Senbi, 11 Şilde 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 56455. Jazılğandar — 32500. Qaytıs bolğandar — 264
Jañalıqtar 1784 0 pikir 11 Naurız, 2014 sağat 09:34

MEREKEDE AYTATIN SÖZ EMES EDİ...BİRAQ...

Gender degenimiz äyelden erkek jasau degen söz emes. Bar bäleni äyeldiñ ornın besikten bilikke qaray auıstırudı nasihattağan memlekettiñ sayasatınan izdeytin edik. Beker. «Biliktegi äyeldiñ sanı bälen payız», «käsipkerlikpen tügen payız äyel aynalısadı», «sporttağı äyel osınşa payızğa jetti» degen statistika, otbasında setinep bara jatqan sezim men senimniñ ornın toltırıp bere alatınına şübämiz bar. 

Gender degenimiz äyelden erkek jasau degen söz emes. Bar bäleni äyeldiñ ornın besikten bilikke qaray auıstırudı nasihattağan memlekettiñ sayasatınan izdeytin edik. Beker. «Biliktegi äyeldiñ sanı bälen payız», «käsipkerlikpen tügen payız äyel aynalısadı», «sporttağı äyel osınşa payızğa jetti» degen statistika, otbasında setinep bara jatqan sezim men senimniñ ornın toltırıp bere alatınına şübämiz bar. 
Mereke küni äyeldi maqtauımız kerek edi. Azamatınıñ qolınan «Dior», «Givenchy» men «Chanel» sekildi qımbat iissu alıp, qwşağı gülge toludı aytpağanda, jılına bir keletin meyramında qarapayım sıylıq tügili jılı söz estip te quana almaytın qız-kelinşekterdiñ bar ekenin eskerip, osı äñgimeni aytuğa tura keldi. Büginde qoğamda körinis tapqan bükil üylesimsizdikti Ükimettiñ genderinen bwrın üydegi analarımızdıñ, äkeleremizdiñ özderi qoldan jasap otırğanına köñil şirkin künnen-künge senip keledi. «Qızım – qızğaldağım» dep bir tal, eki tal qızın jas qwraqtay jelkildetip, töbesinen qws wşırmay erkeletip ösirgeni jaqsı-aq qoy, biraq «izgi armanı», ol tuğanda jarq etip kün tuğanday bolğan at wstar er balası şe – däl sonday meyirim, däl sonday mahabbatqa bölenip, erte bastan bilim aluına layıqtı köñil bölinip, dwrıs bağıt-bağdar berude barın ayamay kömek berip otır ma? «Az kündik qonaqtı» ükiniñ balasınday ülpildetip ayalağan jaqsı-aq. 
Biraq büginde kimniñ üyine barsañ da «jerdegi jwmaqtı jasaytın osı eki qızıñ boladı» (wl taba almay kele jatqan äyeldi jwbatqan türi), «bar jaqsılıqtı osı qızdardan köresiñ äli» (aldınan şığıp kelgendey), «senderdi osı qızıñ bağadı äli» (pa, şirkin), «qız jaqsı ğoy, şirkin»-men (ärine) bastalğan orındı-orınsız kötermeleu men maqtau, ömirden bos qalğan bota tirsek, bos belbeu, bilimsiz, jwmıssız, kökjasıq er azamattardıñ köbeyuine äkelip soğıp jatır. «Eki qolğa bir kürek jwmıs er jigitke qaydan da bolsa tabıladı, kör qazsa da, jük tüsirse de, arba iterse de ölmeydi». Al qızı oqımasa, diplomı bolmasa, barğan jerinde betine şirkeu boladı. Mine, tärbieniñ  türi. Tärbie emes, oylağanı öz näpsisi. Bilimsiz jigit – jwmıssız, jwmıssız adam – tabıssız, al tabıssız erkekti qay äyel küyeu dep sıylaydı? Aqşası joq erkektiñ äyeliniñ aldında abıroyı bolmaytının ata-anası erterek oylap, oqu oqıp, ilim jinauına bar terin tögip, «erteñ otbasın asırau seniñ mindetiñ», «wlıñ senen ülgi