Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8322. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
Jañalıqtar 1530 0 pikir 4 Naurız, 2014 sağat 05:01

Dos Köşim. Qan sasığan «Otandastar» wğımı...

nemese Ukraina töñkerisine qazaq dalasınan közqaras

Ukraina töñkerisi talay şındıqtı aşıp berdi. Birinşisi – Reseydiñ imperiyalıq piğılınıñ özgermesten sol küyinde qalğandığı. Özimizdi özimiz aldap qaytemiz, bizder Täuelsizdik dep toy jasap jürmiz, al imperiyalıq basımdığınan ayrılıp qalğan sırtqı körşimiz äli de  Keñes ökimetin añsaydı, körşilerin uısınan şığarğısı kelmeydi. Resey üşin Keñes odağınıñ ıdırauı – qapıda ketken keşirilmes qatelik. Sondıqtan boluı kerek, Gorbaçevtiñ atın estise, reseylik sayasatkerler tırjıñ ete qaladı, al keybireuleri Täuelsizdikterin jeñip alğan bwrınğı respublikalardı äli de özimizdiki dep tüsinedi. Imperiyalıq bağıttı wstanatındar üşin qoğamnıñ türi de eşqanday röl atqarmaydı, ol  kapitalistik ne  socialistik bolsın, äyteuir orıs tili basım bolıp, basqalar bwlardıñ aytqanına könip, aydağanına jürip otırsa bolğanı. Birinşi Petrdiñ Reseyge tastap ketken imperiyalıq menmendigi – atı jaman auru siyaqtı, jazılmaytın dert bolıp şıqtı.

nemese Ukraina töñkerisine qazaq dalasınan közqaras

Ukraina töñkerisi talay şındıqtı aşıp berdi. Birinşisi – Reseydiñ imperiyalıq piğılınıñ özgermesten sol küyinde qalğandığı. Özimizdi özimiz aldap qaytemiz, bizder Täuelsizdik dep toy jasap jürmiz, al imperiyalıq basımdığınan ayrılıp qalğan sırtqı körşimiz äli de  Keñes ökimetin añsaydı, körşilerin uısınan şığarğısı kelmeydi. Resey üşin Keñes odağınıñ ıdırauı – qapıda ketken keşirilmes qatelik. Sondıqtan boluı kerek, Gorbaçevtiñ atın estise, reseylik sayasatkerler tırjıñ ete qaladı, al keybireuleri Täuelsizdikterin jeñip alğan bwrınğı respublikalardı äli de özimizdiki dep tüsinedi. Imperiyalıq bağıttı wstanatındar üşin qoğamnıñ türi de eşqanday röl atqarmaydı, ol  kapitalistik ne  socialistik bolsın, äyteuir orıs tili basım bolıp, basqalar bwlardıñ aytqanına könip, aydağanına jürip otırsa bolğanı. Birinşi Petrdiñ Reseyge tastap ketken imperiyalıq menmendigi – atı jaman auru siyaqtı, jazılmaytın dert bolıp şıqtı.

Ekinşi şındıq -  Keñes jüyesin añsaytın adamdardıñ, orıs mädenieti men tili, tärbiesi men dili qandarına siñip ketken jandardıñ bwrınğı Keñes odağınıñ respublikalarında jeterlik ekendigi. Olar, şının aytu kerek, öz eliniñ täuelsizdigi üşin kürespegen, egemendikti iştey küñkildep, sırttay külip jürip zorğa qabıldağan jandar. Ökinişke oray, olardıñ basım köpşiligi kezinde Mäskeuge qızmet etken, belsendi kommunist bolğan, sol ideologiyanıñ taratuşısı, qorğauşısı bolğan, al halıqtıñ Täuelsizdik turalı wranı köterilgen uaqıtta, köptiñ ekpinen qorqıp, bwğıp qalğan, keyin şapandarın (partiyaların) auıstırıp kiip, basşı orındarğa qayta qonjıyğan qular.  Olardı ekijüzdi deuge bolmaydı, ömirdiñ özgeruine baylanıstı ötirik kölgirsigenmen, totalitarlıq tärbie tereñ siñip, orıstıñ imperiyalıq basımdığı qandarına tarap, qwldıq psihologiyağa tolıq berilgen jandar. Bwlar Reseydi bastarına köteredi, bilim men ğılım da, ozat oy men ozıq mädeniet te solardan keledi dep qızılkeñirdek boludan taymaydı. (Olar üşin Puşkinnen asatın aqın, Tolstoydan asatın jazuşı joq, al radionı oylap tapqan – Popov).

