Beysenbi, 24 Qırküyek 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 107529. Jazılğandar — 102323. Qaytıs bolğandar — 1699
Jañalıqtar 1803 0 pikir 11 Naurız, 2014 sağat 07:31

“Qazaqstan” men “Qazaq” arasındağı oylar

Tayauda prezident Nwrsultan Nazarbaev memleketimizdiñ atauın “Qazaq Eli” dep özgertu jaylı qoğamğa oy tastağanı belgili. Osınau mañızdı bastamalar joqtan-joq payda bola salmaytının eskersek, elbasınıñ bwl pikirine de türtki bolğan alğışarttar az emes. Onıñ işinde, äsirese soñğı jıldarda, wlttıq sana-sezimniñ öskeni, respublikada twratın basqa wlıstardı memleketqwrauşı halıqtıñ aynalasında toptastıru, sol arqılı memleketimizdiñ birtwtastığın küşeytu sekildi özektilikterdi atauğa twrarlıq. 23-jıldıq täuelsiz tarihımızda eldegi qazaq halqınıñ sanı 42-den 73-payızğa jetkendigi qayta bar. Qalay bolğanda da atalmış wsınıs qalıñ bwqara işinde zor serpilis taptı, türli pikirlerdi tudırdı. Memleket atauın qazaqilandıruğa qatıstı Nwrswltan Äbişwlınıñ wsınısın qazaq qoğamı tolıqtay qoldap şıqtı. Al osınday qay jağınan orındı da zañdı bastamağa birqatar orıstildi azamattar üzildi-kesildi qarsı twrdı, tipti keybireuleri qol jinauğa kiristi. Älgilerdiñ payımdauınşa, “Qazaqstan” eñ layıqtı atau jäne onı almastıruıdıñ qajeti joq – öz aldına oylantarlıq jäyt.

Tayauda prezident Nwrsultan Nazarbaev memleketimizdiñ atauın “Qazaq Eli” dep özgertu jaylı qoğamğa oy tastağanı belgili. Osınau mañızdı bastamalar joqtan-joq payda bola salmaytının eskersek, elbasınıñ bwl pikirine de türtki bolğan alğışarttar az emes. Onıñ işinde, äsirese soñğı jıldarda, wlttıq sana-sezimniñ öskeni, respublikada twratın basqa wlıstardı memleketqwrauşı halıqtıñ aynalasında toptastıru, sol arqılı memleketimizdiñ birtwtastığın küşeytu sekildi özektilikterdi atauğa twrarlıq. 23-jıldıq täuelsiz tarihımızda eldegi qazaq halqınıñ sanı 42-den 73-payızğa jetkendigi qayta bar. Qalay bolğanda da atalmış wsınıs qalıñ bwqara işinde zor serpilis taptı, türli pikirlerdi tudırdı. Memleket atauın qazaqilandıruğa qatıstı Nwrswltan Äbişwlınıñ wsınısın qazaq qoğamı tolıqtay qoldap şıqtı. Al osınday qay jağınan orındı da zañdı bastamağa birqatar orıstildi azamattar üzildi-kesildi qarsı twrdı, tipti keybireuleri qol jinauğa kiristi. Älgilerdiñ payımdauınşa, “Qazaqstan” eñ layıqtı atau jäne onı almastıruıdıñ qajeti joq – öz aldına oylantarlıq jäyt.

Alayda, şındığına kelgende memleketimizdiñ qazirgi atauı halıqaralıq täjirebege säykes emes. Jäne mäsele Elbası wsınısına arqau bolğan Monğoliyamen müldem şektelmeydi.Älemniñ qay elin alıp qaramayıq, barlığınıñ atauı memlketqwrauşı wlttıñ negizinde: Italiya, Franciya, Qıtay, Japoniya, Iran, Braziliya, t.b. Älbette, atalğan elderde bayırğı halqımen qatar basqa wlttıñ ökilderi twratını belgili. Biraq jergilikti zañdardı moyındau, twrğılıqtı eldiñ memlekettik tilin meñgeru, memleketqwrauşı halıqtıñ tarihın, mädenietin, dilin bilu men qwrmetteu negizinde olar da tiisti elderdiñ tolıqqandı azamattarı, yağni francuz, italiyan, qıtay, irandıq, braziliyalıq bolıp sanaladı jäne özderin solay sezinedi. Säykesinşe bwnday ortaqtastığı arqılı memleketşildigin däleldeydi. Demek, zañ, til, mädeniet, basqa memlketqwrauşılar tiziminde mañızdı orınğa sol memleket atauı da ie.

Osı twsta, bayqasañızdar, qazaqpen, onıñ tili men dästürimen sanaspaytındar, kezinde qonaq bop, ne bas sauğalap kelgen eldiñ qojayının mensinbeytinder Qazaqstan atauın özdiginşe bwrmalauğa dağdılanğan. Mäselen, biz qazaq emespiz, biz qazaqstandıqpız deui. Alayda, tarihta “qazaqstandıq” degen wlt bolmağan, bolmaydı da. Ol “Qazaq” atauına “stan” (jer, meken degen mağına beretin) jalğauınıñ qosıluı arqılı payda bolğan tüsinik qana. Basqaşa aytqanda, “qazaqstandıq” degenimiz “qazaq jeriniki” degennen eş ayırmaşılığı joq. Mäselen, joğarıda aytılğan Franciyanıñ aziya ne afrika näsildi azamattarı özderin “francuz jerinikimiz” dese, külkili emes pe? Onısına eşbir zañdıq negiz de joq. Endige rette atauında älgi “stan” jalğauı bar birli-jarım elderdi qarastırıp köreyik. Ras, Özbekstan, Qırğızstan nemese Auğanıstan osı elderdiñ resmi atauları bolıp tabıladı, biraq olardıñ azamattarın kimde-kim özbekstandıq, qırğızstandıq nemese auğanıstandıq dep atay ma? Ärine, joq. Olar tiisinşe, özbek, qırğız, auğan sanaladı. Endeşe, resmi atauı “Qazaqstan” bolğannıñ özinde, Qazaq memleketinde nelikten basqaşa bolu kerek?

Ädette “Qazaqstan” atauın nasihattauşılardıñ endigi däyegi Amerika täjiribesi. Olardıñ tüsinigi Amerika — türli wlttardıñ ökilderine ortaq wğım, olay bolsa, bizge de osı jolmen nege jürmeske — degenge kelip sayadı. Biraq, bwl däyekter wlttıq negizde qwrılğan älem memleketteriniñ 99 payızına mülde jat. Nelikten? Birinşiden, Amerika – kezinde sırttan kelgen basqınşılar jergilikti taypalardı tüp tamırımen joyıp, olardıñ süyekteriniñ üstinde emingranttar qwrğan biregey memleket. Ras, Keñes zamanında kelimsekter qazaqtardı da milliondap qırdı. Biraq qazaq saqtalıp qaldı, onıñ soñınan tuğan jerge qojayın bolatın wrpaq östi. Ekinşiden, Amerika degen wlttıñ atauı emes, osı qwrlıqtı zerttegen adamnıñ esimi. Qadım zamannan kele jatqan Qazaq bolsa, “azat”, “erkin” degen mağınanı beretin jauınger halıqtıñ atauı. Üşinşiden, Amerikadan ne Reseyden erekşeligi — Qazaq eşkimniñ jerin jaulağan emes, basqa halıqtardı qırıp, qwlğa aynaldırğan joq, biraq Ata-Babadan miras bop qalğan topıraqtı qasterlegen, aqıldıñ küşi men nayzanıñ wşımen saqtay alğan.

Elbası wsınısı töñireginde endi qazaq qoğamında tuındağan oy-pikrlerge oyıssaq. Birqatar azamattar, ziyalı qauım ökilderi Nwrswltan Äbişwlı jön dep tapqan “Qazaq Eli” atauın maqwldadı. Rasında da, memleket atauında qazaqtıñ iisi birden bayqaluı twrğısınan bwl rette eş min tağa almaspız. Alayda, memlekettiñ ataluı memlketqwrauşı wltpen qatar sol eldiñ sayasi qwrılımı men damu jolı haqında da mañızdı mağlwmat beretinin de nazarda wstağan abzal. Atap aytqanda, Resey Federaciyası degende bwl eldiñ qwrılımı federaciyalıq, yağni oğan engen müşelerdiñ özindik derbes lauazımdarı barın meñzeytinin añğaramız. Marokko Patşalığı atauınan bwl memlkettiñ sayasi qwrılımı monarhiya ekenin belemiz. Däl sol siyaqtı Türkiya Respublikası atauınan onıñ respublikalıq, yağni sayasi qwrılımı halıqtıq biliktegi memleket ekenin köremiz. Bwl rette söz bolıp otırğan “Qazaq eli” atauındağı “Eli” termini qazaqtarğa, jekelegen türki tildesterge tüsinikti, biraq älemdegi basqa elderge beytanıs. Sonday-aq, ol halıqaralıq qatınastarda el ataularına qatıstı qalıptasqan erejelerge säykes emes. Osıdan bolar, basım köpşilik pikir bildiruşiler Otanımızdıñ atauın özgerter bolsaq, eñ layığı – “Qazaq Respublikası” deui.
Bwndağı qisın orındı, dese de onıñ özi joğarıda keltirilgen sayasi, zañdıq, wlttıq ne ideologiyalıq jaqtarımen şektelmeydi.Tarihqa üñiler bolsaq, memleketimizdiñ XIV ğasırda qwrılğannan bergi atauı “Qazaq handığı” bolğan. Sol kezdegi Türik, Resey, Qıtay, Parsı, Arab derekterinde bwl jağday keñinen twjırımdalğan. Tipti keşegi ozbır Keñes zamanında 1924 jıldan beri bizdiñ eldiñ resmi atauı “Qazaq Sovettik Socialistik Respublikası” bolğan. Biz üşin bwndağı mañızdısı — eş özgermegen jäne bwl kimniñ jeri, kimniñ eli ekenin anıq nwsqaytın “Qazaq” atauı. Atalmış atau aşarşılıq qwrsauınan, repressiyalardan, jappay orıstandıru sayasasatınan qazaqtar öz elinde azşılıqqa aynalğanda da özgergen emes. Olay bolsa, 1991 jılı elimiz Egemen bolğanda osı kieli ataudan qalayşa qol üzgenimiz jäne äli künge şeyin sol ordan şığa almay jatqanımız qattı alañdatadı. Zaman öte bwl jwmbaq ta öz şeşimin tabar.

P.S.

Qazaqstan täuelsiz memleket atanıp halıqaralıq arenağa endi şığa bastağanda el atauınıñ ağılşınşa ülgisi qanday bolu kerek twrğısında swraq tuındadı. Qazaq, birqatar basqa şığıs halıqtarına tän “Q” ärpi ağılşın tilinde mindetti türde Q arqılı belgilenedi. Mäselen Qwran – Quran nemese Qatar Memleketi — State of Qatar degende. Alayda 1991 jılı bizdiñ şeşim şığaratın orındar orıstarğa büyregi bwrıp twrğanınan ba, älde bilimi jetpegennen be, belgisiz, elimizdiñ resmi atauı orıs tiliniñ dıbıstaluındağı “Kazahstan” degennen “Kazakhstan” dep bekitilmesi bar ma. Jäne osı qatelik äli künge şeyin saqtalıp keledi. 1994 jılı ketken qateni jöndep, “Q” ärpiniñ dıbıstaluına jaqındatqısı kelgen şığar, odan äri şatasıp, “Kazakhstan” atauınan “h” ärpi alınıp tastaldı da memleketimiz äp-sätte “Kazakstan” bop şığa keldi. Arada altı jıl ötkende şendilerdiñ bwl jasağanımız qate boptı, bwrınğı ülgige oralayıq deuimen elimiz qayta “Kazakhstan” atandı. Eki ortada qanşama qwjattar özgertildi, taqtayşalar, rämizder, t.b. qayta jasaldı, olardıñ bärine qanşama şığın ketti! Eñ soraqısı — özgeriske kelmeytin sol qatelikterdiñ biri ärbirimizdiñ tölqwjatımız, yağni pasportımızğa nwqsan keltirdi. Nätijesinde, qazir Qazaq azamattarınıñ jartsı pasportı boyınşa “Kazakhstan” azamatı bolsa, ekinşi jartsı “Kazakstan” azamatı bolıp tabıladı. Künderdiñ bir küni halıqaralıq zañdarğa süyene otırıp, bir eldiñ balası osılayşa bölek eldiñ azamattarı bop tanılmauına kim kepil? Külemiz be älde jılaymız ba? Osı bassızdıqtarğa jauap berer şendiler tabılar ma?

Rasul Jwmalı

exclusive.kz

0 pikir