Jwma, 3 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 41065. Jazılğandar — 13614. Qaytıs bolğandar — 188
Jañalıqtar 3263 0 pikir 12 Naurız, 2014 sağat 05:20

BAQSILIQ

Surette: Nışan Äz (soqır Nışan) atanğan Smayıl Şämenov. Suret Berik Jüsipovtiñ jeke mwrağatınan alındı.

Adam-ğazizdi serke şığarğan qwdiretti küştiñ ilkidegi bir atı – Senim edi. Qay närsege bolsın şeksiz senu men senimsizdik tanıtu eşkimniñ erik-enşisinde emes, tek jürek-patşanıñ qwzıretinde. Biz biletin aqiqattıñ anığı: Öziñnen göri Özgege köbirek sengen küni şekteletindigiñ!

Bwğan deyin kümänniñ jeteginde wzaq jürgen adam-pende aldındağı asqar asulardıñ şeşimi – senim degen jalğız qazıqqa baylanğan küni baqsınıñ bağı janğan. Sodan soñğı zamanda senim bar jerde erteñgi künnen ümit barlığın, ol joq jerde bolaşaq degenimizdiñ özi bualdır bwltqa oranğan sağım ekenin wğındırğan degdar twlğa – baqsı abıroyınıñ ölşemi de şeksiz. Tabiğat-ananıñ tılsım tämsilderin tüstep tani almağan adam-pende qaraqan basındağı şielenister tüyininiñ şeşiluine zäru bolğandıqtan, şiırşıq atqanda şeşimi tabılmay, talay tağdır qwrdımnıñ tübine ketken.

Surette: Nışan Äz (soqır Nışan) atanğan Smayıl Şämenov. Suret Berik Jüsipovtiñ jeke mwrağatınan alındı.

Adam-ğazizdi serke şığarğan qwdiretti küştiñ ilkidegi bir atı – Senim edi. Qay närsege bolsın şeksiz senu men senimsizdik tanıtu eşkimniñ erik-enşisinde emes, tek jürek-patşanıñ qwzıretinde. Biz biletin aqiqattıñ anığı: Öziñnen göri Özgege köbirek sengen küni şekteletindigiñ!

Bwğan deyin kümänniñ jeteginde wzaq jürgen adam-pende aldındağı asqar asulardıñ şeşimi – senim degen jalğız qazıqqa baylanğan küni baqsınıñ bağı janğan. Sodan soñğı zamanda senim bar jerde erteñgi künnen ümit barlığın, ol joq jerde bolaşaq degenimizdiñ özi bualdır bwltqa oranğan sağım ekenin wğındırğan degdar twlğa – baqsı abıroyınıñ ölşemi de şeksiz. Tabiğat-ananıñ tılsım tämsilderin tüstep tani almağan adam-pende qaraqan basındağı şielenister tüyininiñ şeşiluine zäru bolğandıqtan, şiırşıq atqanda şeşimi tabılmay, talay tağdır qwrdımnıñ tübine ketken.

Köne däuirlerdiñ köşine jetekşilik jasap, «tiri äruaq», «täñir tekti twlğa» atanğan baqsı beynesin ğalımdar şamandıq din ökili retinde qarastırğan. Rasında da, ol - adamdar älemi men äruaqtar düniesiniñ arasındağı däneker, adamzat balasınıñ basındağı barşa mäselelerdi şeşuşi, ömir sürip otırğan ortasındağı qoğamdıq, äleumettik oy-pikirlerdi retteuşi. Bir sözben aytqanda, tabiğat-ana sırlarınıñ aldında özin därmensiz-älsiz sezingen adam-pendeniñ basındağı barşa şıtırman mäselelerdiñ bitimşisi osı baqsı bolğan. Al, baqsı-emşiniñ balgerlik älti az aytılıp, az jazılmağan jayt. Tüsi men teginiñ bötendigine qaramastan baqsı siyaqtı twlğanıñ älem halıqtarınıñ birazında bolğanınıñ özi qoğamdıq damu men dağdarıstıñ belgili bir satılarınan baqsı men adam-pende balası qol wstasqanday qatar ötkendigin ayğaqtay beredi. Biraq sol derekterdiñ bäri bügingi käsibi halıq emşiliginiñ negizin saluşı baqsı twlğası turalı tolıq şeşimder men qorıtındılar jasadı deuge bola ma?

