Seysenbi, 26 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4515. Qaytıs bolğandar — 35
Jañalıqtar 1535 0 pikir 12 Naurız, 2014 sağat 08:07

Twrsın Jwrtbay. «Wranım – Alaş!..». QIZILÖÑEŞ TALQI

JETİNİŞİ TARAU: QIZILÖÑEŞ TALQI

Jeke basıma ayausız zorlıq körsetip otır»)

1.

Şarıqtau men şalıqtau deñgeyine jetken «qızılkeñirdek» nauqannıñ barısında Mwhtar Äuezovtiñ ğılımi-şığarmaşılıq eñbekteriniñ bäri de äşkerelenip, ruhani twrğıdan jalañaştanıp kele jattı. Jazuşılardıñ jinalısında ğılımi-zertteuden bas tartuınıñ da özindik sebebi de bar edi. Onıñ bastı sebebi, 1953 jıldıñ qañtar-aqpan aylarında «adam keypindegi terrorist-doktorlardıñ», «aq halattı ajal ieleriniñ» ekinşi tolqını Lefortovo türmesine auıstırılıp jattı. Olardan ükim şığaru üşin qılmıstarın moyındaudı talap etti. Onıñ jay-japsarın, tındımdanıp bara jatqanın barlığı da Levitannıñ dauısı arqılı radiodan estip, baspasözden oqıp otırdı.

JETİNİŞİ TARAU: QIZILÖÑEŞ TALQI

Jeke basıma ayausız zorlıq körsetip otır»)

1.

Şarıqtau men şalıqtau deñgeyine jetken «qızılkeñirdek» nauqannıñ barısında Mwhtar Äuezovtiñ ğılımi-şığarmaşılıq eñbekteriniñ bäri de äşkerelenip, ruhani twrğıdan jalañaştanıp kele jattı. Jazuşılardıñ jinalısında ğılımi-zertteuden bas tartuınıñ da özindik sebebi de bar edi. Onıñ bastı sebebi, 1953 jıldıñ qañtar-aqpan aylarında «adam keypindegi terrorist-doktorlardıñ», «aq halattı ajal ieleriniñ» ekinşi tolqını Lefortovo türmesine auıstırılıp jattı. Olardan ükim şığaru üşin qılmıstarın moyındaudı talap etti. Onıñ jay-japsarın, tındımdanıp bara jatqanın barlığı da Levitannıñ dauısı arqılı radiodan estip, baspasözden oqıp otırdı.

Demek, ğılımnıñ da, ğalımnıñ da basına qaterli kün tuıp kele jatqanı anıq boldı. Mwnı sayasattıñ ığına ıqtap taqıstanğan, «qwyrığı burıldanğan» (S.Mwqanovtıñ teñeui) Mwhtar Äuezov tez añğardı. Qarıştı qarqınmen jürgizilgen «Därigerler isiniñ» ekpinine oraylastırılğan oqiğalardıñ eñ eleulisi jäne M.Äuezovtiñ jeke basına twtqındalu qaupin tudırğan jinalıs – qazaq eposı men fol'klorına qatıstı dikussiya edi. Bwğan Qazaqstan K(b)P Ortalıq komiteti jäne onıñ ideologiya jönindegi jaña hatşısı M.Sujikov pen bölim meñgeruşisi N.Jandildin bir jıl üş ay dayındaldı. Kenesarı qozğalısın qoldağanı üşin Qanış Sätbaevpen qatarlas orınınan alınğan İliyas Omarov endi olarğa qol üşin bere almaytın. Söytip, epostıq, fol'klorlıq mwradan ayırılu qaupi qazaq halqınıñ da basına töndi. «Manasqa» baylanıstı bükilodaqtıq dikussiyanıñ barısında «partiya men keñes ökimetiniñ qanday ädil pikirdi talap etip», özderin «arandatuşı serkeniñ» orınına paydalanğısı kelgen piğılın sezgen M.Äuezov pen S.Mwqanov özderiniñ 1952 jılı qañtar ayında bergen uädelerinen ayınıp:

«Bayandamağa kerekti materialdarmen tanısqanımızda qazaq ädebietiniñ tarihın zertteu jöninde köp qateni özimiz jibergen ekenbiz, sol üşin bizder qattı sınğa alınuımız kerek. Sondıqtan, onday sındı bayandamamızda özimiz jetkizip ayta almauımız mümkin. Biz jarıssözge şığıp pikir aytayıq»,– dep (M.Ğabdullin) ekeui de bas tarttı.

Bwl – tüsinikteri tistesken qos twlğanıñ ortaq pikirge kelgen sirek wyğarımdarınıñ biri. Olar jazuşılıq tüysikpen sezine otırıp, halıq aldında, ğılımnıñ aldında, tarih aldında arandap qaludan saqtandı. Al qazaq ziyalıları men qara halqı qırğızdar siyaqtı teatrdıñ işindegiler «taykemaylap», sırttağılar teatrdı atpen qorşap alıp, «Manastap!» atoy salıp, epostıñ tileuin tilep, qoldaytınday bereke-birlikke ie emes bolatın. On ay boyı öz şeşimderin işte saqtap kelgenine qarağanda, ekeui de dikussiyanı siırqwymışaqtatıp jiberudi de oylauı mümkin. Söytip, bwl mindet 14-qazan küni tünde Abay atındağı pedagogikalıq instituttıñ rektorı Mälik Ğabdullinge jükteledi. M.Sujikov M.Ğabdullinge:

«Uaqıt jağı tığız. Öziñizge mälim, ädebiet mäselesine arnalğan respublikalıq aytıs aldağı noyabr' ayında ötkiziluge tiis edi. Al bayandamaşılardıñ jañadan belgilenuine baylanıstı aytıstıñ merzimi üş ayğa keşiktirilsin dep otırmız... Aytıstı ötkizu merzimin endi keşiktiruge bolmaydı, qaytse de onı ötkizuimiz kerek... Jäne esiñizde bolsın, bwl bayandamanı Ortalıq komitettiñ Sizge bergen arnaulı tapsırması dep tüsiniñiz»,– dep (M.Ğabdullin) sözin nığızdaydı.

Ämir qattı, jan tätti. Osı bayandamanı dayındau üşin Ortalıq komitet M.Ğabdullindi uaqıtşa jwmıstan bosatıp, uaqıtşa pwrsat beripti. Ol eş qarsılıqsız:

«Köpşilik solay dep wyğarsa, men qarsı bolmayın»,– dep moyınsa bola ketipti.

Söytip, Keñes Odağı Batırınıñ qan maydanda basılmağan mısı – Ortalıq komitettiñ hatşısı men ügit-nasihat böliminiñ aldında basılıp qalıptı. Al mwnday qastanşıqpağır bopsadan batır ğalımnıñ bas tarta alatınday mümkindigi bar ma edi? Qisın twrğısınan alğan mümkin jağday, al partiyalıq twrğıdan mümkin emes edi. Mwnı wstazı M.Ğabdullinniñ biz paydalanıp otırğan «Kirbiñi ketpes köñilden» attı esteligin «Jwldız» jurnalınıñ 1985 jılğı №8 sanında jariyalağan ğalım S.Negimovtiñ:

«Süyikti oylarınan, tañdağan jolınan, berik tüzu közqarasınan ayırğan, qanatınan qayırğan keñestik sayqal sayasat qoy!»,– degen pikirimen ğana tüsindiruge, aqtauğa boladı.

