Jwma, 29 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9932. Jazılğandar — 5057. Qaytıs bolğandar — 37
Jañalıqtar 1399 0 pikir 11 Naurız, 2014 sağat 09:31

Rasul JWMALI: QAZAQSTANNIÑ AQPARAT KEÑİSTİGİ ÄLİ KÜNGE DEYİN RESEYDİÑ BAQILAUINDA QALIP OTIR

- Ukraina töñkerisi degen ne? Orıs-ukrain qaqtığısınan qazaq eliniñ biligi qanday sabaq aluı tiis?

- Ukraina töñkerisi degen ne? Orıs-ukrain qaqtığısınan qazaq eliniñ biligi qanday sabaq aluı tiis?

– Ukrainada soñğı üş jarım ayda bolğan oqiğalardıñ eñ bastı sabağı – bilik basına halıq keldi. Bwğan deyin halıqtı tonağan, qıspaqqa alğan, onıñ müddesin Resey memleketiniñ qızmetine jürgizgen biliktiñ ozbırlığına şıdamağan halıq alañğa şığıp, aqırı öz degenine jetti. Ukrainadağı jeñis oppoziciyanıñ da, Putinniñ qarsılastarınıñ da jeñisi emes, bwl öz tağdırımdı özim şeşem degen, öz täuelsizdigimdi özim bayandı etemin degen namıstı ukrain azamattarınıñ jeñisi. Ärine, qan tögildi, beybit adamdar oqqa wştı. Bwl bärin de qınjıltadı. Onıñ qwnıkeri de, jauapkeri de YAnukoviç bastağan jemqor basşılıq. Bwl mäseleni beybit, örkenietti jolmen şeşuge bolar edi. Alayda, YAnukoviç pen onıñ qoltığına su bürikken Reseydiñ zımiyan sayasatı oğan bara alğan joq. Halıq jeñiske jetkenimen, sırt küşterdiñ ıqpalınıñ nätijesinde bwl eldegi jağday äli de auır qalpında qalıp otır. Bwl dağdarıstan jaqın arada şığu-şıqpauı neğaybıl. Meniñşe, tübinde Ukraina halqı tolığımen jeñip jeñiske jetedi. Öz aymağınan Reseydiñ äskerin quıp şığadı. Öziniñ wlttıq, memlekettik, aumaqtıq twtastığın saqtap qaladı. Örkenietti elderdiñ qatarına qosıladı. Al eñ bastısı, Ukraina 1991 jılı Keñes Odağı ıdırağanda formaldı türde egemendigin jariyalasa da, nağız täuelsizdikke 2014 jıldıñ aqpanında ğana qol jetkize aldı dep sanaymın. Ukrainanıñ otarşıldıq qamıtın sıpırıp, derbes öz bağıtın wstanğandığı Reseydi «jındandırıp» otır. Putinniñ ozbır äreketi, äskerin täuelsiz eldiñ aumağına engizui, qısım jasauı imperiyalıq, metropoliyalıq wstanımınıñ nätijesi dep bilemin. 
– Keybir azamattarımız Ukrainadağı jağdaydıñ Qazaqstanğa eş qatısı joq deydi. Bizge bwdan qanday qauip bar?