Üşinşi şındıq – Keñes ökimeti tarağan uaqıtta basqa respublikalarda qalğan orıs wltınıñ basım köpşiligi – wlı derjavalıq şovinistik aurumen ulanğandar bolıp şıqtı. Meniñşe, olardıñ orıstığı – Reseydegi orıstardan da basım. Sebebi, jaña elderdiñ barlığı özderiniñ wlttıq tilin, dini men dilin damıta bastadı da, orıstar, orıs tildiler özeriniñ bwrınğı artıqşılıqtarınan ayrıla bastadı. Sondıqtan da sırttay külip jürgenmen «erteñimiz ne bolar eken» degen oymen işteriniñ alay-düley bolatını anıq. Ärine, sol eldiñ tilin üyrenip, kirigip ketuge de boladı, biraq wlı derjavalıq şovinizm oğan jiberer emes... Bwlardıñ köpşiligi – keşegi Ukrainanıñ orıs tildi aymaqtarında twratın ukraindıqtar (reseylikter dep jaza jazdağanımdı qaraşı). Bwlardıñ barlığı – Ukrainanıñ änwranına qwrmet körsetip, tik twrıp tıñdaytın, talay «Täuelsizdik tösbelgisin» alıp, jinalıstarda «bizdiñ egemendi Ukraina» dep söz bastaytın azamattar. Özim wltşıl bolğan soñ, men bwlardı jaqsı tüsinemin!  Biraq ötirik külip, dos bolıp jürip, erteñine qaru alıp, Reseydiñ jalauın köterip şığa kelgenderine tüsine almaymın. Demek, bwlar – «besinşi kolonna» dep atalatın, basqa memlekettiñ jasırın jauıngerleri.

Törtinşi şındıq – Ukraina töñkerisi - qayta jañğırıp kele jatqan Keñestik jüyege, äli nüktesi qoyılmağan Resey otarşıldığına degen qarsılıq.  Reseydiñ qoldauımen kelgen YAnukoviçtiñ ükimeti men partiyasınıñ talqandaluı da, Ukrainanıñ köptegen eldi mekenderde jiırma jıldan astam saqtalıp kelgen Leninniñ eskertkişteriniñ qiratıluı da, t.t. – ukrain halqınıñ Euroaziyalıq odaqqa jäne Kedendik odaqqa bergen naqtı jauabı bolıp tabıladı. Ärine, olarğa eldi jaylap alğan bilik ieleriniñ koorupciyasına degen qarsılıq, äleumettik-ekonomikalıq jağdaydıñ qwldırauı, Timoşenkonıñ mäselesi, Europamen iskerlik qatınastı qoldaytın aqşalı käsipkerlerdiñ müddeleri, t.t. qosıldı. Biraq aldıñğı şepte wltşıldardıñ bolğanı talassız.

Osı jerde Ukrainanıñ qoldan şığıp bara jatqanına (YAnukoviçke Reseydiñ 2004, 2005, 2011 jıldarı qanşa qarjı salğanın qwday bilsin, osınıñ barlığı qwrdımğa ketkennen soñ, Reseydiñ basqa amalı qalmağanı anıq) közderi jetken Resey biligi ğasırlar boyı körşi bolğan tuısqan elge äsker kirgizudi qolğa aldı. Bwl Resey memleketiniñ sınaqtan ötken, birneşe jerde öziniñ tiimdi täsil ekendigin däleldegen ädisi bolatın. Moldovadağı orıstardıñ özderi twrğan jerdi basıp alıp, Reseydiñ qarulı küşi arqasında  tapjılmay otırğandarına talay jıl bolsa, Gruziya respublikasına qarastı Oñtüstik Osetiya men Abhaziyanıñ «jeke memleket» bolğandarı keşe ğana... Olarğa taratılğan Resey pasporttarı keşe ğana Qırım men Sevastopol'diñ orıs twrğındarına da taratıla bastadı. (Ayta ketu kerek, köptegen täuelsiz zertteuşiler 1991 jılı Oral qalasındağı kazaktar men «Azat» qozğalısınıñ ökilderiniñ arasındağı qaqtığıstıñ astarında da Reseydiñ osı josparı jatır deydi. Kazaktar men wltşıldardıñ arasındağı qaqtığıstı basu üşin, kirgizetin Keñes ökimetiniñ äskeri de Oraldıñ mañına jaqındap kelgenge wqsaydı. Biraq qazaq wltşıldarı kazaktardıñ meyramın da toqtatıp, halıqtı da arandatu jibermey wstap qaldı. Sondıqtan Qazaq eliniñ şetinen «Oral kazaktarınıñ avtonomiyalıq memleketin» qwru josparı jüzege aspay qalğan). «Besinşi kolonna» orıstar basım twratın barlıq qalalarda respublikanıñ tuın alıp tastap, Resey tuın köteruge kiristi. Eşbir aqılğa simaytın, biraq orıs şovinisterinen kütuge bolatın töñkeristiñ kökesi endi bastaldı.