Bayandamağa dayındalu barısında M.Ğabdullin wstazımen birneşe ret kezdesip, keñes aladı. Sonda M.Äuezovtiñ özin de sınauğa tura keletinin aytqanda, ol:

«– Aldın-ala bir närseden saqtandırğım keledi. Batırlar jırın zertteude köbimizdiñ jibergen qate-kemşiligimiz bar, olardı ädil sına. Sın aytamın dep sıñarjaq ketpe, sınıñ ötkir de däleldi bolsın. Dälelsiz dau aytpa. Batırlar jırın zertteude qate jibergen adamdardı joldastıq köñilmen sına, «wr da jıqqa» barma. Biz özimiz bayqamağan qatemizdi tüsinip, tüzeytin bolayıq. Qwr ayğaymen ğılım jasalmaydı... Sındı ötkir etemin dep köringenge jarmasu kerek emes. Qatemizdi ayt, onı däleliñmen, faktiñmen körset. Biraq adamnıñ qara basına tiisip, türli ataq tağudan saq bol... Batırlar jırı jöninde Äuezovtiñ jazğandarınıñ bäri de dwrıs dep, ne bäri jaman dep aytuğa bolmas. Ol da adam. Onıñ da qate-kemşiligi bar. Mäsele, solardı ädil sınap, dwrıs körsetu ğoy. Eger dwrıs sınasañ, renjimeymin, qwp alamın. Al qara dürsinmen ketseñ, onıña dau aytamın»,– degen uäj bildiripti.

Al osı ötinişti orınday alatınday, «adamnıñ qara basına tiispey, türli ataq taqpaytınday» erik, jiger kerek edi. Onday tañdau M.Ğabdullinge berilgen joq. Sonımen, Ğılım Akademiyasında ötken 1953 jılğı aqpandağı qısqı sessiyanıñ mäjilisi men 2-kökek küngi Jazuşılar Odağı töralqasında jäne Til jäne ädebiet institutında ötken bayandamanı talqılau, eñ soñında 1953 12-kökek küngi diskussiyanıñ bet alısı Mwhtar Äuezovti tüñildirip tındı. Ol endi «Meniñ qatelerim jayında» attı maqalasın qaytadan öñdep jazıp, onı baspasözde jariyalauğa wmtıldı, därmen izdep SSSR Jazuşılar Odağına joldadı.

Epos pen fol'klor turalı diskusiyanıñ negizgi maqsatı men mindeti – bas bayandamaşı Mälik Ğabdullinniñ tört jarım sağattıq sözindegi mına şağın üzindiden anıq bayqaladı:

M.Ğabdullin: «Osığan qaramastan qazaq eposınıñ tarihı marksizm-leninizm wstanımı twrğısınan äli tolıq zerttelgen joq. Joğarıda aytıp ötkenimizdey, qazaq eposınıñ tarihın zertteu barısında jekelegen zertteuşilerdiñ tarapınan öreskel sayasi qatelikter men bwrmalauşılıqtar jiberildi. Epostarğa, tarihi-äleumettik tartıstı beyneleudegi qoğamdıq sananıñ jemisi retinde markstik-lenindik twrğıdan jan-jaqtı taldau jasalmadı, onıñ ideyalıq-taptıq mäni aşılmadı. Qazaq eposınıñ tarihı mäseleleriniñ teris, markstik ilimge qarsı bağıtta zertteluine belgili bir därejede M.Äuezov, Ä.Marğwlan, S.Mwqanov, B.Kenjebaev, M.Ğabdullin jäne basqalar kinäli. Atı atalğan zertteuşilerdiñ keybireuleri osı künge deyin özderiniñ qatelikterin aşıq moyındamay keledi, öz minderin qatañ sınğa alğan joq jäne partiyanıñ ideologiya mäseleleri jönindegi şeşimderinen tiisti qorıtındı şığarmay keledi. Atalğan ädebiettanuşılardıñ qatelikteri – olardıñ özderiniñ ğılımi-zertteu jwmıstarında markstik-lenindik metodologiyanı qoldana almağandığında, ötkenniñ epostıq mwralarına ärbir wlttıq mädeniette eki mädeniettiñ bolatındığı turalı lenindik-stalindik ilim twrğısınan kele almağandığında, qazaq eposınıñ tarihı mäselesin zertteude burjuaziyalıq-wltşıl bwrmalauşılarğa qarsı ayausız küres jürgizbeuinde, al keybir jağdaylarda solardıñ özderiniñ burjuaziyalıq-wltşıl közqarastıñ şırmauında qalıp qoyuında, tipti, özderiniñ eñbekterinde onı nasihattauında.

Qazaq eposın zertteu jwmısı bastalğan kezde, yağni, keñes ökimetiniñ alğaşqı jıldarında, burjuaziyalıq wltşıl-alaşordaşılar mwnı özderiniñ keñes ökimetine qarsı kontrrevolyuciyalıq müddelerin jüzege asıru üşin paydalandı. Olar «Edige», «Oraq – Mamay», «Şora» siyaqtı tağı da basqa feodaldıq – handıqtı uağızdaytın epikalıq tuındılardı barınşa keñinen nasihattap, halıq arasına tarattı, onıñ esesine nağız halıqtıq tuındılar turalı jwmğan auızdarın aşpadı. Feodaldıq – handıq epostardı ötkendi äspettep körsetuge paydalana otırıp, ol kezdi «altın zaman» dep atadı, söytip, taptıq küresti joqqa şığarıp, olar qalıñ bwqarağa qarsı burjuaziyalıq-wltşıl ideyalogiyasın siñirdi. Bizdiñ partiyamız burjuaziyaşıl wltşıldar men alaşordaşılardı jäne olardıñ kontrrevolyuciyalıq ideyalogiyasınıñ tas-talqanın şığardı. Alayda olardıñ sarqınşaqtarı keybir ädebietşilerdiñ eñbekterinde äli de saqtalıp keledi».

Älgi aytılğan «saqtandıruğa», «adamnıñ qara basına tiispey, türli ataq taqpau» turalı ötinişke osılay jauap beruge mäjbür bolğan.

Mwnı M.Ğabdullin:

«Kelesi bir küni Qazaq SSR Ğılım akademiyasınıñ vice-prezidenti Nığımet Sauranbaev şaqırıp aldı: Bayandamañızdı oqıp şıqtım. Mäseleni köteruiñiz, negizinen alğanda dwrıs. Biraq sınıñız äli de bolsa älsiz eken... Bayandamaşı bolsañız, bizdiñ pikirimizben eseptesuiñiz kerek. Siz bwl bayandamanı öz atıñızdan jasamaysız, instituttıñ atınan jasaysız... Mine, öziñiz qarañız, Mınau sizdiñ bayandamañız. Joğarıdağı joldastar da oqıp, özderiniñ zameçaniesin jasaptı. Qarap tanısıñız, – (dedi). Sol arada men bayandamamnıñ «joğarğı joldastar oqıdı» degen danasın qaray bastadım. 120 bettik bayandamamnıñ tek tört jerinde ğana qızıl, kök qarındaşpen jazılğan «usilit'», «usilit'» («küşeyt», «küşeyt») degen sözder bar eken. Basqa betterinde eşqanday tañba joq. Manağı «usilit'ter» Mwqañ jöninde aytılğan betterge jazılıptı. Bwdan äri qaray Sauranbaevpen «tüsinisip» jatudı artıq kördim de ... şığıp kettim... Bayandamamdı qayta qarastırıp, aldın-ala bolğan talqılaularda aytılğan pikirlerdiñ keybireulerin eske aldım»,– dep tüsindirdi.

Bwl – M.Äuezovtiñ ruhani tamırın tolıq jalañaştap, onı bir-birlep otap, qwlatudıñ amalı edi. Är sözi, söylem oramı, oydı jüyeleui, qatıñqı, basıñqı twstarı ıqtiyattı türde talqılanıp, qırnalıp, qosılıptı. Sonımen...