– Ukrainadağı jağdaydan bizge alar sabaq jeterlik. Onıñ keybirine ğana toqtalsam, birinşisi: Minsiz memleket bolmaydı. Öziniñ işki-sırtqı tüytkilderi, qatelikteri, problemaları boladı. Osınıñ bärin sol eldiñ Ükimeti, Parlamenti der kezinde anıqtap otıratın bolsa, kişigirim dünielerdi uşıqtırmay şeşip otırsa, däl osılay is nasırğa şappas edi. Ukrainanıñ işki tolquları ötken jıldıñ qaraşa ayında bastalğan. Ereuilşilerdiñ qoyğan talabı bireu ğana boldı – Europalıq odaqpen kelisimge qol qoyu mäselesin alğa tarttı. Biraq olar «YAnukoviç otstavkağa ketsin», «parlament qayta jasaqtalsın», «kezekten tıs Prezident  saylauı ötsin», «Kedendik odaqtan bas tartayıq» degen talaptardı ol kezde qoyğan joq bolatın. Alayda ereuilşilerdiñ aytqanına qwlaq qoyudıñ ornına, YAnukoviçtiñ ne istegeni belgili. Qarsı küş qoldandı, türmege japtı, qudaladı, repressiyalıq äreketterge bardı. Osınday äreketteri arqılı YAnukoviç ukrain halqınıñ basşısı emes, basşılıqqa kezdeysoq kelgen Reseydiñ jansızı ekenin körsetti. Alatın sabaqtıñ alğaşqısı – osı. YAğni, qarapayım jağdaydan tuındağan problemanı der kezinde şeşip, qanşama qwdiretti bolsa da şeteldik küşterdiñ jeteginde emes, eñ aldımen öz halqınıñ müddesin oylauda. Ekinşiden, Qazaqstannıñ Reseymen qanday da bir integraciyalıq wyımdarğa, jobalarğa qatısu mäselesi. Resey şın mäninde imperiyalıq derjava ekenin körsetip, betperdesin aşıp tındı. Biz onımen jambas körşimiz. Eki el arasında dostıq, körşilik, ıntımaqtastıq baylanıstar bolsın. Biraq Reseydiñ äli künge deyin postkeñestik elderdiñ barlığımen teñ därejede, tiimdi ıntımaqtastıqqa dayın emestigi qauip tuğızadı. TMD elderi 23 jıl bwrın irgesin aulaq salsa da, Resey olarğa kişi ini retinde, jetegindegi bodandarı retinde qaraytın ozbır nietinen arıla almağanın anıq körsetti. 
– Jirinovskiy, Limonov, Dugin, Prohanov sekildi imperşilerdiñ Qazaqstanğa qarata qoqan-loqqı körsetui siz aytqan qauipti tereñdete tüsedi. Resmi Kreml'diñ mwnı ädeyi aytqızıp otırğanın barşa jwrt añdadı. Ne isteuimiz kerek?
– Qazaqstannıñ territoriyalıq twtastığına qauip töndiretin Jirinovskiydiñ, Limonovtıñ mälimdemelerine Putinniñ, Reseydiñ basqa da resmi orındarı men basşılarınıñ köz jwma qarauı ülken sekem tudıradı. Biz Reseydi körşi, jaqın müddeles el dep otırğanda, olardıñ jasağan äreketi mınau. Mwnday öreskel mälimdemelerdi tıyıp, Jirinovskiydi jauapqa tartudıñ ornına, olar ünsiz qaldı. Mwnday jağdayda Reseymen  ortaq integraciyalıq wyım ornatuımız, onday wyımğa özimizdiñ egemendik  qwziretimizdi tapsırıp qoyu bizdiñ wlttıq müddelerimizben qanşalıqtı siısadı? Meniñşe, bwl ülken mäsele. Oylanarlıq jayt. Äsirese aldağı mamır ayında Qazaqstannıñ Euroaziyalıq odaqqa enui mäselesi kün tärtibinde twrğanda. Meniñşe, Qazaqstan qanday da bir wyımdardıñ, äsirese iri derjavalıq wyımdardıñ qatısı bar integraciyalıq wyımdardıñ jwmısınan bas tartuı bizdiñ wlttıq qauipsizdigimizdiñ, wlttıq twraqtılığımızdıñ birden bir kepili bolıp tabıladı. Sodan keyingi bir mäsele, täuelsizdikke qol jetkizdik dep jürgen 23 jılda Qazaqstannıñ aqparat keñistigi äli künge deyin Reseydiñ baqılauında qalıp otır. YAğni Qazaqstan azamattarı älemde bolıp jatqan oqiğalarğa, tipti elimizdiñ öz işinde bolıp jatqan oqiğalarğa Resey sayasatınıñ prizması arqılı qaraydı. Tipti Ukrainada bolıp jatqan oqiğalardı bizdiñ azamattarımız öktem, şındıqtı jasıratın, köz boyaytın aqparattar arqılı qabıldap otır. Bwl bizdiñ wlttıq, memlekettik qauipsizdigimizge ülken qater töndiretin närse. Keş te bolsa halıqaralıq täjiribelerdi nısan ete otırıp, retteytin kün keldi. Öziniñ wlttıq, sayasi, aqparattıq qauipsizdigin oylaytın el ideologiyalıq qaruın däl bizdegidey basqa memleketke tapsırıp qoymaydı. Reseydiñ ıqpalın osılayşa meylinşe tömendetip, joqqa şığaru kerek. Eger Qazaqstan men Reseydiñ arası salqınday tüsetin bolsa, Putin men Medvedev aqparattıq qarudı  Qazaqstannıñ biliginiñ özine qarsı qoldanbasına büginde eşkim de kepildik bere almaydı. YAğni, Ukraina oqiğasınıñ Qazaqstanğa da qatısı bar degen söz. 
