Beysenbi, 16 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 65188. Jazılğandar — 39066. Qaytıs bolğandar — 375
Jañalıqtar 2747 0 pikir 29 Qırküyek, 2009 sağat 05:10

Internet-konferenciya (jalğası)

Mwnay üşin ğana emes, mädeni mwralar üşinde qaqtığıstar boladı

Qazaq mädenieti mına jahandanu däuirinde joğalıp ketpey me? Qaytsek biz qazaq mädenietin älemdik mädeniettermen terezesin teñ qılamız? Aldın ala rahmet.

Qımbat.

-  Qımbat, bılayınşa saualıñ köpten qoyılıp, köpten talqılanıp jürgen taqırıp bolğanımen men  seniñ swrağıñdı öte mañızdı, salmaqtı  jäne qızıqtı dep oylaymın.

Qazaqtıñ mädenieti - düniejüzi mädenietine eresen zor üles qosqan köşpendiler mädenietiniñ tikeley mwrageri.

Osı küni at äbzeliniñ bir türi ğana bolıp körinetin üzengini alayıqşı. Üzenginiñ payda boluı zamanında adazmat tarihına wşaq, avtomobil' payda bolğan tärizdi äser etken. Atilla  (Edil batır)  Batıstıñ qaraşañırağı Rimdi tize büktirgen kezde, onıñ äskeri üzeñgige taban tirep otırğan.

Eger poetikağa keletin bolsaq, orıstıñ wlı ğalımı, Şoqannıñ dosı Potaninniñ Batıs älemi qabıldamağan «Batıs epostarındağı Şığıs motivteri» attı eñbeginde Romeo Djul'etta, Tristan-Izol'da Şığıs boyauların jwqtırğan, sonıñ işinde  Qozı-Körpeş- Bayan-Swlu jırınan alğan twstarı köp deydi.

Mwnay üşin ğana emes, mädeni mwralar üşinde qaqtığıstar boladı

Qazaq mädenieti mına jahandanu däuirinde joğalıp ketpey me? Qaytsek biz qazaq mädenietin älemdik mädeniettermen terezesin teñ qılamız? Aldın ala rahmet.

Qımbat.

-  Qımbat, bılayınşa saualıñ köpten qoyılıp, köpten talqılanıp jürgen taqırıp bolğanımen men  seniñ swrağıñdı öte mañızdı, salmaqtı  jäne qızıqtı dep oylaymın.

Qazaqtıñ mädenieti - düniejüzi mädenietine eresen zor üles qosqan köşpendiler mädenietiniñ tikeley mwrageri.

Osı küni at äbzeliniñ bir türi ğana bolıp körinetin üzengini alayıqşı. Üzenginiñ payda boluı zamanında adazmat tarihına wşaq, avtomobil' payda bolğan tärizdi äser etken. Atilla  (Edil batır)  Batıstıñ qaraşañırağı Rimdi tize büktirgen kezde, onıñ äskeri üzeñgige taban tirep otırğan.

Eger poetikağa keletin bolsaq, orıstıñ wlı ğalımı, Şoqannıñ dosı Potaninniñ Batıs älemi qabıldamağan «Batıs epostarındağı Şığıs motivteri» attı eñbeginde Romeo Djul'etta, Tristan-Izol'da Şığıs boyauların jwqtırğan, sonıñ işinde  Qozı-Körpeş- Bayan-Swlu jırınan alğan twstarı köp deydi.

Bügingi qazaq mädenieti osınday bay mwranı arı qaray damıta bilui qajet. Qazaq mädenietiniñ brendi degen termin osıdan şığadı. Bizdiñ qazaq mädenieti  ekspansiyanıñ mädenieti boluı kerek. Batısqa qazaqtıñ mädeni ekspansiyasın jasau qajet. Ol üşin «Qozı-Körpeş-Bayan-Swlu» eposın nasihattau, qazaqtıñ kieli aspabı dombıranı halıqaralıq deñgeyge şığaru kerek. Sonda biz özimizdiñ mädenietti saqtap qana qoymay damıtudıñ tetikterin jasaymız.

Mädeniet degen 21 ğasırda mwnay, gaz tärizdi strategiyalıq resurstar qatarına kiredi. Bwl process bastalıp ketti, sondıqtan mädeniet, mädeni mwra üşin qaqtığıstar da boladı. Biz osığan dayın boluımız kerek.