M.Ğabdullin: «1953 jılğı aprel' ayınıñ on ekisi. Ükimet üyiniñ ülken zalında (bwl üy keyinnen Qazaq universitetine berilgen) qazaq eposınıñ mäselelerine arnalğan respublikalıq aytıs (diskussiya) aşıldı. Zalda lıq tolğan halıq. Mwnıñ işinde: Moskva men Leningradtan, Taşkent pen Frunzeden, oblıstardan, tağı da basqa jerlerden kelgen ğalımdar, qonaqtar, respublikanıñ basşı adamdarı, ädebietşiler, studentter, t.b. bar. Aytıstı Qazaq SSR Ğılım akademiyasınıñ prezidenti D.A.Qonaev joldas qısqaşa söz söylep aştı».

Tura osında körsetilgen özi bayandama jasağan auditoriyada (ülken zalda) wstazımız M.Ğabdullin eki qolın keudesine ayqastırıp qoyıp, anda-sanda auızın dämdep alıp tura osı «aytıs» turalı esteligin bizge wzaq-wzaq äñgimelep beruşi edi. Ayaulı ağanıñ sol bir asıl beynesin eske ala otırıp, tömendegi qwjattardı qinala-qinala qağazğa tüsirgenimizdi jasıra almaymız. Bizge tanıs aşı şındıq. Biraq aytpasqa amal joq.

Sonımen, osı talqılaudağı jäne sonıñ işinde tura M.Ğabdullin taqqan ayıptarğa da jauap beretin joğarıda keltirilgen «Meniñ qatelerim» dep atalatın tüsiniktemesiniñ eposqa qatıstı twstarınan oraylastıra üzindi wsınamız. Ädettegidey, partiyanı madaqtay kelip, qateligin moyındaudan bastaydı.:

M.Äuezov: «Bwl jolğı sözde jeke zertteulerimdegi qatelikterdi naqtılap terip aytuğa mümkinşilik bolmağandıqtan, sol bir top jwmısımnıñ tügelinde bayqalatın jalpı negizgi ortaq jaydı ayrıqşa atap ötpekpin. Ol aytpağım: ädebiettanu ğılımına men markstik-lenindik metodologiya jağınan tolıq qwraldanbay kelip aralastım. Şaması otız jıldan artıq uaqıt boyında öte köp maqalalardı, pikirlerdi, zertteulerdi öz ömirimniñ är kezinde jaza jürgemin. Bwrın baspa jüzinde aytılmağan keybir jaylardı eñ alğaş ret mäsele etip köterip jazğandarım da bar. Qazir ayqın bayqağanım boyınşa, 1932 jılğa deyin orın alğan mendegi burjuaziyalıq-wltşıldıq ideyalar men şığarmaşılıq ideyalarımdı kinalap, odan bas tartsam da, biraq bertinge deyin, köp uaqıtqa şeyin keñes ğılımınıñ sara jolın ayqın meñgere almadım. 1948-1950 jıldarğa deyin keñestik joğarı oqu orındarınıñ ädebiet bölimderine arnalğan oqu programması, oqu kitabı, oqu qwralı bop kelgen, özderiniñ qateligi, ideyalıq-metodologiyalıq teristigi mol şığarmalardı – keñes ğılımınıñ tabısı eken dep sanap jürdim. Osılardıñ işinde jalğan ğılımdıq, kosmopolittik Veselovskiy jüyesi, N.YA.Marrdıñ jalğan ğılımı jäne burjuazdıq-ob'ektivtik birıñğay ağım jüyesi de boldı. Osı soñğı jüye – 1938 jılğa deyin Qazaqstanda erekşe orın alğan reakciyalıq-burjuaziyalıq jüyeniñ ornına 1939 jılı keldi. Jañağı atalğan, 1938 jılğa şeyin däuirlegen teris jüye boyınşa qazaqtağı barlıq auızşa ädebiet eskertkişteri «biler däuiriniñ ädebieti» dep ataldı.

Osı jüyege qarsı 1939 jıldan bastap, barlıq auızşa ädebiet ülgilerin tügelimen halıqtiki deytin jüye orın tepti. «Batırlar jırı» attı jinaq 1939 jılı osınday bağıtpen şıqtı. Osı twrğıdan orta mektepterdiñ oqu qwraldarı jäne ağartu orındarınıñ ädebiet programmaları, metodikalıq qwraldarı jazılıp, basılıp, keñinen tarap jattı. 1940 jılı «Dala jırları» degen qazaq antologiyasınıñ epos bölimine arnalğan kirispe sözdi men de osı twrğıdan jazdım».

Amalsızdan jasalğan bayandamada bizdiñ wstazımız öziniñ wstazınıñ büyirinen bılay qadalıptı (bwdan äri qaray biz özge taqırıpqa soqpay, tek M.Äuezovtiñ ğalımdığı men «Han Kenege» qatıstı twsın ğana nazarğa wsınamız):

M.Ğabdullin (jalğası): «Professor M.Äuezov qazaq eposınıñ tarihı mäselelerin zertteumen şirek ğasırdan astam uaqıt boyı aynalısıp keledi. Qazaq eposınıñ tarihı mäselesi jöninde ol köptegen eñbekter jazdı. M.Äuezov öziniñ qazaq eposı turalı eñbekterinde orısqa qarsı reakciyalıq-pantürkistik jäne burjuaziyalıq-wltşıl közqarastı aşıq nasihattadı, qazaq halqınıñ patriarhaldıq ötken ömirin äspettedi. Mısalı, ol öziniñ «Qazaq ädebietiniñ qazirgi däuiri» attı maqalasında epostar turalı ayta kelip, ötip ketken feodaldıq – handıq däuirdi madaqtap, «qazaq batırlarınıñ negizgi maqsatı wltşıl (bıt' nacionalistam) bolu, sodan keyin dinşil adam bolu» dep sendirdi. Söytip, M.Äuezov qazaq jastarın batırlardan ülgi ala otırıp, wltşıl (bıt' nacionalistam) boluğa şaqırdı»,– dep jazğırdı.

Batırlıq ruhsız, äsireleusiz epos bola ma? Olar wlt üşin emes, el üşin atoy saldı. Al «El» wğımında tap pen wltşıldıq, burjuaziyalıq ideologiya, partiyalıq princip bola ma? Äuelde M.Äuezovtiñ jetekşiligimen «Qobılandı batır» jırınan kandidattıq taqırıp alğan M.Ğabdullinge bwl jaqsı tanıs bolatın.

M.Ğabdullin (jalğası): «Qobılandı batır» attı maqalasında M.Äuezov feodaldıq aqın Marabaydıñ osı attas jırınıñ halıqqa qarsı jäne reakciyaşıl nwsqasın madaqtadı. Sonımen qatar, burjuaziyaşıl-wltşıldardıñ ırqımen ketip, tarihi şındıqqa qayşı kelip, qazaq halqı qolına qaru alıp Ivan Groznıyğa qarsı küresti jäne 1552 jılı odan Qazan qalasın qorğadı – dep sendirdi. «Halıq añızında,– dep jazdı M.Äuezov, – Qobılandı Qazan handığınıñ özine qarsı soğıspaydı. Ol Qazan handığın talqandağan, Qazan handığın bağındırğan käpirlerge qarsı jorıqqa şığadı... Egerde, Qobılandı Qazan qalasın qorğau üşin Ivan Groznıyğa qarsı attandı desek, qatelespeymiz».

Şındığında da, bwl Qazan şaharı qay Qazan? Ol äli tarihi twrğıdan tiyanaqtalğan joq. Qobılandı emes, Ivan Groznıy Altın ordanıñ bir baytağı Qazandı qanğa batırdı emes pe? Osıdan keyin M.Ğabdullin M.Äuezovtiñ eñ osal twsınan wstaydı.

