Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8322. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
Jañalıqtar 1622 0 pikir 11 Naurız, 2014 sağat 09:02

ÄLIHAN BÖKEYHANNIÑ MEREYTOYI TÜRKİ HALIQTARINA ORTAQ

Bwl jolı gazetimizdiñ dästürli saualına OQO-nıñ Qwrmetti azamatı äri Qazaqstannıñ Qwrmetti jurnalisti Baydulla Qonısbek mırza pikir bildirdi. Onıñ aytuınşa, Alaşorda memleketi HH-ğasırda täuelsizdigin saqtap qalğanda bizdiñ sanımız büginde 50-60 million bolar edi. Al, belgili aqın Temirhan Medetbek bolsa «Alaş arıstarı qaldırğan bay mwranı jan-jaqtı zerttep, onı memleketimizdiñ tiregine aynaldıruımız kerek» degen oyın ortağa saldı. Sonday-aq, aqın Wlıqbek Esdäulet «Älihan Bökeyhan da Atatürik siyaqtı aytulı twlğa bolğandıqtan, onıñ mereytoyın türki halıqtarı da atap ötu kerek» dep tosın oy bildirdi. Bwdan bölek tarihşı Maqsat Alpısbek pen belgili jurnalist Bolat Mürsälim de öz oylarımen bölisti.

 

Bwl jolı gazetimizdiñ dästürli saualına OQO-nıñ Qwrmetti azamatı äri Qazaqstannıñ Qwrmetti jurnalisti Baydulla Qonısbek mırza pikir bildirdi. Onıñ aytuınşa, Alaşorda memleketi HH-ğasırda täuelsizdigin saqtap qalğanda bizdiñ sanımız büginde 50-60 million bolar edi. Al, belgili aqın Temirhan Medetbek bolsa «Alaş arıstarı qaldırğan bay mwranı jan-jaqtı zerttep, onı memleketimizdiñ tiregine aynaldıruımız kerek» degen oyın ortağa saldı. Sonday-aq, aqın Wlıqbek Esdäulet «Älihan Bökeyhan da Atatürik siyaqtı aytulı twlğa bolğandıqtan, onıñ mereytoyın türki halıqtarı da atap ötu kerek» dep tosın oy bildirdi. Bwdan bölek tarihşı Maqsat Alpısbek pen belgili jurnalist Bolat Mürsälim de öz oylarımen bölisti.

 

Baydulla QONISBEK, «Kieli Qazığwrt» qoğamdıq qorınıñ prezidenti:
«Alaştıñ wltqa etken eñbegi wşan teñiz»

1. Keñes ükimeti bizge «Alaş qazaqqa jau boldı» dep üyretti. Al endi 80-jıldardıñ soñına qaray Keñes ükimeti «jau» dep tanığan azamattar halıq qaharmanı bolğanın bile bastadıq. Jalpı, alaş arıstarı Qazaq elin Reseyden bölip alıp, öz aldına bölek täuelsiz memleket etudi maqsat twtqan ğoy. Qazirgi kezde biz «qazaqtıñ sanı 11 millionğa jetti» dep maqtanıp jatırmız. Eger Alaşorda memleketi HH-ğasırda täuelsizdigin saqtap qalğanda, bizdiñ sanımız büginde 50-60 million bolar edi. Öytkeni HH-ğasırda bizden sanı äldeqayda az bolğan özbekter qazir 30 million bolıp otır. Jalpı, alaştıñ wltqa etken eñbegi wşan teñiz ğoy. Sondıqtan da olardı qalay kwrmettep bağalasaq ta artıqtıq etpeydi. Mäselen, alaş arıstarına elimizdiñ är tükpirinen eskertkişter aşıp, köşe attarın beruimiz kerek. Bwdan bölek alaşqa arnalğan derekti jäne körkem fil'mder tüsirilse nwr üstine nwr bolar edi.
2. Jalpı men alaşqa qatıstı is-şaralardan qalmay, öz közqaras wstanımdarımdı bildirip otıramın. Sonday-aq aldağı uaqıtta bolatın kezdesulerde alaş arıstarınıñ janqiyarlıq erlikterin jastarğa nasihattay tüsemin. Öytkeni, öskeleñ wrpaqtıñ wlttıq ruhta tärbielenui tikeley alaş ideyasına baylanıstı bolıp otır.

 

Temirhan MEDETBEK, aqın, QR Memlekettik sıylığınıñ iegeri:

«Alaşqa arnap öleñ jazarmın»

1. Biz äli künge deyin Älihan Bökeyhan bastağan alaş arıstarınıñ wltqa etken eñbegin nasihattay almay kelemiz. Iä, olardıñ attarın bilemiz, keybir tarihşılarımız alaştı jan-jaqtı zerttep jatır. Äytse de qalıñ jwrtşılıq alaştı tanıp bilip jatır dep ayta almaymın. Öytkeni, olar turalı şıqqan kitaptardıñ taralımı mülde az. Tipti keybir alaş turalı kitaptardı kitaphanalardan da tappaysız. Meniñ oyımşa, osı mäseleniñ dwrıs şeşiluine Ükimet ayrıqşa nazar audaruı qajet. Jalpı, Alaş arıstarı qaldırğan bay mwranı jan-jaqtı zerttep, onı memleketimizdiñ tiregine aynaldıruımız kerek. Ökinişke qaray, elimizde eşkimge paydası joq köptegen bağdarlamalar köbeyip ketti. Meniñ oyımşa, sol bağdarlamalardı alaştıq ruhta jasasaq halıqqa ötimdi bolar edi. Sonday-aq, wlt kösemi Älihan Bökeyhannıñ eñseli eskertkişin Astananıñ törine ornatu kerek. Bwdan bölek Astanadan bastap oblıs, audan jäne auıldarğa deyin alaş atımen köşe attarı atsalsa nwr üstine nwr bolar edi.
2.  Meniñ qolımda Älihan Bökeyhan men Alaşorda memleketiniñ mereytoyın wyımdastıra qalatınday eşqanday mehanizm joq. Sondıqtan da üyip tögip uäde bere almaymın. Äytse de alaş arıstarına arnap öleñ jazıp, olardıñ janqiyarlıq eñbegin nasihattauğa atsalısamın. Eger mümkindigim bolsa, ärbir alaş arısına eskertkiş ornatıp, köşe attarın berer edim.

 

Wlıqbek ESDÄULET, aqın, QR Memlekettik sıylığınıñ iegeri:

«Jastar alaştı tanıp-bilmey otır»
1. Qos mereytoy Abaydıñ 150 jıldığı qalay atalıp ötti, däl solay wyımdastırılğanı jön. Özderiñiz jaqsı bilesizder, Abaydıñ 150 jıldıq mereytoyı YUNESKO köleminde, öte joğarı deñgeydi wyımdastırıldı. Sondıqtan da men alaştı Abaydıñ toyınan kem ötkizbeuimiz kerek dep esepteymin. Türkiya dese bizdiñ köz aldımızğa olardıñ wlttıq kösemi Atatürik eske tüsedi ğoy. Älihan Bökeyhan da Atatürik siyaqtı aytulı twlğa bolğandıqtan onıñ mereytoyın türki halıqtarı da atap ötu kerek. Mäselen, atalğan eldegi bizdiñ elşilikke Ükimet tarapınan tiisti tapsırmalar berilse nwr üstine nwr bolar edi. Sonday-aq, mektep oqulıqtarında alaş arıstarı turalı jan-jaqtı mağlwmat berilui qajet. Ökinişke qaray bwl bağıtta «ättegen-aylar» barşılıq. Sondıqtan da bolsa kerek, öskeleñ wrpaq alaştı tolıq tanıp-bile almay otır. Şın mänisinde Ükimetimiz  jastardıñ otanşıl boluın qalasa, olarğa alaş ideyasın siñirui qajet. Öytkeni, jastardıñ wlttıq ruhta tärbielenuine alaş arıstarınıñ eñbekteri birden-bir sebep boladı.
2. Şäkir Äbenov deytin aqsaqalımızdı Aqordağa şaqırğan azamattar «Memleket basşısı Nwrswltan Nazarbaevqa beretin batañızdıñ jazbaşa nwsqasın beriñiz» depti. Sonda aqsaqal aşulanıp: «Qaydağı mätindi aytıp twrsıñdar? Alla Tağala auzıma qanday söz salsa, sonı aytamın» degen eken. Sol siyaqtı Alla Tağala qanday jwmıstardı atqaruğa mümkindik beredi, sonı atqaramın.

 

Maqsat ALPISBES, L.N.Gumilev atındağı EWU euraziyalıq zertteuler kafedrasınıñ professorı, tarih ğılımdarınıñ doktorı:
«Alaştı aytpay öte almaymın»

1. Jalpı, Älihan Bökeyhannıñ tuğan jeri Qarağandı oblısı, Aqtoğay audanı ekeni ekiniñ birine belgili bolsa kerek. Solay bola twra, Qarağandı qalasında Älekeñniñ atındağı köşe joq. Jergilikti azamattar Qarağandıdağı bir köşeniñ atın Älihan Bökeyhanğa alıp beru üşin neşe jıldan beri alısıp keledi. Äytse de bwl igilikti istiñ jüzege asuına oblıs basşılığı selsoq qarap otır. Al endi öz tuğan qalasında köşe atın alıp bere almasaq, qalayşa qos mereytoydı saltanattı türde atap ötpekşimiz? Jalpı, bwl mereytoylardı atap ötude joğarı jaqqa jaltaqtap qarau dwrıs emes. Meniñ oyımşa, Älihan Bökeyhan men Alaşorda memleketiniñ toyların atap ötu – tikeley wlttıq sanağa baylanıstı. YAğni, qarapayım halıq alaş ideyasın jaqsı tüsinse, bilik ökilderinen alaştıñ mereytoyın atap ötudi talap eter edi. Öytkeni, bilik qanşa degenmen halıqtıñ talap-tilegimen sanasıp, özderiniñ josparların halıqqa wsınar edi.
2. Tarihşı bolğandıqtan özimniñ zertteytin taqırıptarımda alaştı aytpay öte almaymın ğoy. Mäselen, Alaş wğımı men ideyası turalı oqırmanğa tıñ dünieler wsınuğa tırısamın. Jalpı, tarihşı retinde alaştı zertteude ayanıp qalmaymın.

 

Bolat MÜRSÄLİM, alaştanuşı:
«Alaştı respublika retinde tanuımız kerek»

1). Älihan Bökeyhannıñ 150 jıldığı men Alaş avtonomiyasınıñ 100 jıldığın  eki bölek atap ötuge tiispiz. Bwl orayda Älihannıñ tuğan künin 1866 jıldıñ 5 naurızı (eski küntizbe) dep esepteu kerek pe, älde 19 naurız (qazirgi küntizbe) deu kerek pe,  aqıldastar alqası ğılımi twjırımmen bir izge tüsiru kerek. Däl sol siyaqtı Alaş avtonomiyasın qwru turalı şeşim qabıldanğan kün retinde 12 (eski küntizbe) nemese 25 (qazirgi küntizbe) jeltoqsannıñ qaysısın tanu kerektigi resmi şeşilgeni jön. Ayta ketetin jayt,  1917 jıldıñ 12 jeltoqsanında wlttıq-territoriyalıq Alaş avtonomiyasın qwru turalı şeşim qabıldansa, 13 jeltoqsanda avtonomiyanı basqaru üşin Alaşorda ükimeti jasaqtaldı. Älimhan Ermekovtiñ jazuınşa, «Alaş avtonomiyası 12 jeltoqsan küni tüs aua sağat üşte düniege keldi». İİ jalpıqazaq s'eziniñ hattamasına jäne janama derekterge qarağanda, erteñinde Alaşorda qwrılğan.
2). Tarihi derekterge qarağanda, 1917 jıldıñ 12 jeltoqsanı küni Resey demokratiyalıq federerativti respublikası işindegi Alaş memleketi düniege kelgen. Öytkeni, odan bir ay bwrınğı «Alaş» partiyasınıñ bağdarlamasında Qazaq avtonomiyasın federaciya işindegi qwrdas memleket dep körsetken. Endeşe, 2017 jılı Alaşordanıñ emes, Alaş avtonomiyasınıñ,  basqaşa aytqanda, Alaş respublikasınıñ 100 jıldığı toylanuı kerek. Bwl da erterek basın aşıp aluğa tiis qağidalı mäsele. Meniñ oyımşa, Alaştı respublika retinde tanuımız kerek.
3). Qos mereytoyğa qatıstı Parlament janınan nemese «Nwr Otan» partiyasınıñ «Amanat» klubınıñ ayasında, ya bolmasa Euraziya universiteti janınan qoğamdıq negizdegi bastamaşıl top qwrılsa abzal. Toptıñ qay wyım janınan qwrılatını  jäne «bastamaşıl top», «aqıldastar alqası», «qoğamdıq komissiya» degen ataulardıñ qaysısın alatınınan göri onıñ ğılımi äleueti men qoğamdıq ıqpaldılığı anağwrlım mañızdı. Ol top twjırımdı türde Prezidentke eki mereytoydı layıqtı deñgeyde atau turalı wsınıs hat pen Ükimetke memlekettik, qajet jağdayda halıqaralıq deñgeyde ötkizilui tiis şaralardı atauı tiis. Bastamaşıl topqa M.Qoygeldiev, H.Äbjanov, B.Ayağan,  E.Sıdıqov, T.Jwrbay, D.Qamzabekwlı, S.Aqqwlwlı siyaqtı tarihşı, alaştanuşılardı, Parlament deputattarın, E.Qarin, B.Äbdiğali, M.Tayjan, B.Uäli, A.Sarım siyaqtı azamattardı qosudı atar edik.  Qoğamdıq top eki ataulı mereytoydı ötkizu jauapkerşiligin resmi bilik öz moynına alğanşa baqılauşı qızmetin atqarğanı jön siyaqtı.
4). Prezidenttiñ arnayı ökimimen Ükimet eki mereytoyğa qatıstı arnaulı Qaulı qabıldauğa tiis. Qaulığa alğışart retinde memleket Alaş avtonomiyasına sayasi-qwqıqtıq bağa bergeni orındı. Mäselen, 2013 jılı aqpanda Äzirbayjan prezidenti Il'ham Äliev Älihan Bökeyhannıñ üzeñgiles dosı, kezindegi Duma deputatı, Kadet müşesi Älimardan Topçıbaşınıñ 150 jıldığı men Äzirbayjan avtonomiyasınıñ 95 jıldığın layıqtı atau turalı Ükimetke tapsırma berip, Äzirbayjan Ükimeti öz qaulısında ol avtonomiyanı «Äzirbayjan demokratiyalıq respublikası» dep körsetti.
Al endi Ä.Bökeyhannıñ 150 jıldığına oray naqtı wsınıstarımdı bildireyin:
– Don ziratındağı Älihan süyeginiñ küli jatqan beyitke körneki belgi ornatu;
–  Älihannıñ tuğan topırağı Qızılaraydağı jwrtına, Ombıda twrğan üyine, Samarada twrğan üyine (bwrınğı Kuguşev, 30), Orınbordağı bwrınğı Nikolaevskaya, 10 üyge, Semeydegi Komissarskaya köşesindegi üyge, Mäskeudegi Ülken Kislovskiydegi üyge eskertkiş taqtalar ornatu kerek. Tarihi twlğalardıñ izi qalğan jerge belgi ornatu  düniejüzilik dästür;
– S.Aqqwlwlı dayındağan köptomdıqtı qaytadan tolıqtıra, köp taralımmen şığaru qajet;
– Älihan enciklopediyası jazıluı tiis;
– Qazaqstannıñ barlıq qalaları men audan ortalıqtarınıñ bastı köşelerine Älihan esimin beru, Sırtqı ister ministrligi arqılı Ombı, Samara, Mäskeu, Orınbor qalalarınan, bauırlas Türkiya, Äzirbayjan, Qırğız elinen, Özbekstan t.b. elderdiñ bas qalalarınan Älihan atındağı köşe atın berudi swrau;
– Astana qalasındağı Wlttıq muzeyden Älihan atındağı zal aşu;
– Qazaqstannıñ elşilikteri kömegimen şeteldegi qazaq diasporası köp şoğırlanğan elderde atap ötu.
Sonday-aq Alaş respublikasınıñ 100 jıldığına oray:
– «Alaş avtonomiyası» attı qwjattar jinağın qwrastıru;
– Astana qalasınıñ eñ körnekti jerine «Alaşorda» attı monumentaldı ansambl' aşu;
– Reseymen şektesetin beketterge Ä.Bökeyhan, A.Baytwrsınwlı, Ä.Ermekov esimderin beru;
– Semeydiñ Jañasemey atalatın äkimşilik bölimin «Alaş» şağınaudanı dep atau;
– Respublika qalaları men audan ortalıqtarına Alaş alleyaların aşu;
– Qazaqstan men şetel mwrajaylarındağı äli de aşılmay jatqan qwjattardı, äsirese repressiya kezindegi derekterdi jariyalau;
– Oblıstıq, audandıq äkimdikter qoğamdıq wyımdarmen birlese Alaşqa qatıstı tarihi jerlerge ekspediciyalar wyımdastıruı tiis;
– «Alaş äni» attı än bayqauın, ädebiet, suret, teatr şığarmalarına bayqaular jariyalau;
– Alaş taqırıbına qatıstı zertteulerge memlekettik granttar jariyalau;
– «Alaşorda» attı telehikaya, körkem jäne derekti fil'mder tüsiru;
– 2017 jıldı Alaş jılı dep jariyalau qajet.
2. Älihan men Alaştıñ mereytoylarına qoldan kelgenimşe qızmet etuge tırısuım kerek siyaqtı.

Dayındağan Serik QWDAYBERGENWLI
«Jebe» gazeti, 6 naurız 2014 jıl

0 pikir