan. Men qızğanıştan tuındağan beyşara tirlikti aytıp otırmın. Osıdan köp jıl bwrın, reseylik  telearnalarıñ birinde Hryuşa men Barbos sındı «tartımdı» keyipkerler payda bolıp edi. Sodan eki ay ötpey jatıp, olardıñ qazaqı nwsqası şıqtı. «Wlttığımızdı wlıqtaudıñ jolı» dep, qoy men tekeni «japsırdıq»  teledidarğa.  «Salpañ qwlaqtı, küjildek, sirek jündi». Sol zamandağı  körkemdik keñestiñ bir müşesi habardıñ alğaşqı sanın köre sala, däl osılay minegen  edi.  Bizdiñ  alğaşqı «qos jwldızdıñ»  ekranğa şığuı osılayşa «qattı» sınalğan. «Ötkir» pikir elenip, şwğıl türde qoşqar men tekeni  balalardıñ dausımen dıbıstadıq.  Bwl habardı tamaşalağan büldirşinderdiñ qanday tüs körgenin qazbalamay-aq qoyayın, äñgime basqada.      
Elikteu, köşirme bolu qanımızğa siñip ketipti. Bärimiz «bireuge wqsaudı armandaymız». Orısta «Naşa Raşa» deytin, Reseyde  jürgen Ortalıq Aziyanıñ  müsäpir-miskinderin mazaqtaytın bağdarlama aşıldı. Şwğıl türde qazaqtıñ özin qorlaytın «Naşa kazaşanı» şığardıq. «Komedi klabtı» köre sala, sıqaqşı klubtarın qaptattıq. Bäri sıldır su, «jay klabtar». Resey arnalarındağı qaljıñnıñ da keyde qırsız bolatını bar. «Birinşi kanaldan» da «sarğış» reñ bayqaladı soñğı jıldarı. Alayda qanşa naşar desek te, sınauğa boladı. Öytkeni olardıñ yumorında negiz bar. Al bizdegi - bos söz. Demek,  sınaytın da tük joq. Köbik sındı.... kölemi ülken, salmağı joq. Bılayşa wqsaydı. Tura sol dekoraciyalar, sol stil'. Erkin söz, jügensiz qıljaq... Jırtıñdağan jastar, zordıñ küşimen  ırjiğan ezuler. 
Özdiginen eşteñe oylap taba almaytınımız osıdan bayqaladı. Erekşe oy, qazirgişe aytqanda, kreativ jetispeydi. «Tamaşadan»  basqa maqtanarlıq tügimiz joq. Oğan da pikir aytpay, tek eske alıp qoyğanımız jön bolar.
Bwl taqırıptı nege qozğadım?  Sol habarlardı jasap jürgenderge: «Bauırlarım, oyındarıñ osılıp baradı, el körip otır ğoy, qoysañdarşı.  Wrlasañdar da, wyalmaytınday etip jasasañdarşı», - dep tike aytuğa bolar edi. Biraq qajeti qanşa? Birinşiden, eşkim söziñdi elemeydi. Ekinşiden, olardıñ eş kinäsi joq. Etteri ölip ketkendikten, tirliginiñ külkili ekenin wğa qoymaydı. Tipti «tükke twrmaytındı söz etip qaytesiñ» dep özimdi  kelemejdeuleri mümkin. Üşinşiden, şığarmaşılıq topqa «ideyanı»  käsibi mamandar şaynap berip otır. Öziniñ deñgeyine senimdi bolğandıqtan, olar  jwmısınıñ tım sapasız ekenine eşqaşan senbeydi. «Tobır ne berseñ de, jey beredi» degen wstanımnan adasqan emes. Reyting turalı jelikken sözdi qanat etip, qiyağa «samğata» bermek körermenniñ sanasın. Bar bilgeni osı. Osı twsta eşkimmen pikir talastırıp, qızıl keñirdek boludı qalamaytınımdı ayta keteyin. Men teledidar arqılı ömir jelisin ayqındap qana otırmın.  Onıñ üstine, deputatı, bişisi, ziltemirşisi bar şuıldağan «änşi», tım köp-aq. Maqsat - el közine körinu.  Ekrannan tüspeytin, tanımal TWLĞA bolu. Mwnday maqsat quğandar, küy buğan  sañırauqwr sındı, eşteñeni estimeydi. Olar bötenniñ pälenbayınşı köşirmesi ekenderin qaperge almaydı, qısılmaydı da. Bireudiñ jalğan jetistiginiñ  sürleuine tüsip ketkenin de tüsingisi kelmeydi. Şınayı dünieniñ  şarasız köşirmesi. Fanera,  dıbıs jañğırtatın jasandı ağaş.  Qasireti sol - ekrandağı tonnalağan, tükke twrmaytın dünieni halıqtıñ jirenbey qabılday bastauı. Endigi jerde onı jeñuimiz mümkin emes şığar. Bwzılğan astan kök dämin ketire almaysıñ.