M.Ğabdullin (jalğası): «1932 jılı M.Äuezov baspasöz betteri arqılı burjuaziyaşıl wltşıldarmen öziniñ baylanısın üzgenin mälimdep edi. Oğan öziniñ «qılmıstı wstanımın» qayta qarauğa, öziniñ bwrınğı burjuaziyaşıl-wltşıl qatelikterin jeñuge mümkindik berildi. Alayda, Qazaqstan Kompartiyası OK ideologiya mäseleleri jönindegi şeşimderinde jäne baspasözde birneşe ret atalıp körsetilgenine qaramastan, M.Äuezov osı künge deyin uädesin jüzege asırmay otır».

Iä, ötkendegi ayıbın betine salıq etip basu arqılı M.Ğabdullin birden öziniñ wstazın, bir kezdegi ğılımi keñesşisin birden twqırtıp aldı jäne öziniñ ekinşi ğılımi jetekşisi Q.Jwmalievtiñ bağıtın wstandı. Bwl «ayıptauğa» qarsı M.Äuezov eşqanday qarsılıq körsete almaytın. Sondıqtan da öziniñ bwl twstağı «qatelikterin» qayıra moyındauğa mäjbür boldı.

M.Äuezov (Aşıq hattağı jauaptan): «Osı aluandas, 1930-1940 jıldarı özim jazğan maqalalardı, kirispe sözderdi, recenziyalardı eske ala otırıp «Qazaq ädebieti tarihınıñ» birinşi tomı attı eñbekti dayındaudağı jauapkerşiligimdi sezine otırıp, onı ayırıqşa sınğa alamın. Bwl kitap – Qazaqstan Kommunistik Partiyası Ortalıq komitetiniñ 1947 jılğı «Qazaqstan Ğılım akademiyasınıñ Til jäne ädebiet institutı jwmısındağı öreskel sayasi qateler jöninde» degen qaulısınan soñ, 1948 jılı şıqqan edi. Biraq öziniñ soñğı qalpında da bwl köp kisi birigip jazğan eñbektiñ birneşe tarauları men bölimderinde öreskel qateler jiberilgen qwnsız kitap bop şıqtı. Sol tomnıñ avtorınıñ biri jäne redaktorı bolğandıqtan da, mağan bwrınğı köp qatelikterdi qayta qarap, tolığınan tüzep jazuğa mümkinşilik berilgen edi. Biraq men özimniñ bwrınğı maqalalarımdağı jäne özge de köp avtorlardıñ oqu qwraldarındağı, joğarı oqu orındarınıñ programmalarındağı, zertteulerindegi, kirispe sözderindegi, jeke oçerkteri men monografiyalarındağı qatelikterdi markstik-lenindik metodologiya jolımen zerttep şığu jağın qamtamasız ete almadım».

Al M.Ğabdullin onıñ ötkendegi «qatelikterin» eskertudi mise twtpay, bügingi qılmıstarın üstemeley qostı.

M.Ğabdullin (jalğası): «Keyingi kezdegi onıñ ädebiettanu salasındağı eñbekterine jasalğan taldaudıñ nätijesine jüginsek, ol öziniñ zertteu jwmıstarında markstik-lenindik dialektikanı paydalanudan alıstap ketkenin körsetti. Qazaq eposınıñ tarihına qatıstı mäselelerdi M.Äuezov bwqara tarihı men taptıq küresten bölip alıp, ötkenniñ mädeni mwralarınıñ äleumettik-taptıq mänin ajıratpay qarastırudı jalğastırıp keledi. Bwl jaylar «Qazaq ädebieti tarihınıñ oçerkterinde» jäne Qazaq SSR tarihınıñ (1943 jäne 1949) İ tomındağı eposqa arnap jazğan taraularında kezdesedi. Bwl eñbekterinde M.Äuezov qazaq eposınıñ tarihın antimarkstik «sana ağımı» teoriyası twrğısınan bayandaydı, ötkenniñ epikalıq mwralarına sıni twrğıdan kelu turalı lenindik-stalindik ilimdi közge ilmeydi, qazaq halqı orıstarğa qarsı, Ivan Groznıyğa qarsı küresti-mis delinetin öziniñ eski közqarasın qaytalaydı. Ötkenniñ epikalıq mwraları turalı aytqanda, M.Äuezov «Edige», «Qobılandı batırdıñ» Marabay nwsqasın jäne «Eñsegey boylı er Esim» siyaqtı reakciyalıq, feodaldıq – handıq dastandardı halıq mwrasınıñ qatarın jatqızadı. «Qazaq halqınıñ eposı men fol'klorı» («Literaturnıy kritik» jurnalı, №1, 1940) attı maqalasında ol halıq qaraqşısı Edige turalı: «Edige batır jäne halıqtıñ joğın joqtauşı, bärine süyikti keyipker»,– dep jazdı»,– deydi.

Mwnday «qılmıstan» qiyalap barıp qwtıludıñ amalın qarastırğan M.Äuezov «moyındauın» jalğastırap, jiptiñ wşığın M.Ğabdullinniñ özine äkep ildi.

M.Äuezov («Aşıq hattağı» jauaptan): «Tomnıñ zerttelmek materialdarı arasınan sol kezdegi oqu qwraldarında, jinaqtarda köp tarap jürgen «Oraq», «Mamay», «Şora» siyaqtı dastandardı kirgizbey şığarıp tastağanım bolmasa, bar jaydı bararına barğıza almadım. Özimniñ zertteuimde birıñğay ağım jüyesin bwzıp, «Qozı Körpeştiñ» key nwsqaların jäne «Qız Jibekti», onan soñ bir top ertegilerdi tıñnan sınap teksergenimmen, bwl istegenderim jetkiliksiz boldı. Jäne «Qorqıt» jayın tekserude de onı dwrıs dep bağalap, teristik jasadım. Al bwl eskertkiş keyin, 1951 jılı reakciyaşıl şığarma retinde sınaldı. Qatal sınap, taldau ädisin jäne reakciyaşıl feodaldıq mazmwndardı äşkerelep aşu negizin «Qarasay», «Qazi», «Alpamıs» siyaqtı epostarğa jäne «Qobılandınıñ» Marabay jırlağan feodaldıq nwsqasına qoldana almadım. Sol ädisti, äsirese, öreskel zalaldı feodaldıq-monarhiyalıq tarihtıq jırlarğa, naqtılap aytqanda, qazaq eñbekşi halqınıñ qas dwspanı Kenesarı men Naurızbayğa, solar jayındağı jırlarğa qoldanıp, olardı taratıp sınauğa orın berilmedi. Osılardıñ orınına, birinşi tomda, bwrınğı oqu qwraldarında, joğarı mektep programmlarında, monografiyalarda taldanıp jürgen handıq-feodaldıq fol'klorğa berilgen jağımdı bağalalar molaytılıp, bwrınğı qalpınşa qaytalanıp otırdı».

Al oqu qwraldarınıñ bağdarlamasınıñ avtorları Q.Jwmaliev, M.Ğabdullin bolatın.

M.Ğabdullin (jalğası): «M.Äuezovtiñ redakciyasımen jäne tikeley qatısuımen basılğan (1948 j.) «Qazaq ädebieti tarihınıñ» İ tomında öreskel sayasi qateler jiberildi. Bwl kitap Qazaqstan Kompartiyası Ortalıq komitetiniñ 1947 jılı 21 qañtardağı «Qazaq SSR Ğılım akademiyasınıñ Til jäne ädebiet institutınıñ jwmısındağı öreskel sayasi qateler turalı» şeşiminen keyin jarıq kördi. Biraq ta M.Äuezov partiyanıñ şeşimderinen tiisti qorıtındı şığarmadı. Kerisinşe, ol bas redaktor retinde, halıq jauları Ismaiılov pen Jwmalievtiñ burjuaziyalıq-wltşıl jäne keñeske qarsı közqarastarınıñ taraluına jağday jasadı»,– dep «atap» körsetti öziniñ keşegi wstazdarın.