Meniñ ekspansiya jasayıq degenim Evropağa qazaqtıñ Qwrmanğazı orkestrin alıp barıp  oynatu ğana emes. Mısal üşin 70 jıldarı Bittlz tobı düniejüzi mädenietiniñ qwndılıqtarın mädeniet turalı, mädeni qwndılıqtar turalı  wğımnıñ özin töñkerip jiberdi. Auılda ösken qara bala mende öz qwrbılarımmen birge sonday ataqtı toptıñ bar ekendigin estip jürdim. Al olar Qazaqstanğa kelgen joq qoy. Mädeni qwndılıqtar degen osı. Bizge qazaq mädenieti ayasında  damıtatın tetikter jasau kerek. Sonda bizdiñ mädeniet qwrıp ketpeytin mäñgi mädeniet boladı.

Sonımen birge Qazaqstan düniejüzi ekonomikalıq-qarjı processiniñ müşesi bolğandıqtan, ayaqqı kezderi äserese Almatı men Astanada twtınu mädenietiniñ elementteri «Mega», «Ramstor» tärizdi sauda-mädeniet ortalıqtarı qalıptasa bastadı. Bwlar sauda orındarı bola twra  jahandanu mädenietiniñ sub'ektileri, sonımen birge eger nazar audarsañız, ol jerlerde biznesmender, ziyalı qauım ökilderi, qarjı ökilderi, şet el azamattarı köp jiıladı. Osı jerlerge qazaq mädenietiniñ elementterin engizu kerek.

Alpamıs, Qoblındı, Er- Töstik tärizdi epostardan bizdiñ balalar köruge qabiletti möltekfil'mderdi köptep şığaru qajet.


Dombıra adamdı adamdıqqa tärbieleydi

Ereke, men sizge qatarınan birneşe swraq qoyğım kelip otır.Qazirgi zaman biin bileysiz be? Qızmet babında qanday senim-wstanımdardı negizge alasız? Siz dombıra tartıp, än saladı deydi ras pa? Jii swhbat beresiz. Jaña oy jinaqtau qiınğa tüspey me? Türli- tüsti tüs köresiz be?

Attasıñız Erlan. Almatı qalasınıñ twrğını

-    Bileymin. Bige men öte köñil bölemin, barlıq bidi bileuge tırısamın.

Qızmet babında qızmetkerlerdiñ käsiptik deñgeyin silaymın.

Dombıra meniñ qadırlı, qasterli düniem Atam Äñgir degen kisi qoñır keşterde kümbirletip dombıra şertip otıratın. Men sol kisiden dombıranıñ mädenietin üyrendim, onıñ qasietin tüsindim. Meniñ balalarım  Mädina, Ämina, Däuletbay mağan dombıra şertşi dep ötiniş aytadı. Men dombıra şertken kezde olar tarihtıñ tılsım tereñine enip ketetin tärizdi, wyasına kelip qonğan balapandar siyaqtı tizilip otıra qaladı. Dombıranıñ qasieti osında, ol tärbieleydi adamdı adamdıqqa, qazaqtıqqa. Meniñ äkem dombıranı keremet şertken, öleñ aytqan, seri bolğan adam. Dästür degen osı.

Bireuler Sairov özine PR jasaumen aynalısadı deydi. Şılği ötirik. Mağan PR-dıñ keregi joq, men özim PR-mın. Qazaqtıñ mädenietin qazaq tüsinip qana qoymay, ğaşıq boluı kerek, sol kezde, biz ösemiz, damimız, wlt retinde jetilemiz. Meniñ wlımnıñ atı Däuletbay, Qabanbaydıñ Däuletbay batır  degen nemere inisi bolğan. Añız Qabanbay baqilıqqa dayındalğan kezde Däuletbaydı şaqırtqan eken deydi. Sol Däuletbaydıñ seziginşi wrpağınıñ wlı Erlannıñ wlı Biahmettiñ nemeresi, Äñgir şaldıñ şöberesi  Däuletbay dombıranıñ ünin estigen kezde oylanıp, aqıl kirip, ülken oylar ayta bastaytın tärizdi. Basqa wlt tüsinbeytin dombıranıñ sakraldıq qasieti osında.