«Mwnıñ  bärine keşirimmen qarap, ötkinşi närse ğoy», - dep  «danalıq» tanıtuğa da  bolatın şığar. Biraq oynaqtap jürip, orğa jaqındap qalğanımızdı, dumanpazdıqtıñ dauasız derti wlttıñ özegine dendep bara jatqanın  körgen sätte onday «keñdikke» jol bermeydi tüysik qwrğır. Jetken jerimiz osı bolğanı ma? Arsızdıq qay kezde ömirimizdiñ erejesine aynalıp, üstemdigin jürgizetin bolğan?  Qoltığına noutbuk qıstırğan, terminderdi töpeley söyleytin, sumaqay, «jabayı jandar»  qay uaqıtta qojayın bolıp ülgergen?  Garri Potterdiñ balalarımızdıñ süyikti keyipkerine aynaluına qalayşa jol berip aldıq? Qalay ğana Van Damm  Astananıñ  törinen bir-aq şığıp,  äldene turalı özinşe oy aytqansımaq boldı?  
Bäri - bir derttiñ zalalı. Tım asqınıp ketken. Tirligi tüsiniksiz jatjwrttıqtarğa bas wruğa, jağınuğa  dayar twramız.  Osıdan ömirdiñ jaña pişini payda boldı. Jetistik! Bwl ne? Eldiñ bärin sorlatıp, sonıñ üşin maqtau estiseñ, jetistik degen - sol. Qwrıq boylamaytın qulığıñ bolsa, mansabıñ biiktey tüskeni!  Jwldız bolu? Şarşağan  amerikalıq akterdi qoltığınan süyemeldep, wzındığı Ginness kitabına swranıp twrğan astanalıq qızıl kilemniñ üstimen jürip ötseñ, qazaq köginde jarqırap janğanıñ! Ura-a! Al birde tabınuşı qauım qaumalağan Stiven Sigaldıñ  Şäken Aymanov eskertkişine iilip, gül şoğın qoyğanın kördim. Denem türşikti: qoldan jasalğan quırşaqtıñ şınayı darın iesine tağzım etuin  sonşalıqtı äspettep, «mınaday wlı twlğa bizdiñ Şäkendi biledi eken-au!» - degendey,  terimiz sılınıp tüskenşe alaqan soqtıq. Swmdıq!
Sırttan kelgen ömir ülgisi keñirdegimizdi qısıp tastadı. Äueli kiimine qızığıp,  twtıldıq, odan keyin basımızben jwtıldıq. Tanımal telearnalardağı ızdiğan jürgizuşilerdiñ bolmısına eliktedik. Oyımızdı Gollivud keyipkerleri jaulap alğan, qwlağımızdı batıstıñ dañğazası twndırğan.  Balalarımız: «Vau!» - dep söyleydi. Al SMS-te «Ok» - dep jauap jazamız. Tügimiz qalmadı. Batıstıñ «jaulap alamın» degen jaman nietine qalqan eter eşteñemiz joq. Mädenietimiz üşin maydanda oysıray jeñiluimiz opıq jegizude. «Bizdiki. Atadan qalğan» degen tüsinikterden «tazarıp»,  satqındıq jasadıq. Al qarttar eskertpedi. «Saqtap qalayıq» dep, asa alqına da qoyğan joq aqsaqaldarımız. Olar äli künge öz oyındarımen älek.
«Qarttıq boqtaydı, jastıq jırlaydı» degen söz bar. Bizdiñ jastardıñ  «jalğan äri jat dauıspen» ändetip jürgenin körip,   zamandağı keri ağıstar turalı oylandım. Al «otandıq telearna» şökimdey oyımnıñ töbesindegi  bwlttı kün sayın qoyulata tüsude.
Sonımen, bizdiñ zamannıñ kertolğauı qanday?
Bilik joq. Jeñil-jelpi estigeniñdi köldeneñ tartıp, kösemsu bar. Bilim joq. Jwlıp jiğan aqpar bar. Jetistik joq. Internet bar  (ol jalpılama swraqtardıñ barlığına jalpılama jauap tauıp bere aladı). Bilim beretin qor joq. Diplomnıñ dañğaza atağı bar. Erek oylau joq. Sanamızdı qısıp qoyğan qalıptıñ qwlımız. Jalqı bola almaymız. Toptansaq qana batılmız. Azın-aulaq dünieni amanat etetin şäkirt joq. Esesine, bilegi juandığımen bilgenin istegen ağalar bar. Twtastıratın Ideya joq. Wsaq -tüyek ideyasımaqtardı bürkemelengen qitwrqı äreket bar. Wlttıq namıs joq.  Wlt bolıp qorlanu bar.  Keudeñdi kergizgen örlik joq. Onıñ ornına tüysigiñde kemdik bar. Şınayı qozğalıs, damu joq.  Esesine «barmaq bastımen» epti qimıldağannıñ köñili toq.  Barşa halıqtı jalpıwlttıq negizge wyıstıratın sayasat joq. Jımısqı külki, jalğan nauqan (kampaniya) jan-jağıñ. Nağız twlğalar joq.  Alañdağı jiında auız jappaytındar men olardı däriptep bolmayınşa, janı bayız tappaytın jağımpazdar bar. Imandı imamdar joq. Sonıñ kesirine imansız mısıqtileulilerdiñ qarası mol. Osınşa boşalauımızğa kinälini tabu qiın. Keyde bireudiñ betine tükirgim keledi. Biraq «qarsı  jel jınımdı öz betime şaşa ma?» - dep qorqamın. 
Aqırı ne boldı?
Aqiqat joq, jartıkeş şındıq bar. Al jartıkeş şındıqtıñ jartısı jalğandıq ekeni aytpasam da tüsinikti.

 

"Jas Qazaq" gazeti

 

0 pikir