– Qırım şielenisi  bitimgerşilikpen şeşimin taba ala ma?
– Meniñşe, Qırım mäselesi – Ukrainanıñ öz işki isi. Bwl Ukrainanıñ aumağı. Halıqaralıq zañdarğa säykes, BWW Jarğısına säykes mwnday mäsele memlekettiñ öz işki isi bolıp tabıladı. Memlekettiñ işki isine aralasuğa qanday da bir derjavanıñ eş haqı joq. Bwl tüytkilderdi sol jerdi meken etken özge wlttarmen kelise otırıp şeşe alatın mümkindigi bar. Mäsele bitimgerşilikte emes, halıqaralıq zañdılıqtı bwzıp, qızıl şekaradan attap, eldiñ işki mäselesine aralasıp, egemen elge äsker kirgizip otırğan Reseydiñ küş qwrılımın el aumağınan şığarıp äketui bükil älem talap etip otırğan närse. Bwğan köz jwmıp otıra berse, Resey agressiyası erteñ basqa memleketti de bas saladı. Bwl HHİ ğasırdağı halıqaralıq qatınasqa mülde jat dünie. 
– Ras pa, ötirik pe, bilmedik, soñğı aqparattarğa sensek, ukraindıq ekspattar Qazaqstandı tañdap, jwmıs izdep jappay ağılıp kelip jatqan körinedi. Eñbek migraciyası şeşimin taba almay otırğan Qazaqstanğa bwl jağday qalay äser etpek?
– Öz basım mwnday aqparattardı negizsiz äri qisınsız dep bilemin. Iya, soñğı tolqulardıñ ekpini qattı boldı, Ukrainanıñ äleumettik-ekonomikalıq jağdayı kürt naşarladı. Tipti oqiğa bolmay twrıp ta biraz jıl bwrın Ukraina azamattarı şetel asıp, jwmıs izdeuge mäjbür boldı. Olar, negizinen, Resey men Şığıs Europanı jağaladı. Qazaqstanda twratın ukrain azamattarı bolmasa, Ukrainanıñ töl azamattarı keñ auqımda jwmıs izdep kelipti degendi osı künge deyin estimeppin. Al bügingi oqiğalardıñ nätijesinde Qazaqstanğa ukrainalıqtardıñ ağılıp kelui ıqtimal degenge öz basım onşa seniñkiremeymin. Sebebi Qazaqstan tügili Ukraina azamattarınıñ irgeles jatqan Pol'şağa, Belorusiyağa, Rumıniyağa bas sauğalap barıp jatqanı, lek-legimen jwmıs izdep ketkeni turalı derekti äzirge eş jerden közim şalmadı. Al şalğayda, qiıs jatqan Qazaqstanğa olardıñ ağıla qoyması anıq. Däl osı eñbek migraciyası, şetelden keletin gastarbayterler jäne olarğa qatıstı problemalardı söz etetin bolsaq, tiisti täuekelderdiñ arasında Ukraina alğaşqı ondıqqa da enbeydi. 
– Maydannıñ bir körinisinde Qazaqstannıñ kök tuınıñ jelbirep, barşa qazaqstandıqtardıñ atınan söylep twrğanday ray tanıdıq. Bwlar kimder?
– Olar wlt patriottarı, keybir qoğamdıq belsendiler. Olardıñ reseylik jansızdardan erekşeligi, betterin bürkemelegen joq. Qazaq azamattarı ekendigin, bostandıq añsağan ukraindıqtardı qoldaytındığın jetkizdi. Mwhtar Tayjan, Talğat Qaliev siyaqtı qoğam belsendileri bardı. Tikeley isterine aralaspasa da, jemqorlıq jaylağan totalitarlıq jüyege qarsı narazılıq mitingilerinde ukrainalıqtarmen bir ekendikterin bildirdi. Jeke özim oğan oñ közben qaraymın. 
– Federativtik Reseydiñ qwramında 21 respublika bar eken. Sayasi sarapşılar Ukrainanıñ ekige bölinu qaupiniñ arğı jağında Reseydiñ öziniñ de birneşe bölikke bölinip ketu qaupi qosa tuğanın aytuda. Tipti AQŞ aldağı jiırma jıl işinde Reseydiñ segizge bölinetini turalı boljamın jasap ta qoyıptı. Mümkin be osı?
– 1990 jıldardıñ soñı men  2000 jıldıñ basında mwnday äñgimeler köterildi. «Sayasat degen – mümkindikterdiñ şeberligi» degen söz bar. Kezinde Keñes Odağı degen quattı imperiya qwlaydı dep kim oyladı? Biraq qwladı. Sondıqtan bwl mäsele jekelegen memlekettiñ jürgizip otırğan sayasatına baylanıstı. Sayasat sol aumaqta twrıp jatqan halıqtardıñ, wlttardıñ tatulığın, özara dini, wlttıq qarım-qatınasın, äleumettik jağdayın, meylinşe ädil, meylinşe aşıq şeşip otıratın bolsa, älgindey täuekelder bolmaytın da şığar. Biraq Putinniñ bügingi äreketterine qarağanda, amerikalıq, europalıq, keybir TMD-lıq sarapşılardıñ boljamdarı iske asuı äbden ıqtimal. Sebebi orısşıl, şovinistik sayasat wstanıp otırğanda, basqalay boljamnıñ boluı da mümkin emes. Bügingi tañda orıs wltın ğana qoldaytın şovinist skinhendterdiñ basqa wlt ökilderine qol jwmsauı, olardı tonap, öltirui, kemsitui öte keñ etek alğan. Reseydiñ iri qalalarında aziyalıq azamattardıñ, basqa näsilderdiñ ömir sürui, köşede jürui qauipke aynaldı. Bälkim, joğarıdan tapsırıs ta bar şığar, osınıñ bärine Reseydiñ qwqıq qorğau orındarı köz jwmıp qaraydı. Reseydiñ bügingi biligi kezinde Keñes Odağı nelikten ıdırağanınan äli sabaq almağan siyaqtı. Idıraudıñ köptegen alğışarttarı boldı, al eñ bastısı, ortalıqtıñ öz qwramındağı wlttıq respublikalarmen eş sanaspauı, olardı orıstandıru, assimilyaciyalau sayasatı sebep bolğan edi. Resey Federaciyasında sol qatelik äli de jalğasuda. Sondıqtan qazirgi Mäskeu, bügingi Putin üşin imperiyalıq sayasat soñı ayanıştı ayaqtaluı äbden mümkin. 
– Äñgimeñizge rahmet!
Äñgimelesken–Aygül AHANBAYQIZI.
"Halıq sözi" gazeti
0 pikir