Iä, tüs köremin. Tüsti  tüstiñ ayanın biletin adamğa jorıtıu kerek deydi atam qazaq. Bwğan baylanıstı köptegen mısaldar keltiruge bolatın şığar. Tüsti Freyd siyaqtı parapsiholizmmen şwğıldanğan ğalımdar da  zerttep körgen. Eger adam şıtırman tüs körese, ol onıñ şarşağanı. Ömirde şarşap şaldığıp, jüykesin tozdırıp jürgen jan qanşa qazır? Demek, mağınasız tüsti jortudıñ qajeti joq. Mi qatparında qalıp qalğan tirliketegi qat qabat iste keyde adam wyıqtağan kezde tüske enedi eken. Ol artıq energiyanıñ qajetzidigin añğartatın jay tüs. Onı da adam özi payımıdap qoya saluı kerek. Eger şarşağanıñızdı bayqasañız demelıñız. Jaqsı oylañız. Tüstiñ keremeti ayan tüs. Mwnı qazaqı tüs joruşılar da, jañğı men aytıp otırğan Zigmund Freydte joqqa şığara almaydı. Ayan tüstiñ bärin jaqsılıqqa joru kerek. Egiz wl qwrsağına bitken ana turalı añız esiñde me?  Endeşe, jaqsılıqqa senip ömir süruden küder üzbeyik, bauırlar.

 

Wltşıldıqpen basqa wlttı jek köru eki basqa dünie

- Qazaq wltşıldığınıñ pozitivti potencialı bar ma?

Ğalımjan Qasen, Taldıqorğan qalası.

-         Wltşıldıq degen  är-bir azamattıñ tek qana sayasatta ğana emes, kündelikti ömirde öz wltın, tamırın tereñ tüsinip qana qoymay, basqağa tüsindire biludi talap etetin qwbılıs.

Men 90 jıldardıñ basında «Azat» qozğalısınıñ belsendi müşeleriniñ biri bolğanmın.

Ökinişke oray, Keñes däuirinde wlşıldıqqa qarsı stereotipter köptep qalıptasqan. «Alaştı» wltşıl dedi, pantyurkizm degen aydar oylap tabıldı.

Al şın mänine keletin bolsaq, düniejüziniñ beldi sayasatkerleriniñ barlığı wltşıl bolğan. M. Gandi,  Dj. Neru, U. Çerçill', De Goll', Atatürk, G. Naser, Den Syaopin. Osılardıñ barlığı wltşıl bolğan qayrtakerler.

 

Keybir kosmopolit jigitter  V. Putin nemese D. Medvedev özderin wltşılmın degende  auzın aşpaydı. Al qazaq wltşılmın dese, közderin alaytıp «qwbıjıq» jasağısı keledi.

Degenmen de qazaq wltşıldığın bügin reformalau qajet. Bizdiñ jigitter qazirgi zamannıñ kün tärtibin jasay almay jür. Sonımen birge wltşıldıqtıñ intellektualdıq-kreativtik deñgeyin köteru qajet. Bizde  wltşıldıq degen ayqay şu jasap, jılay beretin, eşkimniñ aldında bedeli qalmağan bir beyşara jandı elestetedi. Älipti tayaq dep bilmeytin, sayasi tehnologiyalardıñ zañdılıqtarınıñ isi mwrnına barmaytın, gumanitarlıq mäselelerden müldem maqrwm keybir azamattar wlt müddesin  aytqısı keledi. Ärine, osıdan keyin wltşıldıq  qwndılıqtarı moral'dıq-ruhani inflyaciyağa wşıraydı. Qazaqtı ilandıru üşin qazaqqa wğınıqtı sayasi jäne ideologiyalıq tehnologiyalardı paydalanğan abzal. Özin men wltşılmın dep keudesinen soqpay wlt mwwdesi üşin küresip jürgen azamattardı men jaqsı bilemin. Olar M. Qwl-Mwhhamet,  D. Mıñbay, E. Karin, B. Äbdiğaliev, A, Sarım degen azamattar.