Baqsı twlğasın zerttegen ğalım V.N.Basilov baqsılıqtıñ alıs paleolit däuirinde payda bolğandığın aytadı. Al, Okladnikov, Formozov, Zaporojskiy, Marğwlan, Aqışev siyaqtı ğwlamalar tarapınan baqsılıq neolit däuiriniñ ayağında payda boldı degen oylar alğa tartıldı. Olar özderiniñ söz derekterin arheologiyalıq qazba jwmıstarı kezinde tabılğan zattıq ayğaqtarmen bekitip otıru arqılı bitim aytadı.

Baqsılıq zikir kezinde kiiletin räsmi kiim ülgilerine baylanıstı baqsılıq ürdis «ana erki» däuirinde, äyelder arasında bolğan qwbılıs retinde de qarastırıldı. Sodan soñ, baqsılardı psihikalıq auruğa şaldıqqan adamdar degen derekti alğa tartuşılar da az bolğan joq. Şın mäninde bwl derekterdiñ qaysısı qanşalıqtı deñgeyde aqiqat aulına mañaylaytının äzirge aşıp aytqan eşkim joq. Endeşe, baqsılıqtıñ payda boluınıñ ğılımi ortada qalıp alğan bastı sebepteriniñ birneşeuine toqtalıp ötu läzim.

Paleolit adamdarı özderin tabiğat-anamen twtas organizm retinde qabıldağanı belgili. Däuir jıljığan sayın adamdar özderin tabiğatqa qarsı twra alatın erekşe jaratılıs retinde sezine bastağandıqtan, Neolitte jağday aytarlıqtay özgergen edi. Osı kezde rulıq qoğamdar payda bolıp, är rudıñ salt-räsimderi ortaqtasa bastadı. Endi sol qoğamğa osı beyrettilikti retteytin twlğa kerek boldı. Ol qızmetti ruhtar men ruh ieleri arasındağı dänekerşi-abızdar atqardı.

Dual'dıq bölinis kezinde öliler älemi men tiriler älemi arasındağı üşinşi älem – ruhtar älemin biriktiretin äleumettik mediyatorlar kerek boldı. Däl osı kezde baqsı twlğası payda bolıp, olar barlıq ırımi räsimderdi öz qoldarına aldı da, özderine deyingi jrecter twlğasın tolıq ığıstırdı.

Baqsılıqtıñ basqa kul'tterden erekşeligi – adamdar men ruhtar arasındağı erekşe dänekerlikke şeksiz seniminde bolatın. Olardıñ oyınşa, bwl baqsılardı sol belgili ruhtardıñ özi tañdap-tärbielemek. Bwl kezdegi baqsı-dänekerşiniñ mindeti ruhtarğa qızmet etu, sol arqılı adamdarğa kömektesu edi. Bwrın baqsılardıñ mindetine ölgenderdiñ janın baqi düniege şığarıp salu da kirdi. Ejelgi baqsılar boljam jasau, baqıtsızdıqtan saqtandıru, joq qarau, aurudıñ sebebin anıqtau, nauqas emdeu kezinde ruhtar kömektesetinine bek sendi. Keybir derekter olardıñ siqırlı «jadı tası» arqılı tabiğatqa da tikeley äser etip, qar, jañbır jaudıra alatındıqtarın ayğaqtaydı. Küni keşege deyin ömir sürgen köptegen baqsılar qırıq bir qwmalaq tartıp, maqtıñ (magiyanıñ) sırın bildi.

Aqındar men jıraular baqsıdan tek söz mağın, söz kiesin ğana qabıldadı. Baqsılıq zikir kezinde paydalanılğan dañğıra, qobız siyaqtı alğaşqı muzıka aspaptarın da jasauşı baqsılar edi. Bwl – wlı baqsılardıñ ärtürli tarihi derekter tañbalağan köp qırlı twtas twlğasınıñ jalpı beynesi. Endeşe, osı baqsılıq qasiet twtqasın wstap otırğan jandarda, äsirese, bügingi käsibi halıq emşilerinde älgindey erekşelikterden ne qaldı?

Baqsılıqtağı bastı qasietterdiñ biri – ruhtar. Olar adamnıñ ölgen soñ da ömir süretin öz ruhtarı jäne bwrınğı ötken ata-babalarınıñ ruhtarı bolıp ekige bölinedi. Ertede bwl ruhtardı türki jwrtında bir sözben «jın» dep atağan jäne ol jındardı kieli jäne kesirli dep qaq jarıp qarağan. Keyinnen «jın» sözin arabtıñ «aruarh», yağni «ruh» sözi almastırğanı bayqaladı. Keybir ğalımdar tarapınan ruh-jın qonğan adamdı «jındanğan» sanauı da sodan bolsa kerek. Biraq osılardıñ bäri özin aqtağan naqtı tarihi derek közi bola ala ma? Biz qolğa tüsken derek közder negizinde baqsı beynesiniñ mınaday birneşe jiıntıq beyne swlbasın köremiz:

Birinşi: Türki äleminde bilik twtqasın wstağan basqaruşınıñ Täñirilik teginiñ belgilenui. Mwnday qasietke keyin «aspan qalaulısı» atanğan baqsı da layıq dep tabıldı. Bileuşi de, baqsı da miftik tarihta olardıñ ilki ata-babaları bastı twlğa bolğandıqtan özderine de sol erek bilikti menşiktedi, söz magiyasın meñgerdi. Al, söz magiyası baqsılıqta ülken orınğa ie. Söz – em jasaudıñ da bastı qwralı dep sanaldı.

Ekinşi: Dästürli qoğamda aqsaqaldar da ülken äleumettik rölge ie edi. Öytkeni, jası ülken adamdar äruaqtar älemine jaqın dep esepteldi. Jastıñ wlğayuı olardı ruhtar men ata-baba älemine bir taban jaqındattı, yağni aqsaqal-abız beynesi men baqsı beynesi qatar qarastırıldı. Qay halıqta bolsın, jası wlğayğan baqsı kemel baqsı sanalatındığı sondıqtan.

Üşinşi: Baqsılıqqa jaqın twrğan beyneniñ biri – aqındar. Olar basında betaşar, as, toy siyaqtı räsimderdi atqaruşı retinde payda bolıp, jaña tüsken kelinniñ betin aştı. Bwl ata-baba kul'tinen äldeqayda bwrın payda bolğan salt bolatın. Aqın men baqsınıñ räsmi dänekerşi retindegi ortaqtığı Sibir halıqtarında baqsılardıñ epikalıq şığarmalardıñ orındauşısı äri saqtauşısı bolğandığınan da bilinedi. Bwrınğınıñ adamdarı söz ben saz kiesine kämil sengendikten, jıraudıñ jırı men baqsınıñ zikiri keşke, şoq jarığı söngende bastalatının sırtqı wqsastıq dep qarauğa bolmaydı.

Emşilik seans kezinde baqsını erekşe ahualğa tüsiretin qwral – «baqsılıq muzıka». Äskeri jorıqtar kezinde de baqsılar qolına qobız alıp, qosın jauıngerleriniñ ruhın köterip jır aytqanı, küy tartqanı beseneden belgili. Qobız öz tegin sadaq adırnasınan alatındıqtan, ol äskeri ruhpen tikeley baylanıstı aspap sanaladı.

Añız boyınşa, bwl aspaptı jasauşı – Qorqıt. Äytse de, H.G.Koroglı Qorqıttıñ tarihi negizi joq degendi aytsa, ğalım S.Qasqabasov Qorqıt twlğasın jiıntıq beyne dep esepteydi. Al, Ä.Marğwlan Qorqıt mwragerlerin Qoylıbay bastağan ejelgi baqsı-jıraular, Ketbwğa siyaqtı qobızda küy şaluşılar, Sıpıra dästüriniñ izindegi jırau-abızdar, Janaqqa jalğasqan qobız wstağan aqındar dep tört topqa böledi. Ärine, bwl jikteudiñ öte şarttı ekenin esten şığarmağan şart. Bwdan belgili bolıp otırğanı: Qorqıt dästürin jalğauşılar baqsılıq pen käsibi muzıkanıñ arasında twrğan twlğalar ekendigi. Bwl – baqsılıqtıñ qazaqqa ğana tän bir erekşeligi. Qazaqtağı eski jırşı-jıraulardıñ jır tolğağanda özderin qobızben süyemeldeytini baqsı bolmısınan qalğan soñğı rudiment-nışan.

Baqsı qobızınıñ qwrılımı da arnayı söz etiluge tiis kürdeli mäsele. Ä.Marğwlan, B.Sarıbaev, S.Amanovalar qobızdıñ sırtqı pişini qws periştesi – aqqudı beyneleytindigin aytsa, V.N.Basilov qobızdı minis köligine wqsatadı jäne onı tüye malı dep däleldeydi. Söytip, oğan qobızdıñ şanağına tüye moynağınıñ tağıluın kuälikke tartadı. Ras, qazaq baqsılarınıñ qolındağı dañğıra turalı Andreev, Spasskiy, Bronevskiy, Tronov, Hodırev siyaqtı orıs ğalımdarınıñ birşama jazıp, ter tökkendikterine qaramastan, küni büginge deyin qobız ben dañğıra aspabınıñ ortaqtığına jöndi nazar audarılmay keledi. Bir belgili aqiqat, qobız öziniñ bastapqı keyip-qalıbın dañğıradan aluı äbden mümkin ekendigi jäne bwl formalıq wqsastıq ilki sanada adam täniniñ (organizm) köşirmesi esebinde payda boldı deuge negiz mol. Sibir halıqtarında baqsı ölgesin onıñ dañğırası men kiimin ormanğa aparıp, qayıñ ağaşınıñ basına ilip qoyatın räsim bolğan. Qazaqta ölgen adamnıñ dombırası men qobızın teris qaratıp iletin salt küni keşege deyin keldi. Al, baqsı molasın basqa molalardan bölek qoyğanı ekiniñ birine belgili. Osı jaytterdi teksere kele, bwlğar ğalımı Donçev qiyaqtı aspaptar Europağa türik-bwlğarlardan kelgen degen boljam jasadı. Oğan dälel – bwl aspaptıñ äli künge deyin ukrain tilinde «kobza», nemiste «koba», türikte «kopus», vengrlerde «kopus», polyaktar «kopa», serb-horvattar «kopus», rumındar «kobza» ataytındığı.

Demek, aspaptı muzıkanıñ alğaşında baqsılıq meditaciya esebinde payda bolğandığı turalı oydıñ tinin tiriltip, tekteuge negiz jetkilikti. Muzıkanıñ ilki mindeti türli dwğa, jasırın küşter arqılı tabiğatqa äser etu üşin magiya esebinde payda bolğanı da däleldeudi qajet etpeytin qağida. Basında sıñar şekti sadaqtı aspapqa aynaldırıp, damıtqan da baqsılar bolatın. Öytkeni, baqsı muzıka süyemelimen tabiğat küşterin özine qarattı, öziniñ kömekşi ruhtarın da muzıka arqılı şaqırdı. Demek, muzıkanıñ käsibi halıq emşiliginde äli künge negizgi qızmet atqaratını da sondıqtan. Emşi de, emdeluşi de trans jağdayına tek muzıka kömegi arqılı ğana tüspek!

Qobız muzıkasın Iqılasqa deyin käsibi emes, räsmi muzıka retinde bağalaytın qasañ közqaras wlttıq muzıkatanuşılar arasında qazir de öz üstemdiginde. Bizdiñ oyımızşa qobız muzıkasınıñ räsmi jäne joğarı estetikalıq käsibi qasieti äuel bastan-aq bölinbes bütindikte bolğan. Bwl eki qasiettiñ negizinde de muzıkanıñ adamdı erekşe ekstazğa tüsiretin magiyalıq küş jatır. Kamarov attı ğalım qazaq baqsısınıñ bedeu qatınnıñ işin jarıp, sarı su alıp bergenin, älgi qatınnıñ sodan soñ übirli-şübirli äuletke aynalğanın jazadı. Endeşe, Europa men orıs ğalımdarınıñ baqsılıq turalı aytqan boljaldarın qazaq baqsılarına sol qalpında qaptay saluğa asıqpağan abzal. Mısalı, V.N.Basilov baqsı jasaytın keremetterdi: «Öz denesin erkin meñgerui (pışaq salu, atu, wru); Sezim müşelerin rettep otıru (ketpen jalau, jalañ ayaq şoq keşu); Qoldıñ eptiligi – gipnoz jasau» dep üş topqa böledi. Osı ğajayıptardıñ qay-qayısı bolsın baqsılıq jolın berik twtınğan qazirgi käsibi halıq emşiliginde de kezdesedi. Amal qanşa, sol düley küştiñ bügingilerdiñ boyında birkelki emestigi ökinişke orın qaldırumen keledi emes pe?

Baqsılıq quat joyılıp ketetin belgisiz küşke nemese ğayıptan daritın tuma qasietke joruğa kelmeytin twñğiıq tılsım. Baqsı aldına kelip jügingen adam-pendeniñ aldımen jüregine ümit säulesin tüsirip, sodan soñ barıp onıñ sanasına senim wyalatadı. Qara ormanday qarauıtıp, tünere teñselgen ordalı oy qayğısın seyiltip, sanağa qızmet ete bastağanda ğana tän qojalığı azaptan arılıp, sauığıp, kädimgidey tazara bastamaq. Baqsı – «ruh» pen «senim» iesi. Al, ol jasağan şipanıñ dauası Jaratuşı Jalğızdan.
Anığı Soğan ayan!

Berik JÜSİPOV, fol'klortanuşı.

Abai.kz

0 pikir