Bwl kezde ol ekeui de – Ismaiılov pen Jwmaliev jiırma bes jıldı arqalap, jer audarılıp ketken bolatın. Olar M.Ğabdullinniñ ğılımdağı tikeley jetekşisi, bir mekemede qatar istegen äriptesi edi. Endi M.Äuezovtiñ solarmen birge istegeniniñ özi ayıp bolıp tağıldı.

Osı äşkereleuden keyin tuğan qater turalı Mäskeuge barğan kezinde A.Fadeevke M.Äuezov:

«Mäsele mınada, Universitettiñ rektorınıñ mindetin atqaruşı adam mağan wltşıl degen jamanattı japsırıp, meni qızmetten şığardı (köşirmesi qosımşada berilip otır). Epos turalı talqıdağı öziniñ bayandamasında docent M.Ğabdullin meni: öziniñ bwrınğı sayasi qate wstanımında twraqtap qalğan, sonday-aq öziniñ epos turalı maqalalarında keñes eline jau burjuaziyalıq-wltşıl ideyanı nasihattap kelgen burjuaziyaşıl wltşıl ğıp şığardı. Soñğı üş jılda respublika köleminde keñinen orın alğan ädebiettanu salasındağı burjuaziyalıq-wltşıl qatelikterdi sınağan qajetti de mañızdı sıni talqılarda meniñ qatelerim turalı da köptegen ädil, principti, ob'ektivti twrğıda dwrıs pikirler aytıldı. Ol turalı ötken köptegen jinalıstarda öz minimdi moyınday söyledim, ol jöninde jold. Ponomarenkoğa da jazdım, ol turalı qosımşası wsınılıp otırğan talqıda söylegen sözimde de ayttım»,– dep tüsinik berdi.

M.Ğabdullin (jalğası): «Onısımen de qoymay, qazaq ädebieti tarihınıñ avtorlarınıñ biri retinde onıñ özi qazaq halqınıñ qaraqşısı Kenesarı men Naurızbaydı jäne Qorqıt turalı feodaldıq-handıq añızdı däriptedi, «Qozı Körpeş – Bayan swlu» twrmıs-salttıq jırın teris taldadı. M.Äuezovtiñ bwl eñbekterinde atalğan tuındılardağı äleumettik-taptıq qatınastardıñ belgisi de joq».

Sonda «äleumettik-taptıq qatınastıñ» belgisin anıqtau üşin «Qorqıttı» joqqa şığarıp, Qodar qwldı kedey tobınıñ ökili retinde madaqtauı tiis pe edi Äuezov? Bwl mineu emes, jalağa jol aşatın logikalıq qisındı izdeu ğana. Sondıqtan da sözdiñ retine oray M.Äuezov öziniñ «Aşıq hatında»:

«Sonımen qatar, üş jıl boyı osı mäselelerdiñ barlığın talqığa salğan pikirlerdiñ nätijesinde mağan aytılğan sınnan, talqılanğan jinalıstardıñ qorıtındısınan (Qazaq universitetindegi siyaqtı) ekiwştı sıñarjaq ädiletsizdikke jol berilip keledi»,– degen uäj bildirdi.

Al. M.Ğabdullin onıñ bwl qatelikteriniñ sayasi-ideologiyalıq «ulı tüp tamırın arşıp», ol – kezdeysoq pikir emes, jüyege tüsirilip, maqsattı türde jüzege asırılğan wstanım – dep bağa berdi.

M.Ğabdullin (jalğası): «Mwnıñ barlığı, M.Äuezovtiñ öziniñ bwrınğı burjuaziyalıq-wltşıl twjırımın soñğı uaqıtqa deyin qazaq ädebiettanuında nasihattap, büginge deyin süyrete jalğastırıp kele jatqandığın däleldeydi. Bwl rette M.Äuezovtiñ qateligi kezdeysoq qate emes. Bwl qateliktiñ tamırı – onıñ qazaq ädebietindegi «Alaşorda» ideyasınıñ kösemi bolıp jürgen jıldardağı qayratkerliginde jatır. Bwl kontrrevolyuciyalıq partiya talqandalğannan keyin M.Äuezovke burjuaziyalıq-wltşıl aşıq wstanımnan ketuine tura keldi. Mine, sodan bastap atalğan «qateler» payda boldı, taldaulardıñ nätijesi, mwnıñ bäri M.Äuezovtiñ sol bir burjuaziyalıq-wltşıl közqarasınıñ naqtı jäne bürkemelengen jüyesi ekenin tanıttı».

Bwğan deyin üş jıl boyı aytılıp kele jatqan ayıptaularda däl osınday «naqtı, jüyelengen», aşıq ükim şığarılğan emes.

Bayandamadağı osı sözdermen «Kirbiñi ketken köñilden» attı esteliktegi:

«Bir ayta ketetin närse: men bayandamamda batırlar jırın zerttegen joldastarğa «yarlıq» taqpauğa, biraq olardıñ eñbekterinde jiberilgen qate-kemşilikterdi aşıp aytuğa tırıstım. Osı rette Mwqañdı «ädeyi qate jibergen» dep ayıptamay, onıñ batırlar jırın zertteuge arnağan eñbekterinde eleuli qate-kemşilikterdiñ orın alğanın ayttım»,– degen pikirlerdiñ arasında qayşılıq barlığı anıq añğarıladı.

Mwndağı körsetilgen «qate-kemşilikterdiñ» özi «qate-kemşilik» ekenine toqtalmaymız. Biraq, «ädeyi qate jibergen» dep ayıptamay... ayttım»,– degen sözdiñ ädibi jatqızıla aytılğanı anıq.

Mine, osı twsta M.Äuezovtiñ jüregi janıp-küyip ketipti.

M.Äuezov («Aşıq hattağı» jauaptan): «Birinşiden, meniñ ötken kezde jazğan, onıñ işinde qate pikirdegi maqalalarımdı, körkem tuındılarımdı, sol talqılanıp otırğan tarihi taqırıpqa arnalğan köptegen p'esalarımdı, povesterimdi, romandarımdı, tipti qate pikirde jazılğan maqalalardağı jaylardıñ özi – p'esalarım men prozalıq şığarmalarımda dwrıs körsetken jazuşılıq eñbegimdi eş jerde jäne eşqanday sınşı eskergen emes. Meniñ negizgi şığarmaşılıq eñbegimniñ nazardan tıs qalğanı sonday, tayauda epos jönindegi talqılauda negizgi bayandamaşı M.Ğabdullin meniñ barlıq ömirime jäne qızmetime sayasi qatañ ükim şığara otırıp, öziniñ qorıtındı sözinde: mağan – jazuşı retinde emes, tek ğılımi qızmetker retinde bağa bergenin ayttı. M.Ğabdullinniñ bwl ükiminiñ şındığın joğarıdağı Almatıda ötken talqılauğa qatısqan L.I.Klimoviç rastay aladı. Bir jağınan alğanda, adamdı qwrtuğa bağıttalğan sın ayta otırıp, ekinşi jağınan, seniñ negizgi qızmetiñdi eskermeydi. Adamğa bağa beruge kelgende mwnda qanday qisın, qanday ädilet bar?»,– dep jan wşıra janaşırlıq swraydı A.Fadeevten.

«Adamdı qwrtuğa bağıttalğan, qisınsız, ädiletsiz sınına» qanağattanbağan M.Ğabdullin:

«Öziniñ ädebiettanuşılıq eñbekterinde osınday öreskel sayasi qatelikter men bwrmalauşılıqtar jibergen M.Äuezovtiñ osı uaqıtqa deyin baspasöz arqılı jibergen qatelikterin moyındamay, sınğa almay kelui öziniñ bwrınğı jibergen qatelikterin ünsiz jäne tabandı türde qorğağanı emes pe eken?»,– degen salmaqtı swraq qoyadı (Qazaq eposınıñ jağdayı men zertteudiñ mindetteri turalı. Vestnik Akademii nauk Kazahskoy SSR, 1953, № 4).

