Jeksenbi, 31 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 10858. Jazılğandar — 5220. Qaytıs bolğandar — 38
Jañalıqtar 2830 0 pikir 12 Naurız, 2014 sağat 06:25

Beysen Ahmetwlı. «Altı Alaş» birigeyik!

Qazaqtı qazaq qorğaydı, Alaştı Alaş qoldaydı

Bizdiñ eñ mañızdı wlttıq qauipsizdikke sayatın mäselemiz – Alaş wrandı Qandastar mäselesi. Elimizdiñ Soltüstigine swğın qadap, tağı da may şelpekten dämetkenderdiñ auzına qwm qyatın kez keldi. Ol üşin wlttıñ sanı men sapasın arttırudıñ mañız zor. Bwl üşin Qandastarımızdıñ atajwrtqa oraluın zañ jüzinde bekemdep ğana qoymay,  wlı Alaş wranın köterip, san men sap mäselesin şeşudiñ jaña sayasatın qarastıru kerek.

Qazaqstandağı köptegen tarihşılarımız ben sayasatkerlerimiz tarihi mümkindikterdi wlttıñ müddesi üşin paydalana almay otır. Mısalı, Qıtay men Orıs joq jerden tarih jasau arqılı wlttıq ruhın şıñdap, sanası men sapasın köterip otır. Tipten key faktorlardı bwrmalap basqa wlttardı otarlau sayasatına jüyeli türde paydalanuda.  Al biz äli oyana almay kelemiz. Onsızda wlı tarihımızdı wlttıñ müdesine paydalanudı şamamız da, sanamız da kötermeude. Sol kemşilikterimizdiñ eñ ülkeni – «Altı Alaş» wğımın tar mağınada körsetip, wlttıq san men sapalıq potencialımızdı kemituimiz bolıp twr.

Endi Alaş jwrtı turalı tüsinikteme bere keteyin.

 

Altı Alaş – Qazaq (Noğay, Qaraqalpaq), Tatar men Başqwrt, Türkimen, Qwrama (Özbekter sarttanıp ketkendikten qosılmadı),  Qwmıq, Qırğız

Qazaqtı qazaq qorğaydı, Alaştı Alaş qoldaydı

Bizdiñ eñ mañızdı wlttıq qauipsizdikke sayatın mäselemiz – Alaş wrandı Qandastar mäselesi. Elimizdiñ Soltüstigine swğın qadap, tağı da may şelpekten dämetkenderdiñ auzına qwm qyatın kez keldi. Ol üşin wlttıñ sanı men sapasın arttırudıñ mañız zor. Bwl üşin Qandastarımızdıñ atajwrtqa oraluın zañ jüzinde bekemdep ğana qoymay,  wlı Alaş wranın köterip, san men sap mäselesin şeşudiñ jaña sayasatın qarastıru kerek.

Qazaqstandağı köptegen tarihşılarımız ben sayasatkerlerimiz tarihi mümkindikterdi wlttıñ müddesi üşin paydalana almay otır. Mısalı, Qıtay men Orıs joq jerden tarih jasau arqılı wlttıq ruhın şıñdap, sanası men sapasın köterip otır. Tipten key faktorlardı bwrmalap basqa wlttardı otarlau sayasatına jüyeli türde paydalanuda.  Al biz äli oyana almay kelemiz. Onsızda wlı tarihımızdı wlttıñ müdesine paydalanudı şamamız da, sanamız da kötermeude. Sol kemşilikterimizdiñ eñ ülkeni – «Altı Alaş» wğımın tar mağınada körsetip, wlttıq san men sapalıq potencialımızdı kemituimiz bolıp twr.

Endi Alaş jwrtı turalı tüsinikteme bere keteyin.