Äñgimemizge oray bir mısal keltireyin. M. Gandi wlttıq müddeler üşin Britandıq Ündistandı dini principtermen  böluge deyin barğan adam. Al sol Gandi Angliyanı tek qana intellektualdıq qabiletpen, «qarsılıqsız qarsılıq», «zorlıq-zombılıqsız qarsılıq»  principterin is-jüzine asıra otırıp, ağılşındarğa öziniñ naqtı talabın taña bilgen azamat. Ağılşındardıñ otarlıq sayasatın äşkereley otırıp, Gandi näsilşildik niglizmine, wltaralıq qaqtığıstarğa qarsı şığıp qana qoymay, özi sonday päleketterdiñ aldın alıp otırğan.

Meniñ oyımşa qazaqtıñ wltşıldığı intellektualdıq, sapalıq wltşıldıqqa aynala twra, wltşıldıq sezim basqa wlt ökiliniñ töbesi köringen kezde toqtaluı kerek ekendigin tüsinu qajet. Wltşıldıq pen basqa wlttıñ ökilin jek köru eki basqa dünie, al bizde osı wğımdar auısıp ketken tärizdi

 

Korporociyalar «memlekettiñ yubkasınıñ» astına kirip ketti

-    Belgili francuz mädeniettanuşısı Andre Mal'ro bir sözinde: «Mädenietti mwra ete almaysıñ, onı tek jaulap alu kerek» degen eken.  Ciz ne deysiz?

Jaras Nükeş, Almatı qalası.

-    Orındı aytılğan pikir oylaymın.  Bizge mädenietke degen közqarastı tübegeyli özgertpey bolmaydı.Mädeniet degen mwrajay, kitaphana, teatrlardıñ jiıntığı dep «qarabayır» oylaytın azamattar bar. Şın mäninde mädeniet wlttıñ strategiyalıq resursı. Bügin ekonomika twraqtı wğım boludan qalğan, öytkeni bir jıl bwrın mığım bolıp köringen wltaralıq korporaciyalardıñ özderi memlekettiñ «yubkasınıñ astına» kirip ketti, bankterdiñ barlığı memlekettendirildi. Bügingi dağdarıstıñ ülken ruhani tamırları bar. Ol jahandau kezindegi adamdardıñ boyındağı «twtınu auruınıñ payda boluı», biz özimiz öndirgennen köp twtınatın boldıq Twtınu mädenieti degen teoriya payda boldı. Osınıñ barlığı jüye dağdarısına alıp keldi.

Osınday jağdayda mädenietke degen közqaras tübegeyli özgeretin boladı, öytkeni qazır mädenietke qatıstı payımdaulardıñ auqımı keñeyip ketti. Sol sebepti mädeni mwra üşin küreste bügin bastalıp ketti.

Mısalı üşin, bizdiñ ağayın özbekter Alpamıstı menşiktep alğısı keledi, qırğızdar aytıs önerin özderine bwrıp aluğa müddeli degendey tağısın-tağılar.

Sondıqtan bizge TÜRKSOY arqılı biraz jwmıs isteu kerek bolıp twr. Birinşiden biz ortaq mädeni mwra jöninde konvenciyağa qosıluımız kerek. Öytkeni  biz biletin Alpamıs, Qoblandı, Qozı Korpeş - Bayan Swlu bükil türki halıqtarına ortaq jır, ortaq mwra. Osılardı YUNESKO-ğa basqa da wyımdarğa engizu üşin ortaq mämilege kele otırıp jwmıs jasau jöninde kelisu kerek. Ekinşiden dombıra, aytıs, terme, tärizdi wlttıq qwndılıqtarımızdı YUNESKO-nıñ tizimine engizu kerek. Bwl öte mañızdı öytkeni osı mwralarımızdı şet elderde keñ nasihattau qajet.Üşinşiden, şet elderge qazaq mädenietiniñ elementteriniñ ekspansiyasın jasau kerek. Ekspansiya jasau degen bükil änşi-küyşi, orkestrlerdiñ barlığın şet elge şığaru emes, ol öte tayaz pikir. Inttelektualdıq önimder jasau kerek. Mısal üşin Qozı Körpeş - Bayan-Swludı Romeo-Djulettanıñ därejesine köteruge boladı ğoy.

Evrovideniege qazaq mädenietiniñ ökilin dayındap şığaratın uaqıt jetti

 

(Jalğası bar)

 

 

0 pikir