Bwl – ädebi ne ğılımi pikir emes, tura ayıptau ükiminiñ özi edi. Al bayandamaşığa bwl renjitindey sın emes siyaqtı körinipti:

M.Ğabdullin: «Bayqaymın, aytıstan keyin Mwqañnıñ mağan degen közqarası, qarım-qatınası özgerip qalğan siyaqtı.Sälemimdi jılı şıraymen qabıl alatın bwrınğı Mwqañ körinbeydi, ökpeli Mwqañ körinedi. Bwl qalay? Mwqañnıñ mağan degende özgere qalu sebebi nede? – dep köp oylandım. Bayqaymın, aramızğa ot tastauşılar, Mwqaña meni jamandap şağıstıruşılar bar sekildi... – Apıra-ay, mwnısı nesi? Bir-eki auız sın ayttı, sınadı eken dep osınşı bwlan-talan bolğanı qalay?»,– dep «tañdanadı».

Şındığına köşsek, ol ökpeniñ sebebin tüsinu sonşalıqtı qiın ba edi? Bwl arada batır-wstaz jorta añğalsıp otırğan joq pa? – degen de oyğa qalasıñ. Äytpese, bastı «şağıstıruşı» adam emes, özi kelisimin bergen «Ortalıq komitet», Sujikov emes pe? Al osı «bir-eki auız sınmen» Äuezovtiñ bası bäygege tigilgenin, öz erkimen «jer audarıluğa» mäjbür bolğanın Mäkeñ – Mälik Ğabdullin bildi. Däl sol sätte bilmese de, bir aptadan keyin közi jetti ğoy.

Al özin-özi aqtauğa tırısqan M.Äuezov bwğan:

«Qazaq ädebiettanu ğılımındağı salt-sanalıq qatelikterdi sınau, markstik-lenindik twrğıdan däleldep sınau 1951 jılı «Pravdadağı» «Qazaqstan tarihı mäseleleri markstik-lenindik twrğıdan bayandalsın» degen maqala şıqqan soñ, äsirese, mol öris aldı. Fol'klor, XIX ğasır ädebieti, abaytanu jönindegi bizdiñ qatelerimizdi anıqtau – jıl sanap meniñ de ğılımdıq tüsinikter men mindetterimdi dwrıstap wğınuıma sebep boldı. Biraq sol bağıttağı tüzetulerdi öz lekciyalarıma kirgize jürgenimmen, partiyanıñ qaulılarına say bolarlıq kesek ğılımi eñbek jazıp ülgire almadım»,– dep jauap berdi.

Wstazımız bolğan marqwm M.Ğabdullin öziniñ osı bayandamasın Ortalıq Partiya komiteti zorlap jasatqanın, eriksiz wstazına qarsı şığuğa mäjbür bolğanın, arazdıqtıñ wzaqqa sozılğanın, «Qazaq ädebieti» gazetine aşıq hat jazğan soñ Mwhtar Äuezovtiñ özi habarlasıp, «Abay» romanına «Kirbiñi ketken köñilden» dep qoltañba jazıp bergenin qinala otırıp, şäkirtterinen de keşirim swrağanday näumez küyde:

«Äri oylap, beri oylap degendey, meniñ bar tapqanım Mwqaña hat jazu boldı. Onda bügingi qazaq poeziyasınıñ bir mäselesin söz ete otırıp, Mwqañmen söyleskim, pikirleskim keldi. Eger ol hatıma jauap berse, onda wğısamız... Al jauap bermese, hattı ayaqsız qaldırsa, onda Mwqañmen tüsinisetin kündi aldan kütemiz dep oyladım. Sonımen, «Mwhtar Äuezovke hatımdı» jazdım. Biraq onı Mwqañnıñ üyiniñ adresine jibermey, «Qazaq ädebieti» gazetine joldadım. Redakciyadağı joldastardan bwl hattı gazetke jariyalaudı ötindim. Olar tilegimdi qabıl aldı da, eşbir özgerissiz gazetke şığardı («Qazaq ädebieti», 1955 jıl, 28-oktyabr', № 43).

... Hat mınaday sözdermen ayaqtaladı: «Qazaq ädebietiniñ şeşilmey jatqan mäseleleri öte kop qoy. Olardı birlese, ıntımaqtasa, bir-birimizdiñ qate, kemşilikterimizdi joldastıq nietpen sınasa otırıp şeşuge tiistimiz. Bwl aytılğan jaylar soñğı kezge deyin bolmay keldi ğoy. Bir kezde sın dep, sınau dep sıñarjaq ketken, asıra siltegen jerimiz boldı. Ondayımız üşin keşirim etuiñizdi swraymın».

Meniñ Mwqaña aytayın degenim, hat arqılı bildireyin degen oyım – hattıñ osı soñğı abzacında berilgen deuge boladı. Tañerteñ sağat toğızdan asıp bara jatqan kezi edi. Institutta qızmette otırğam. Telefon sıldır ete qaldı. Trubkadan tanıs dauıs estildi. Kädimgi Mwqañnıñ dauısı:

Men Mwhtarmın ğoy. Hatıñdı oqıp şıqtım. Keşirdim bärin de. Sen qazir bizdiñ üyge kelşi, otırıp söyleseyik...

Mwqañ üyine tüs kezinde keldim. Mwqañ kütip otır eken. Ekeumiz qwşaqtasa kettik. Ol meni köpten körmegen tuısınday qwşaqtap, süyip jatır.

– Men seni jaqsı köretin, süysinetin edim. Dos-jar köñilmen qaraytınıñdı da biletin edim... Söytken seniñ, aytısta bet-jüzge qaramay sınağanıña qattı ökpeledim... Sınau kerek, sınağanıñ jön, biraq, sındı sabau qwralına aynaldıruğa bolmaydı... Bwl jolı sağan tağı bir razı bolğanım, seniñ gazet arqılı keşirim swrağanıñ. Sen keşirimdi mağan kelip, menen ğana swrağan joqsıñ, onı pälenbay mıñ oquşı jwrtşılıqtıñ aldında gazet arqılı swradıñ ğoy. Mine, mwnıñ nağız jigittik. Bireuden bireudiñ keşirim swrauı bir basqa, al sol keşirimdi köpşiliktiñ aldında swrau bir basqa. Seni keşirim swradı dep kişireytpeymin, qayta onıñdı bilgendik dep tüsinemin. Endi köñilimde eş kirbiñ joq, ökpe-arazdığım joq. Men seniñ hatıña jauap berem jäne onı öz qolımmen jazamın,– dedi»,– dep bizge de äñgimelep berip edi.

Mwhtar Äuezovtiñ «Mälikke hatı» «Qazaq ädebieti» gazetiniñ 1955 jılğı qaraşa ayındağı №45 sanında jariyalandı. Biz arlı wstazdıñ arıluın tüsindik, keler wrpaq ta keşirimmen qabıldasa eken degen de tilek bar.

Osı talqılaudan keyin M.Äuezov A.A.Fadeevke joldağan hatında jauaptı qızmettegi (M.Ğabdullin instituttıñ rektorı qızmetin atqaratın) ğalımdar özin jauapkerşilikten qwtılu üşin «mwnı wstap beruge barınşa tırısıp jürgenin basa ayttı.