 

Altı Alaş – Qazaq (Noğay, Qaraqalpaq), Tatar men Başqwrt, Türkimen, Qwrama (Özbekter sarttanıp ketkendikten qosılmadı),  Qwmıq, Qırğız

Dañqtı Raşid ad-Dinniñ «Jılnaması» men Äbilğazı Bahadürdiñ «Türik şejiresinde», Mäşhür Jüsip Köpeywlınıñ eñbekterinde, Qadırğali Jalayıridıñ «Şejireler jinağında», Abay, Şäkärim, H.Dosmwhambetov, M.Dulatov, M.Tınışbaev sekildi el ardaqtıları «Babırnama» men «Tarih-i Raşidige»  süyene otırıp däleldegen derekterde, Tarihşı T. Äbenaylwı «Qwpiya şejirelerdiñ» qwpiyası» attı eñbeginde, Nığmet Mıñjan, Baqıt Ejenhanwlınıñ, Qoyşığara Salğarawlı qatarlı tarihşılarımızdıñ eñbekterinde keltirilgen dälelderge negizge alsaq,  «Altı Alaş» wğımı tar mağınada qazaqtı, al keñ mağınada deşti Qıpşaq dalasındağı türki jwrtın  qamtitındığın köre alamız.

Mısalı, akademik Älkey Marğwlan «Alaşa han» añızındağı keybir ataularğa qatıstı bılay deydi: «Qıpşaq şejiresi» degen kitapta «Alaşa hannıñ eki balasınıñ bireuinen Seyilhan, odan segiz arıs türikpen, ekinşisinen Jayılhan, odan Qıpşaq, keyin qazaq pen qaraqalpaq şıqqan, türkipender boz oqtan, qazaqtar üş oqtan tarağan delinedi. Bwl twrğıdan alğanda Alaş degen ortaq türiktik atau Altın Orda (Qıpşaq meml.) ıdırağannan keyingi kezde qaytadan jañğırğan bauırlas türik halıqtarınıñ basın biriktiru wranı, ortaq atauı da bolğan siyaqtı. Al, endi qara qazaq şaqıratın “Alaş” wranı “alaş — alaş bolğanda, Alaşa han bolğanda, bwl qalmaqqa ne qılmadıq” degen sözder keyingi Alaşa esimimen baylanıstı deu qisınğa keledi. Bwl orayda Saqqwlaq bi şejiresin, Ä.Divaevtıñ, G.N. Potaninniñ, Ş.Uälihanovtıñ, YAnuşkeviçtiñ,  Ş.QwdayberdievtiñM.Tınışbaevtıñ el arasınan jinağan añız-äñgimelerin, kündelik jazbaları men ğılmi maqalaların atağan jön. Olardıñ birinde — alapes bolıp tuğan bala, ekinşisinde — alaşağa otırğızıp kötergen han, üşinşisinde — Wlıtaudan asırıp tastağan balanıñ äskerbası bolğanı, törtinşisinde — qalmaqtı qorqıtu üşin “Alaş” sözin wran etkeni aytıladı. Sonıñ qay-qaysısı da Alaştıñ han bolğandığın, qara halıqtı soñınan ertip, aybarınıñ asqandığın däripteydi. Eski şejire derekterinde Alaş atauı qazaq halqınıñ sinonimi retinde keltiriledi.  Qadırğali Jalairi öz eñbeginde qazaqtıñ ornına Alaş atauın qoldanadı. Şejirelerdiñ birinde Alaşqa özbek, türikmen, qaraqalpaq, qırğız, qazaq, noğaydı jatqızadı. “Qambar batır” jırında (“Tamaşağa jiılsın, Altı Alaştıñ balası”), Bwqar jıraudıñ Abılay hanğa aytqanında (“On san Alaş balasın, jwmsap bir twrsıñ qolıñmen”), Mahambettiñ (“Altı san Alaş at bölip, tizginin berse qolıma”) öleñderinde Alaş sözi qazaq atauınıñ balaması retinde berilgen. “Atamız — Alaş, keregemiz — ağaş” degen qazaq halqı wlttıq täuelsizdik jolındağı küresinde ejelgi Alaş wğımına qayta oralıp, onı bostandıq pen birliktiñ wranı etip aldı. Sonıñ däleli retinde “Alaş qozğalısı”, “Alaşorda”, “Alaş” degen wğımdardı atauğa boladı. “Alaş azamatı” deu qazaq halqınıñ auız birligine, eldiñ, jerdiñ twtastığına meñzeydi» dep körsetilgen qazaqşa aşıq enciklopediyada.( http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88)

Aqseleu Seydinbektiñ «Baltalı bağanalı el aman bol» degen şejiresinde : «Alaş – Seyilqan (segiz arıs Türkimender), Jayılqan (Estek, Tatar, Başqwrıt), Mayqı – Özbek, Saqıpjan – oyıq qalpaq (Qırğız, Swyır), Sozaq (Tölen, Qaraqalpaq) Qazaq – Aq arıs (wlı jüz) , Jan arıs (orta jüz),  Bek arıs (kişi jüz). Aq arıs – jwmanbay, keyki, töbey, üysin, mayqı, qoğam, qwyıldır, mekiren. Jan arıs - qara, taraqtı , arğın, nayman, qıpşaq , qoñırat, kerey , uaq. Bek arıs – bay wlı, qarakesek, jetiru»  - dep körsetken.

Endeşe, az qazaqtı altığa bölip, altı arıspen şatastırıp, arazdastırğanşa ğwlama atalarımızdıñ derekterine süyene otırıp, bılay şeşim şığaruğa boladı: «Altı Alaş» tek qazaqtı ğana körsetpeydi, Altı Alaş – Qazaq (Noğay, Qaraqalpaq), Tatar men Başqwrt, Türkimen, Özbek (Qwrama),  Qwmıq, Qırğız qatarlı tili men dini, dili bir halıqtardıñ ortaq atauı.

Altı Alaş: Qazaq (15 mln), Noğay(200 mıñ), Qaraqalpaq (650 mıñ), Tatar (Qırım Tatarların qosqanda 8 mln), Başqwrt (2 mln), Özbek (Sarttanıp ketken 30 mln , Qwrama (Özbektenip baradı mölşermen 100 mıñ),  Türkimen (8 mln), Qırğız (4,5 mln),  Qwmıq (503 060).

Noğay - ejelden qazaq taypası. Qaraqalpaq – 1743 jılı Äbilhayır hannıñ renişimen bölinip ketken qazaqtıñ kişi jüzine jatatın taypa. Orıs patşalığınıñ qazaqtı bölşekteu sayasatınıñ qwrbanı. Qwrama - qazir Özbekterge siñip bara jatqan qazaq ruı. Al qazirgi Özbekter Sarttanıp ketken, sol sebepti olardı Altı Alaşqa qosudıñ qajeti şamalı. Türkimenderdiñ bir bölimi parsılanıp ketti. Altaylar Islam dini jetpey qalğan Qazaqtar bolsa, Hakastar Islam dini jetpey qalğan Qırğızdar. Jalpı jağdaydan qarağanda, Qazaq, Noğay, Tatar, Başqwrt, Qwmıq, Qwrama, Qırğız qatarlı wlttardıñ qazirgi mümkindigi bir-birine öte jaqın tuıstıq qatınasımen jäne wqsas tağdırlarımen erekşelenedi.

Alaş wrandı wlttardıñ birigui wlttıq qauipsizdikke serpin beredi

Aydıñ-künniñ amanında Eldiñ basına tönip kele jatqan päleni qaşan keledi dep tosıp otırudıñ qajeti joq. Qazaq qay qaşanda özgeni özindey oylağan beyuazdığı men eşteñege asıqpağan beyğamdığınıñ kesirinen zyan tartqan el. Qazirgi Qazaqstandağı sayasi-äleumettik, tarih, ekonomikalıq jağday osını däleldep otır. Endi bwrıñğıday «jalpaq şeşey» ömirdiñ keregi joq. Naqtı da kesimdi türde wzaq bolaşaqtıñ jolımen jüruimiz kerek. Bwl baybalam emes, qazirgi geosayasi jağdaydıñ damuı osığan alıp kelgenin tüsingendik.  Ukrainadağı sayasi  jağdaydıñ uşığıp, territoriyalıq twtastığınıñ bwzıluı,  Gruziyadğaı territoriyalıq bölinu qatarlı jağdaylar  bizge jasalğan eskertu. Bwl endi Qazaqstanğa tayap keledi. Endeşe, Resey üşin Gorbaçevtiñ el basqarğan kezindegi qateligin tüzetip, biliksizdik haostıñ kesirinen bölinip ketken elderdi qayta qosıp aludıñ soğısı qarqındı jürip jatır. Orıs imperiyası Qazaqstandağı äskeri gornizondarında arnaulı saqşılar dayındap jatqanını da aqparat közderinde jariyalandı. Tipten, Qazaqstannıñ «Oralmandardıñ» otanğa oraluları men azamattıq alularına şek  qoyıluın da, Qazaqstannıñ wlttıq müddesin orıstarmen baylanıstırudı da Resey eliniñ jeñisi retinde qarauğa boladı.  Osılayşa, «Resey oyına kelgenin isteude». Resey öz maqsattarı men sayasatın jemisti jürgizip otırğan alpauıt el. Onı jamandap eşteñe tappaymız. Qayta «Üyrengen jau atısarğa jaqsı» dep olardıñ öz istegenderin  özderine istetudiñ jolın qarastıruımız kerek. Qazir bwl jağınan mümkindikter tolıp twr, tek aqıl men ayla kerek.

Qazir Qazaqstannıñ biligine senip otıratın da zaman emes. Sebebi, jauınıñ qabağın bağıp, ayağınan as işken adamnan eşqaşan jaqsılıq kütuge bolmaydı. Ol turalı ata-babamız: «Qwl jiılıp el bolmas», «Bir jıl aşıqqannan qırıq jıl aqıl swrama» degen kesimdi ösiet qaltırğan. «Bitke ökpelep, tonıñdı  itke tastaudı» endi doğaru kerek.  Alla-Tağala bwyırtqan 22 jıldıq täuelsizdigimzde köp şındıqtı  kördik. Endi barınşa ekvivalentti sayasat pen baylanısqa köşken abzal.

Bizdiñ eñ mañızdı wlttıq qauipsizdikke sayatın mäselemiz – wlttıq sapa men san mäselesi. Ukrainadağı wlttıq sapanıñ deñgeyi Orıs agressiyasına qarsı twra almadı. Tipten Orıstanıp ketken Ukrainder men Orıs tildi halıqtıñ bwrınnan kele jatqan qwldıq sanası Orıstıñ  paydasına qızmet etti. Tipten, Orıs Ukrain halqınıñ qolımen Ukrainanı jauladı.  Mine, bwl sayasi sapa men wlttıq sapanıñ röliniñ qanşalıqtı ekenin körsetip otır.

Qıtaydıñ azatker törağası Mau Zıduñ: «Adam sanı sapağa aynaladı, sol üşin adam köp boluı kerek» degen söziniñ qwnın tüsingenimiz jön.  Mine, bwl älemdi tiksindirip otırğan Qıtaydıñ mañızdı sayasatı bolatın. Eger wltımızdıñ sanı artsa säykesinşe sapası da ösetini sözsiz.

Birinşi, Wlttıq sapalıq tärbie. Bwl – qazaqılıq. Biz - adamgerşilik pen salt-dästürdi negiz etken qazaqılıq tärbiesin siñiru arqılı, tomağa twyıq, sanası ulanıp, eñbegi qwldanğan halqımızdı qwtqaruımız kerek. Demokratiyanıñ şapkasın kiip, Gendirlik sayasattıñ taqımına jabısqandardıñ közin aşu kerek.  Türi men tili qazaq bolğanımen Wlttıq qwndılıqtıñ uızına qanbay, ata tärbiden alıstap qalğan eldi aşıq äri naqtı türde tärbieleuimiz şart.  Tili qazaq bolmasa da qazaq üşin küresip jürgen Alaş wrandılardı qwrmetteudi de wmıtpauğa tiispiz. Tar mağınadağı wltşıldıqtan keñ mağınadağı wltşıldıqqa  köşetin kez keldi.

Ekinşi, wlttıñ sanın ösirudiñ barlıq mümkindigin jasau kerek. Ükimetten de, bilikten de şama ketken. Endi wlttıq añıs pen zyalılardıñ dümpui arqılı wlttıq tabiği  potencialın paydalanuğa tiispiz. Wlttıq tärbieni birlestire otırıp, aqparattıq jäne qoğamdıq añıs arqılı tuıttı däripteuge köşken jön. Bwl, ärine, auzı dualı, salauatı salmaqtı abız aqsaqaldarımızdıñ, äz analarımızdıñ  tärbiesin wlıqtau negizinde iske asuı tiis. Tipten, ükimet pen bilikke aqparattıq, qoğamdıq ıqpal jasağan dwrıs. Al qandastar mäselesi - Qazaqstannıñ el bolıp twru-twrmau mäselesin şeşetin mañızdı buındardıñ biri ekenin tarih däleldegen.

Üşinşi, «Altı Alaştı» - qazaqpen şekteu sayasi topastıq. Wltqa qastandıq. Altı Alaş – Qazaq (Noğay, Qaraqalpaq), Tatar men Başqwrt, Türkimen, Qwrama,  Qwmıq, Qırğız  qatarlı tili men dini, dili bir tuısqan wlttar. Olardı Qazaqtarmen qatar Alaş retinde tanıp, olardıñ Qazaqstanğa oraluı men damuına kömektesip,  sırtqı sayasatımızdıñ mañızdı böligine aynaldıruımız kerek. Osı arqılı san men sapa mäselesin şeşuge serpin beruge boladı. Bir jağınan alğanda elimizge paydalı, endi bir jağınan olarğa da paydalı sayasat bolmaq. Äsirese, Noğaylar men Qwmıq, Qwramalardı endi basqalarğa jaltaqtatıp qoyudıñ qajeti şamalı. Endi ülgirmesek, onsız da tağdırdıñ tauqımetin tartqan tuısqandarımızdan birjola ayırılıp qaluımız mümkin. Tipten, Oralman retinde Qazaqstanğa köşirip aludıñ mümkindigin qarastıru kerek.  Oğan Qırımğa ketken tuıstarımızdı qosıñız. «Bükil Türkiler» dep denemizge say kelmeytin kiimdi kigimiz keledi, ol qazirşe mümkin emes ekendigin tüsingenimiz dwrıs. Aldımen Qazaq, sosın Altı Alaş (Qıpşaq türkileri), onan keyin barıp jalpı türkilikti däripteu kerek. Elimizdiñ qazirgi sayasi-eleumettik jağday men öresi osığan ğana quattı. Attığa ilese almaymız. Oğan Qazaqstandağı uşıqqan äleumettik jağday men qwldıq sana, qwldıq psihologiya jol bermeude.

Bwl jerde tağı bir aytar keterlik jäyit, bükil «Altı Alaş» Türkilerdiñ atap aytqanda Qazaq, Tatar, Noğay, Başqwrt, Qwrama, Qwmıq qatarlı tuısqandarımızdıñ basına tüsken ortaq tağdır, ortaq qiındıq –  Orıs imeriyası men Orıs nacisteriniñ qolımen jasalğan äri jalğasın tapqan otarlıq ezgi, otarlıq qısım. Sol imeriyanıñ sanasımen ulanıp, tağdırımızğa balta şabıluda. Reseydiñ zwlımdığı men sananıñ satqındığınıñ kesirinen wlttıq müddemiz taptalıp, ruhımız qayrandauda. Ukrain sındı tuısqan qandasın ayamağan Orıstan jaqsılıq dämetudiñ özi aqmaqtıq.  Endeşe, barlıq Alaş wrandı azamattar dürik köterilip, bolaşaq üşin bir jeñnen qol, bir jağadan bas şığarıp küresuleri kerek. Är jerde ayqaylağanmen paydası şamalı. Al basqa Türkiler üşin müsirkeu kütuden basqa amal joq. Olar tipten, bizdi qwtqaruğa qwqılı emes, är qayısısınıñ öz mäseleleri tolıp jatır.

Mısal, Oğız türkileri Iran men Äzerbayjandağı, Gagauız ben Siriyadağı öz problemaların şeşip alsın. Qarlwq Türkileri üşin Wyğır probleması jetip jatır. Saqalar men YAkuttardıñ jöni basqa. Al qazirgi Özbekter sarttanıp ketkendikten olardı Qarlwqtarğa jatızğan jön. Sol üşin olardı Altı Alaşqa qosudıñ qajeti joq.

Demek, Älihan Bökeyhan bastağan Alaştıqtardıñ armanı men ideyası iske astan kez keldi. Alaş wrandı halıqtar birigu arqılı san men sapa mäselesin şeşude bir qadam alğa jıljuğa boladı. Ortaq arman men maqsattı birge köterip, bolşağımız üşin küresu kezek küttirmeytin mindet, parız!

Sol üşin Altı Alaşımız ala bolmay, birlikke, twtastıqqa wmtıluı tiis. Al bizge, Alaş balasına sol birlik pen irilik üşin küresu mindet. Alla Alaş balasınıñ basın qosıp, sanımızdı köbeytip, sanamızdı eseytudi näsip etsin!

Abai.kz

0 pikir