Eñ bastısı,  Reseydiñ basqa elge – Ukrainağa äsker kirgizu turalı şeşimdi negizdeuleri dep bilemin. Bwl - zañsızdıq pen basqınşılıqtıñ, şarasızdıq pen ozbırlıqtıñ, doñaybat pen nadandıqtıñ ülgisi. Äsker qoldanuğa rwqsat bergen Reseydiñ Federaciyalıq Keñesiniñ jäne basqa da lauazımdı memleket qızmetkerleriniñ uäjderin tıñdağanda, barlığınıñ aytqandarı bes-altı mäselege tireledi eken. Olar: birinşi sıltauları – «Qırım avtonomiyası  bizderden kömek swraydı, şaqıradı». Bwl eşqanday agressiyağa negiz bola almaytın sıltau. Bir memlekettiñ işindegi avtonomiyalıq respublikanıñ sırtqı sayasatın respublikalıq bilik jürgizedi. (Qazaq elinde avtonomiyalıq oblıs ne respublika bolmağanına qwdayğa şükir). Erteñ Reseydiñ orıstıq sayasatınan şarşağan Tatar avtonomiyalıq respublikası AQŞ –tıñ äskerin şaqırıp jatsa, ne bolar eken? Erteñ körşi memlekettiñ bir audanı kömek swradı dep, Resey äskerleriniñ Aqjayıq audanına kirip baruı da ğajap emes. Ekinşi sıltauları – «Ol jaqta bir millionday otandastarımız bar.Solardı qorğauımız kerek». Bwl jerde «otandastar» degen sözge birşama toqtaluımız qajet dep bilemin. Resey memleketi wstauğa kelmeytin sınap siyaqtı bwl termindi qazaq jerinde de jii paydalanadı. Barlıq elde, barlıq jerde «otandastar» sözi bir memlekette twratın adamdarğa arnalıp aytılsa, Resey sayasatkerleri onıñ mazmwnın keñeytip, özderiniñ bolaşaq basqınşılıq äreketterin aqtauğa arnap, eşkimniñ oyına kirip şıqpaytın mağına bergen. Sözimiz däleldi bolu üşin sol wğımdı orıs tilinde   tolıq berelik: Birinşi anıqtama bärimizge belgili, halıqaralıq deñgeyde qoldanıladı.  Sooteçestvennikami yavlyayutsya lica, rodivşiesya v odnom gosudarstve, projivayuşie libo projivavşie v nem i obladayuşie priznakami obşnosti yazıka, religii, kul'turnogo naslediya, tradiciy i obıçaev, a takje potomki ukazannıh lic po pryamoy nishodyaşey linii. Endi Reseydiñ «şetelderdegi otandastar» degen jasandı anıqtamasına köñil audarıñızdar: Zakon opredelyaet takje ponyatie «sooteçestvenniki za rubejom»:

Pod ponyatiem «sooteçestvenniki za rubejom» (dalee — sooteçestvenniki) podrazumevayutsya:

  1. — grajdane Rossiyskoy Federacii, postoyanno projivayuşie za predelami Rossiyskoy Federacii (dalee — grajdane Rossiyskoy Federacii, projivayuşie za rubejom);
  2. — lica i ih potomki, projivayuşie za predelami territorii Rossiyskoy Federacii i otnosyaşiesya, kak pravilo, k narodam, istoriçeski projivayuşim na territorii Rossiyskoy Federacii, a takje sdelavşie svobodnıy vıbor v pol'zu duhovnoy, kul'turnoy i pravovoy svyazi s Rossiyskoy Federaciey lica, ç'i rodstvenniki po pryamoy voshodyaşey linii ranee projivali na territorii Rossiyskoy Federacii, v tom çisle:
  3. — lica, sostoyavşie v grajdanstve SSSR, projivayuşie v gosudarstvah, vhodivşih v sostav SSSR, poluçivşie grajdanstvo etih gosudarstv ili stavşie licami bez grajdanstva (dalee — lica, sostoyavşie v grajdanstve SSSR);
  4.  — vıhodcı (emigrantı) iz Rossiyskogo gosudarstva, Rossiyskoy respubliki, RSFSR, SSSR i Rossiyskoy Federacii, imevşie sootvetstvuyuşuyu grajdanskuyu prinadlejnost' i stavşie grajdanami inostrannogo gosudarstva libo imeyuşie vid na jitel'stvo ili stavşie licami bez grajdanstva (dalee -vıhodcı (emigrantı