aladı», «elge paydañ tisin» dep ösirse, däl qazirgidey eñsesi tüsken er, at üstindegi äyel köbeymes pe edi? Äu basta ananıñ töñiregine toptasqan halıq, ol top ülkeyip,  wrpaq jalğasa kele analar köbeyip, olardıñ arasında bäseke küşeygende, birte-birte küşi mol, jwrttı auzına qarata alatın, erler töñiregine toptasqan, patriarhat solay bekip edi, qazir, mine, matriarhatqa mañday tirey bastağanımızdı iştey moyındauğa mäjbürmiz. Jwmıssız wlı jiırma jıl bwrın tap özi ton pişkenindey, arba süyrep bazarda, sılaq sılap qwrılısta jüredi nemese eki ayağın aspanğa ilip, şalqasınan tüsip üyde jatadı. Mwnday jağdayda mal tapqış kelinniñ eki büyirin tayanıp mindetsip şığatını belgili. Qos üydi qosa qondırmaytın şaqar kelinmen qarım-qatınasın şirıqtırıp almay, şımbayına batırmay, ayalap otırıp aytıp, şiratatın enede şıdam, tözim, sabır atımen tausılğan. «Baqpasañdar qoyıñdar, bir şeşemdi özim-aq bağamın» dep doldanğan diplomdı qız anasın dedektetip ala jöneledi. Balası men kelinine qır körsetkendey key şeşe qızınıñ jeteginde ketkenimen qoymay, orıstıñ kemiek sarı kempiri siyaqtı jienin «nemerem» dep soğatını bar. Eñ jamanı, osınday körinis wlttıq otbasılıq dästürimizde jiilep baradı. Äke üyindegi «az kündik qonaq» jat jwrtqa wzatılğannan keyin «öz jwrtınıñ da, qayın jwrtınıñ tileuin tileytin, eki eldiñ  janaşırı» dep odan äri äspettelip, märtebesi biiktele tüsetin edi. Alayda irgesiniñ mıqtılığına maqtanatın qazaqı otbasılıq instituttıñ qwndılığı tömendep bara jatqanın osınday müjilgen tuıstıq qarım-qatınas mısalınan mıñdap tauıp aluğa boladı. Jazılmağan zañ, bwljımas qağidalar miday bılığıp aralasıp, mänin joğalta bastadı. «Aumalı-tökpeli zamanda ala qap arqalağan äyel», «jwmıssız erkekti asırağan äyel», «balaların tistelep jürip jetkizgen äyel», qoyşı, qaharman äyeldiñ qaysar erligin tizbeley berseñ, tañ da atpas. 
Tek osınday aspandatudıñ soñı, mine, qayda alıp keldi. Bir üydiñ bes birdey wlı bola twrıp, äke-şeşeni bağu mindeti jatqa ketken «jalbırşaşqa» qarap qalğanı sol üydiñ twñğış wlı men kenje balasın eş oylandırmaytın bolğanı ğoy. «Jalğız wldıñ qolınan janım şıqsın» deytin, yaki «osı kenjemniñ qolınan topıraq bwyırtsın» deytin ata-ananıñ keybiri qızdıñ bosağasına barıp sığırayıp otırudı eş ar körmeytini, namıs sanamaytını, qazaqı otbasılıq qwndılıqtıñ qwldırauı emey, nemene?
«Şuaqtı künder», «Babalar amanatı» attı kitap jazıp, Momışwldarınday tau twlğalı azamattarğa iilip qızmet etken Zeynep Ahmetova aytıp edi bir äñgimesinde: «Äyel men erkek teñ» dep jürip, ulı dändi Keñestik kezde-aq seuip tastağanbız. Qalay aytsaq ta, qazaq deytin halıq baqır bastı erkekti bärinen biik qoyıp edi. Kiiz üydiñ şañırağın er adam köterse, keregesin kerip, uığın şanşitın äyel edi. Eşqaşan şañıraqtı äyelge kötertpegen. Bwl neni bildiredi? «Şañıraqtıñ iesi – er adam», «er azamat – bas ie» degen söz. Biz ülken qariyalardıñ tärbiesin kördik. 