M.Äuezov (jalğası): «Ekinşi, öziniñ fol'klor taqırıbına arnalğan jäne ötkendegi özge de eñbekterinde burjuaziyalıq-wltşıldıq bağıtta köptegen öreskel sayasi qatelikter jibergen, sonıñ auırtpaşılığın künäsiniñ salmağı bwrınnan belgili mağan audara saluğa tırısıp jürgen sıñarjaq bağıttağı auqımdı bir top adamdar bar. Bwl adamdar: ne ana, ne mına taqırıp boyınşa alğaş pikir bildirgen adamnıñ ıqpalında ketip, qatelikke wrındıq-mıs dep wyımdasqan türde meni nwsqaydı. Sonımen qatar, partiya müşesi, asa jauaptı qızmetke ie, ğılım men ädebiet maydanında ondağan, odan da köp jıldar boyı istep kele jatqan bwl adamdar: alğaşqı qatelesken adamdı körsetu arqılı olar jauapkerşilikten qwtıladı, bwl olardıñ kinäsin jeñildetedi – dep qaraydı. Biraq ta, bwl adamdardıñ qateligi meniñ qateligimnen de ülken äri ziyandı, olar tek maqala ğana jazumen şektelgen joq, mektepke arnalğan oqulıqtar jazdı, hrestomatiyalar qwrastırdı, birigip mektepke, vuzdarğa arnalğan (wzaq jıldar boyı oqulıqtıñ orının almastırıp kelgen) bağdarlamalar jasadı, olar köptegen jıldar boyı, osı künge deyin osı avtorlıq qwramdı saqtay otırıp özderiniñ osı wjımdıq eñbekterin qaytalap bastırıp keledi»,– dep şağındı.

Bayandamaşı Mälik Ğabdullindi öziniñ basına tikeley qauip töndirip otırğan dwşpan piğıldı adam retinde qabıldadı. Oğan hattağı mına sözder dälel.

Mwhtar Äuezov (jalğası): «Alayda, talqılaulardağı, jinalıstardağı sözderinde atalğan adamdar bireulerdiñ kinäsin jeñildetip, ekinşisiniñ kinäsin auırlatıp, sonıñ işinde meniñ kinämdi QazGU-diñ rektorınıñ bwyrığı siyaqtı talqanday körsetumen keledi. Özime degen ädildikti ğana talap ete otırıp, meniñ qalamımnan 21 p'esa, birneşe roman, birqatar povest', köptegen äñgimeler şıqqanın eske sala ketemin. Körsetilgen p'esalardıñ jartısınan astamı keñestik taqırıpqa arnalğan, bwlardıñ köpşiligi qazaq teatrlarında twraqtı qoyıldı. Men bwl arada Abay turalı romandar tizbegine toqtalıp jatpaymın. Bir ğana aytarım, meniñ intellektuldı-şığarmaşılıq izdenisimniñ iri tuındıları bolıp sanalatın iri şığarmalarımnıñ jekelegen kemşilikterine qaramastan, olar wltşıldıqtı nasihattaytın kitaptar bolıp sanalmaydı. Kerisinşe, olardıñ eñ bastı jetistigi, olardıñ eñ qasietti mäni – orıs mädenietine, orıs halqına degen tereñ de şınayı mahabbat pen qwrmette, yağni, qazaq wltşıldığına belsendi türde qarsı twrğandığında. Meniñ wzaq jıldardan bergi eñbegimniñ eñ mändi jaqtarı turalı ünsiz qala otırıp, jügensiz sayasi ayıp tağa otırıp, bwl adamdar meniñ jeke basıma ayausız zorlıq körsetip otır, sol arqılı adal da izdengiş keñes jazuşısına, mağan – bügingi jauaptı şığarmaşılıq jwmısımmen aynalısuıma zor kedergi jasap otır»,– dep şağındı.

Bwl ökpe 1956 jılı 11 mausımı küni tarqadı.

M.Ğabdullin: «Uaqıt öte berdi. Kelesi bir mäjilistes bolıp bas qosqanda Mwqañ jaña ğana baspahanadan kelgen «Abay jolın» mağan sıylıq etti. Kitaptıñ işki betine öz qolımen: «Kirbiñi ketken köñilden…»,– dep jazıp berdi. Al bwl avtograftıñ mäni men sırı joğarıda aytılğan edi».

Töl şäkirti, bauırına tartqan bauırı S.Negimovtiñ:

«Osınday jaylardıñ ob'ektivti, sub'ektivti sebepteri barın közi aşıq, kökiregi oyau oqırman qauım tüsiner degen oydamız»,– degen pikirine bizdiñ de alıp qosarımız joq.

Ol twsta mif te, añız da, äfsana da sayasattanıp ketip edi. Sonıñ «ülgisin» N.S.Smirnova da körsetip, «öñeşin bir sozıp» qaldı.

N.S.Smirnova: «Qazaq halqınıñ qas dwşpanı Kenesarı Qasımov turalı halıq arasında mınaday añız äli de saqtalıp keledi. Bwl añızdıñ keyipkerleri – kedeyler, olar hanğa qarğıs aytıp, onıñ ajalın kütedi. «Sen ölgen soñ,– deydi kedey keyipkerler hanğa üş jüzdiñ barlığı kündey jadırap şığa keledi». Mwnı «işek-qarını sırtınan körinip twrğan» eki kedey jigiti aytadı. Olar aştıqtan süyretilip kele jatıp, swltannıñ auılınıñ janınan ötkende onıñ üyine kiruge jasqanadı. Olardıñ biri: «Qasımnıñ balaları – ataları Abılay men Qasım syaqtı qatıgez, qanişer dep estidim»,– deydi. Aştıqtan bwratılğan jigitter aqırı auılğa kelgende Kenesarınıñ qorlığına wşıraydı. «Aş qasqırday jalañdağan olar» jazıqsız jolauşılardı qamşınıñ astına aladı. «Eger Abılaydıñ auılı on bolsa, bizdiñ auılımız mıñ. Solar-aq şınjırlı qarğıbauına baylanıp aydalada qala bersin. Aulaq keteyik bwlardan. Aynalıp ötip, irgemizdi ajıratayıq»,– degen jäbir körgen jigitterdiñ sözimen añız ayaqtaladı».

Mine, osılay Kenesarı men Naurızbaydı M.Äuezovtiñ betine şirkeu retinde wstay otırıp, öziniñ hatında «öziniñ auırtpaşılığı men künäsiniñ salmağın» Äuezovke «audara saluğa tırısıp jürgen sıñarjaq bağıttağı auqımdı bir top adamdardıñ» biri de osı N.S.Smirnova edi. Ol:

«(...) Qazaqstan fol'klorşılarınıñ aqsaqaldıq bedelge (akademiçeskim avtoritetom) bas iip, ğılım men ädebiettiñ partiyalıq principin elemeuiniñ kesirinen oqulıqtardıñ, hrestomatiyalardıñ, zertteulerdiñ işine jaulıq piğıldağı, halıqqa jat nwsqalar men burjuaziyalıq-wltşıl bağıttağı zertteuler köptep engizildi. Bwğan eñ aldımen soñğı uaqıtqa deyin özderiniñ fol'klorğa degen jat közqarastarınan ayırıla almay kelgen M.Äuezov, Ä.Marğwlan, S.Mwqanov kinäli»,– dep üş birdey ğwlamanıñ közine «qamşısınıñ wşın tigizdi».

Bwl jolı Smirnova Äuezovtiñ jalğız özin tütpey, oğan Marğwlan men Mwqanovtı qosa şüykelep, «halıq jaularınıñ» tobın tolıqtaptı. «U işse – wlılar işsin» – degen boluı kerek. Osıdan keyin barıp «qamırdan qılşıqtı ayırıp», Äuezovti ana ekeuinen bölip aldı.

N.S.Smirnova: «M.Äuezov 20-jıldardan bastap onıñ özi redaktor bolğan V.Sidel'nikovtıñ «Qazaq halıq ertegileri» jinağına sın közimen qaramadı, marksizm-leninizmniñ talaptarın eskermedi, wltşıl közqaraspen öñdelgen fol'klor ülgilerin halıqtıq şığarma retinde wsınıp keldi. M.Äuezov wzaq jıldardan beri qazaq halqınıñ jaularınıñ biri qağazğa tüsirip, jariyalağan «Qozı Körpeş – Bayan swlu» jırınıñ Janaq nwsqasın, «Qobılandınıñ» Marabay nwsqasın jäne «Qız Jibekti» zerttep, maqala jazıp keledi, osı taqırıptardıñ negizinde p'esalar («Ayman – Şolpan», «Han Kene», «Qara qıpşaq Qobılandı») jazdı».