Bwl jerdegi birinşi tarmaq – bärimizge de tüsinikti,  Reseyden basqa jerde twratın Resey azamattarınıñ barlığı otandastar wğımına kiredi. Al ekinşi tarmaqqa köz jügirtseñiz, batpaqqa tüskendey bolasız. «Resey Federaciyasınıñ jerinde tarihi twrıp jatqan wlttar», «Reseymen erikti türde ruhani, mädeni, qwqıqtıq baylanıstı tañdap alğan» degen joldardan eşteñe tüsinuge bolmaydı, biraq kerek kezinde bwl joldardıñ da tankterge qalqan bolatını sözsiz (birinşi aktide iluli twrğan mıltıq, äyteuir bir atıluı kerek qoy). Al üşinşi tarmaq bizder üşin jazılğan, biraq Sizder üşin ülken jañalıq bolıp tabılatın twjırım. Bwl twjırım boyınşa kezinde Keñes odağınıñ işinde bolğan elderdiñ barlıq adamdarı – Reseylik otandastar! Onıñ işinde azamattıq alğandarı da, azamattıq almağandarı da bar. Törtinşi tarmaq boyınşa bayağıda Resey memleketinde bolğan, sol jerden şıqqandardıñ barlığı «otandastar» bolıp sanaladı. Ärine, otandastardıñ köp bolğanı jaqsı, bwğan kelisuge boladı, biraq basqa elderge soğıs aşu üşin sol «otandastardı qorğau» degen sözben kelise almaymın. Olar Ukrainanıñ, Qazaq elniñ azamattarı emes pe, olardıñ qwqıqtarın sol el qorğauı kerek. Joğarıdağı baptarğa qarağanda (törtinşi bap) AQŞ ne Franciya memleketi sol jerde twratın, sol eldiñ azamattarı bolıp sanalatın «Resey otandastarınan» ağılşın ne francuz tilin biludi talap etse,  Reseydiñ äsker kirgizetindigine ülken kümänim bar. Ukraina men Qazaq eli de sol AQŞ siyaqtı jeke memleket, onıñ öz zañı, sol zañdarğa qatıstı özderiniñ azamattarına degen talaptarı bar. Sondıqtan «otandastardı qorğau» degen söz sın kötermeydi. Aytpaqşı, joğarıdağı baptar boyınşa (üşinşi bap) ukrainada twratındardıñ barlığı, onıñ işinde ukraindıqtar da Reseyge «otandastar» bolıp sanaladı...

Üşinşi uäjderi de ekinşige wqsas – «Qırımda 60-70 payız bizdiñ adamdar ömir sürip jatır». «Bizdiñ adamdar» degenimiz ne? Bwl jerde Resey azamattarı söz bolıp otır ma älde orıs wltınıñ ökilderi turalı äñgime me? Erteñ Qıtay halıq armiyası Reseydiñ Qiır şığısında soñğı uaqıtta köbeyip ketken qıtaylıqtardı qorğau üşin «bizdiñ adamdar» degendi sıltau etse, Resey ne aytar eken? Törtinşi uäjderi de balanıñ bıldırı siyaqtı. – «Qara teñizde twrğan Reseydiñ äskeri teñiz bazasın qorğauımız qajet». Qorıqqan bwrın jwdırıqtar degendey, tınış twrğan äskeri bazanıñ bwl jerde qanday qatısı bar. Ukrainanıñ jaña ükimeti äskeri baza turalı eşqanday da bir oy-pikir aytqan joq. Oğan şabuıl jasadı degen aqparat ta estilgen emes. Bwl sıltaudıñ da qwyrığı bir twtam bolıp şıqtı. Tağı bir jerde senatorlardıñ biriniñ auzınan «orıs älemin qorğau» degen söz  şığıp ketti. Bwl, meniñ oyımşa, bizge aytılğan söz. Resey üşin, orıstar twrğan jerdiñ barlığı – orıs älemi.

Resey men Ukrainadağı jağdaydıñ bizdiñ  elge de tikeley qatısı bar: orıs tiliniñ mäselesi de, orıs tildi aymaqtarda mwrtı sınbay twrğan Lenin atamızdıñ eskertkişteri de, bwrınğı bodandıq ömirimiz de, bügingi wlttıq mäselelerimiz de wqsas. San ğasırlar boyı birge ömir sürgen öziniñ eñ jaqın tuısqan halıqqa qaru kezenip, uısınan şığarmauğa küş salıp, sonıñ jolında,  qan töguge dayın twrğan Resey biligi türimiz basqa, dinimiz ben tilimiz basqa bizderdi qanday wşpaqqa şığarmaq! Osınday eldiñ etegine jabısıp bizder qayda barmaqpız?

Abai.kz

0 pikir