Bizdiñ kişkene kezimizde, sol şañıraqtıñ iesi jwmıstan şarşap kele jatqanda, «äkesi kele jatır» dep kelinderge äli ayağı şıqpağan närestesin kötertip, aldınan şığaratın. «Balasın körip, meyirlensin, şarşağanın wmıtıp, üyge jaqsı köñil küymen kirsin» degeni. Er adamnan tarağan şuaq şañıraqtı jılıtadı. Äkeniñ qadirin titimdey kezimizden bastap söytip sezindirdi ğoy bizge. İlgerirekte äyel adamnan jön swrağanda öz eliniñ emes, kelin bolıp kelgen jeriniñ ruın aytatın bolğan. Öytkeni ol basqa äulettiñ otın jağıp, sonıñ wrpağın ösirip otır ğoy. Bireuler aytatın bolar: «wlı ne, qızı ne, bäribir emes pe?» dep. Joq. Är wlttıñ dästüri, ata saltı bar. Bizdiñ saltımızda, äyel men erkek teñelgen jerde dünieniñ şırqı bwzıladı. Osı söz bügingi künge dälme-däl kelip twr. Qazirgi jastardıñ psihologiyasın bizdiñ jasımızdağı adamdarğa wğu qiın. Biraq Qwday köretin köz bergen soñ bayqaytınıñ, qazir erkek pişindes, erkek minezdes äyelder köbeydi. Bazarda şaqıldap, şaptığıp twrğan äyeldi körgende jüregiñ titirkenip ketedi. Öytkeni biz er adamdı tım taptap jiberdik. Mıñ jerden aqşa tauıp, otbasın asırap jürse de, ol erkek bola almaydı. Wlı men qızına äke bola almaydı. Erlerdiñ esiktegi basın törge süyrey me, joq tördegi basın esikke süyrey me, bäri de äyeldiñ parasatına baylanıstı. Janbağıstıñ jarapazanın aytıp jürgen adamdar büginde jağdayı bar balasınıñ qolına barıp twratındı şığardı. «Meniñ mına wlımnıñ jwmısı bolmay, ömirden bos qalıp, qinalıp jür ğoy, osınıñ qoltığınan süyep, demeu bolayın, dem bereyin, tüsken eñsesin kötereyin» degenniñ ornına, öziniñ jan tınıştığın oylap, qızınıñ qolına barıp twratın ülken kisilerdi körgende, şınında da, qınjılasıñ. Bwl endi qazaqtıñ saltında, dästürinde bolmağan närse ğoy. Qızınıñ qolına kim barıp twrğan? Bwrınıraqta jalğız qızınan basqa eşkimi joq, qu bas bolıp qalğan kempir men şal bolmasa, soqtalday wlı bar kisiler qızınıñ qolına barmağan, künin salmağan. Erteñ qaytpas saparğa attanarda da janazağa qızıñ emes, wlıñ twradı. Osını oylau kerek qoy. Wlı otbası asıruğa şaması kelmese, sonday etip ösirgen özi bergen tärbiede bir qatelik ketken bolar?! Qaytalap aytamın, «kökem-au», «äkem-au» dep jılap twruğa, janazağa wlıñ twruğa jazsın! Ol üşin qazaq wlın wlday etip, qızın qızday tärbielesin!»
Osındayda Äbdiraştıñ Jarasqanınıñ «Kenje bala» attı öleñi oyğa oraladı: 
Keñes berer kemeñger bolmasam da
Qay betimmen qaraymın elge sonda?
Basqa eken ğoy orını qız balanıñ
Bayğws apam bas swğar anda-sanda. 
...Erteñine – Apayım,
Men jäne Ağa –
Ärqaysımız attandıq är qalağa...
Qaqpa aldında qol bwlğap qala berdi
Qala berdi kemseñdep... Kenje bala...
Kenje balalarğa qara şañıraq iesi ekeni qwlağına qwyttayınan qwyıluşı edi. Bar ınta men nazar, ıqılas özine auğandıqtan, ülken jauapkerşilikti kişkentay jüregimen sezinip ösetin. Endeşe, qara şañıraqtıñ berekesi ketip, qwtı qaşpas üşin dünie-mülik pen mal-jan tügelimen kenje balanıñ qolına ötip otıratın bwljımas qağidamızğa qılau tüsirmeu öz qolımızda emes pe, asıl ana, ayaulı äpke, süykimdi siñliler?!

A.HALIQ

"Halıq sözi" gazeti

0 pikir