Osıdan bir jarım jıl bwrın ğana doktorlıq dissertaciyasına opponent retinde pikir bildiruge Q.Satbaevtan bastap M.Ğabdullinge deyingi aralıqtağı adamdardan kömek swrap, adaqtap jürgen Smirnova endi kösemsip şığa keldi. Mwnday qorlıqta jürgennen köri, olardan irgesin aulaq salğandı dwrıs körgen siyaqtı.

M.Äuezov: «Fol'klor men tarihi taqırıpqa qalam tartqan özimniñ jazuşı jäne ğılım qızmetkeri esebindegi eñbekterimdi salıstıra kelsem, qateliktiñ köbi ğılımi-zertteu jwmıstarımnan ketken eken, al jazuşı retinde jazğan körkem şığarmalarımda olardıñ mazmwnı ideyalıq-tarihi twrğıdan tolığıraq, dwrısıraq aşılğanın, tanımdı şıqqanın añğaramın. Bwnıñ sebebi, meniñ jazuşılıq eñbekte marksistik dialektikanı dwrısıraq meñgergenim, bwl aluandas eñbekke köbirek mamandanğanım, köbirek äzirligim, dayındığım bolğanı äser etti ğoy dep bilemin. Osı aytılğanğa mısal retinde özim jazğan «Ayman-Şolpan», «Qobılandı», «Beket», «Tüngi sarın» p'esaların, «Eñlik-Kebektiñ» soñğı variantın jäne Abay jönindegi romandardı atauğa boladı. 1930 jıldarğa şeyin jazğan «Han Kene» siyaqtı özim ayıptağan p'esalarğa, jañağı atalğan, 1930-1940 jıldar işinde jazılğan şığarmalar wqsamaydı. Bwlarda – feodaldıq sanağa qarsı halıqtıq sana nemese taptıq, tarihtıq ozğın oylar ötken zaman oqiğaların körsetudegi negizgi bağıt, maqsat bolıp otıradı».

Endi mwqım qazaq halqı üşin jağımsız Qodar qwl men qaraqşı Bekejannıñ künderi tuıp, keñestik ideologiyanıñ jäne smirnovalardıñ küşimen jağımdı keyipkerge aynalıp, olar taptıq qaharman retinde däriptelu qwqına ie boldı.

«Sayasi äşkereleuşiligi» erekşe bağalanıp, doktorlıqtı qorğay salısımen Ğılım Akademiyasınıñ müşe-korrespondenttigine saylandı. Aşığın aytsaq, saylağan joq, nasihatı küşti ükimet saylattırdı.

N.S.Smirnova: «M.Äuezov osılardı jäne özge de halıqqa jat auız ädebietiniñ tuındıların «körkemdik qwnı joğarı», «oqiğa qwrılımı kürdeli äri bay», «ozıq öñdelgen» degen siyaqtı jeleumen äsire maqtaydı. Mısalı, M.Äuezovtiñ payımdauı boyınşa «Kenesarı – Naurızbay» dastanınıñ «oqiğa qwrılımı kürdeli äri bay», atalğan adamnıñ öñdeuindegi «Qız Jibek» – «twrmıstıq-lirikalıq dastandardıñ işindegi eñ üzdik äserli jäne forması jağınan tamaşası» eken. Sonımen qatar M.Äuezov Janaqtıñ nwsqasındağı «...köşpeli twrmıstıñ talanttı beynelenuin» de özinşe tüsinedi. Alayda ol osı twrmıs suretteri qanday wstanım twrğısınan beynelengenine bağa beretin eñ mañızdı metodologiyalıq talaptı aynalıp ötedi. M.Äuezov «Qozı Körpeş – Bayan swlu» jırınıñ Janaq nwsqasındağı patriarhal'di-feodaldıq qarım-qatınastı madaqtağan twstarına toqtalmaydı. Janaq nwsqasında jırdıñ halıqtıq nwsqasında joq Taylaq bi beynesi keltirilgen. Osı keyipker arqılı Janaq reakciyalıq feodaldıñ beynesin madaqtaydı. Kerisinşe, Janaq nwsqasında Qodar jağımsız, «qara süyek» qwl, «Qodardıñ özi de, sözi de döreki» bop körsetiledi. M.Äuezov öziniñ zertteulerinde Janaq aqınnıñ naqtı äleumettik wstanımı – Qazaqstannıñ Rossiyağa qosıluına, qazaq halqınıñ orıs halqımen barğan sayın tığız aralasuına qarsılığı turalı ündemeydi. Şoqannıñ sözine süyengen G.I.Potanin: «kazak stanicalarınıñ mañında twratın, şidem şalbardıñ orınına sidam şalbar kiip, ögiz minip jürgen qandastarın körgende» Janaqtıñ olardı qalay mazaqtap külgenin eske aladı. Ş.Uälihanov Janaqtı käri, zamanı ötken jırşı dep sanağan. «Qozı Körpeş – Bayan swlu» jırınıñ Janaq nwsqasınan bwqaraşıl körinisti izdegen M.Äuezov, onı Qodardıñ qwdıq qazuı men baydıñ jılqaları turalı alañdauınan tabadı. Al Janaq bwl nwsqadağı osı köriniste feodaldıñ müddesi üşin istegen qwldıñ eñbegin däriptegen».

Osınşama kösemsinip söylegen N.S.Smirnovanıñ «Qozı Körpeş – Bayan swludıñ» qoljazba nwsqasın oqıp, taldap, M.Äuezovke aqıl üyretip, jol körsetetindey tildik bilimi kümändi deñgeyde edi. Äytpese, ädebiettanu biliminde bir twjırımı qalsa kerek edi. Al onday oqımıstı oy bizge beymälim.

M.Äuezov (jalğası): «Özimniñ zertteuimde birıñğay ağım jüyesin bwzıp, «Qozı Körpeştiñ» key nwsqaların jäne «Qız Jibekti», onan soñ bir top ertegilerdi tıñnan sınap teksergenimmen, bwl istegenderim jetkiliksiz boldı».

«Sonımen... partiya müşesi, asa jauaptı qızmetke ie, ğılım men ädebiet maydanında ondağan, odan da köp jıldar boyı istep kele jatqan bwl adamdar, alğaşqı qatelesken adamdı körsetu arqılı (özderi) jauapkerşilikten qwtıladı», M.Äuezov «olardıñ kinäsin jeñildetedi – dep qaraytındardıñ» biri N.S.Smirnova M.Äuezovke qarata:

«M.Äuezovtiñ bir jaqtı, «sana ağımı» sarını boyınşa tañdap alğan derek közderi bükil tarihi-ädebi procesti burjuaziyalıq-wltşıldıq twrğıdan bwrmalauşılıq bolıp tabıladı jäne bwl onıñ qazaq halqınıñ orıs halqımen jaqındasuınıñ qas dwşpandarı – Bwqar jırau, Dulat, Şortanbay, Mwrat siyaqtı feodaldıq-handıq däuirdiñ jırşıların maqtağan «zar zaman» teoriyasımen tikeley baylanıstı»,– degen twjırım şığardı.

Qazaq tilin bilmey qazaq mifologiyası men ertegileriniñ, epostarınıñ körkem jüyesin Mwhtar Äuezovke, Älkey Marğwlanğa, Säbit Mwqanovqa «tüsindirip bergen» N.S.Smirnova da osılay ker zamannıñ kerneyin tartıp, ükim ayttı.

Al «Zar zaman» aqındarınıñ küni täuelsizdik alğan soñ bir-aq tudı.

(jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir