Düysenbi, 25 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 8531. Jazılğandar — 4352. Qaytıs bolğandar — 35
Jañalıqtar 1736 1 pikir 3 Naurız, 2014 sağat 06:53

Mäulen ÄŞİMBAEV: «TÄUELSİZDİKTİ QORĞAU – BARŞAMIZDIÑ BORIŞIMIZ»

QR Parlamenti Mäjilisiniñ deputatı, Halıqaralıq ister, qorğanıs jäne qauipsizdik komitetiniñ törağası, «Miras» qoğamdıq Keñesiniñ basşısı Mäulen Sağathanwlı ÄŞİMBAEV mırzamen swhbat.

«Qazaq ädebieti»: 2010 jılı mä­deniet, öner jäne tarihi mw­ra­lardı saqtau, damıtu jönindegi mem­lekettik sayasattı jürgizu mä­se­lesine baylanıstı «Nwr Otan» par­tiyasınıñ qasınan «Miras» qo­ğamdıq Keñesi qwrılğanınan ha­bardarmız. Keñestiñ aldına qoyıl­ğan mindet – memlekettik or­gandar men azamattıq qoğam jäne wlt ziyalılarımen keleli tal­qılaular jasau arqılı eldegi mä­deniet sayasatın jandandıru bo­latın. Osı Keñesti basqaru, üy­les­tiru jwmıstarı sizge jükteldi. Swh­batımızdı osı Keñestiñ ba­ğıt-bağdarı, maqsat-mindetinen bas­tasaq.
Mäulen Äşimbaev: «Nwr Otan» partiyasınıñ janınan qwrılğan «Mi­ras» qoğamdıq Keñesi ziyalı qauım ökilderimen aqıldasatın, pi­kirlese kele ortaq wsınıstar dayındaytın ülken alañ. Bwl Keñes­ke törağalıq etudi partiya bas­şılığı mağan jüktedi. Osıdan az ğana uaqıt bwrın biz biılğı jıl­dıñ alğaşqı otırısın ötki­zip, aldağı josparlarımızdı be­kitip aldıq.

QR Parlamenti Mäjilisiniñ deputatı, Halıqaralıq ister, qorğanıs jäne qauipsizdik komitetiniñ törağası, «Miras» qoğamdıq Keñesiniñ basşısı Mäulen Sağathanwlı ÄŞİMBAEV mırzamen swhbat.

«Qazaq ädebieti»: 2010 jılı mä­deniet, öner jäne tarihi mw­ra­lardı saqtau, damıtu jönindegi mem­lekettik sayasattı jürgizu mä­se­lesine baylanıstı «Nwr Otan» par­tiyasınıñ qasınan «Miras» qo­ğamdıq Keñesi qwrılğanınan ha­bardarmız. Keñestiñ aldına qoyıl­ğan mindet – memlekettik or­gandar men azamattıq qoğam jäne wlt ziyalılarımen keleli tal­qılaular jasau arqılı eldegi mä­deniet sayasatın jandandıru bo­latın. Osı Keñesti basqaru, üy­les­tiru jwmıstarı sizge jükteldi. Swh­batımızdı osı Keñestiñ ba­ğıt-bağdarı, maqsat-mindetinen bas­tasaq.
Mäulen Äşimbaev: «Nwr Otan» partiyasınıñ janınan qwrılğan «Mi­ras» qoğamdıq Keñesi ziyalı qauım ökilderimen aqıldasatın, pi­kirlese kele ortaq wsınıstar dayındaytın ülken alañ. Bwl Keñes­ke törağalıq etudi partiya bas­şılığı mağan jüktedi. Osıdan az ğana uaqıt bwrın biz biılğı jıl­dıñ alğaşqı otırısın ötki­zip, aldağı josparlarımızdı be­kitip aldıq.
Jalpı, bwl Keñes bas qosıp, şäy işip, ara-twra äñgime qozğap qoyıp, bir-birimizge jılı jımiıp, ar­tınan tarap ketetin alañ emes, qo­ğamdıq ömirimizge, mäde­niet pen ru­haniyatqa qatıstı ötkir taldap-tarazılap Parlament pen Ükimetke naqtı wsınıstar dayındaytın min­be bolu kerek. Ötken jiında biz birneşe bağıtta jw­mıs isteuge ke­listik. Birinşi, qazaq tilindegi oqu­lıqtardıñ, qa­zaq tilin üyretetin oqu-ädis­te­melik qwral­da­rınıñ sapasın art­tıruğa qatıstı Ükimetke naqtı wsınıstar beru. Aşıq aytu kerek, bwl bügingi tañda ziyalı qauım, ata-analar jäne türli qoğamdıq wyımdar tarapınan ötkir sınğa alınıp kele jat­qan kürdeli mäsele. Arnayı qa­bıl­danğan memlekettik bağ­­darlamağa säykes 2020 jılı Qa­zaqstan halqınıñ 95 payızı qa­zaqşa söyleu kerek. Ol mejege al­tı jıl ğana qaldı, al «däl qa­zir­gidey ürdistermen belgilengen min­detke jüz payız qol jetkize ala­mız ba?» degen zañdı swraq tua­dı.
Jalpı meniñ oyımşa, qazaq ti­liniñ qoldanu auqımın arttıru, bükil qazaqstandıqtardı qazaqşa söyletu probleması bügingi küni saya­­si mäsele emes, ädistemelik mä­sele, sondıqtan osı jağına kö­­birek köñil bölgen dwrıs bolar edi. Negizgi basımdıq mektep­ter­degi qa­zaq tilin üyretu procesin ret­teuge, dwrıstauğa berilu kerek.
Bärimiz de ata-anamız, perzent­t­e­ri­miz­­diñ bolaşağına alañdağandıqtan tär­­bie­sine, sabağına, oqıtu sapasına wdayı qa­rap otıramız. Bizdiñ tilimiz son­şalıqtı bay, quattı bola twra, mektep bağdarla­ma­la­rındağı qazaq tilindegi oqu-ädistemelik qwraldarınıñ, oqu­lıq­tardıñ sapası til üyretuge emes, til­den alşaqtatuğa ıqpal ete­tindey äser qaldıradı. Oqulıqtardıñ tili öte kür­deli jäne zaman talabına say kez-kel­gen balanı til üyrenuge qı­zıq­tı­ra­­tın, üyirip äketetin amal-aylalar joq­­tıñ qası. Mäselen, bastauış sınıp oqu­şılarına klassikterimizdiñ ba­la tügil, ağa buın äzer tüsinetin fi­lo­so­fiyağa tolı dü­nielerin wsınu şart pa? Mektep ta­bal­dırığın jaña attağan büldirşinge tım auır jüktemeler min­dettegen soñ, ol ba­lanıñ sanasında «qa­zaq tili tüsinuge tım auır til eken» de­gen wğım tumasına kim kepil? Bilim beru isinde sapalı ädistemeler joq emes, tek sonıñ tetigin tauıp iske qosuımız ke­rek. Sondıqtan Keñes käsibi mamandarmen kelise otırıp, osı bağıtta ke­şendi türde jwmıs jürgizbek, naqtı wsınıstar dayarlamaq.
Keñestiñ aldına qoyılğan ekinşi mä­sele – mädeniet sayasatı. Memleket bas­şısı mädeni sayasattıñ wzaq mer­zimdi twjırımdamasın äzirleudi tap­sırğan bolatın. Osı künderi Mädeniet jäne aqparat ministrligi twjırım­da­manıñ jobasın jasauda, dayın bolğan soñ Keñeste talqılanadı. Bügin ne isteu kerek? Erteñ şe? Ölşemdermen alıp qa­ra­ğanda älemdik ürdistegi bizdiñ mä­de­nietimizdiñ roli qanday? Bolaşaqta ne at­qarıluı qajet? Qoğamda mädeniet saya­satına qatıstı türli közqaras bar. Mä­selen, belgili bir top tarihqa süyene otı­rıp, «bizdiñ mädeni dästürimiz öte bay, ata-babalarımız adamzat örke­nie­tiniñ köşine öz izin qaldırğan» degen se­kildi maqtangerşilik sipatta. Al ekin­şi qoğamdıq pikir: «mädeni ömirimiz älemdik damu üderisterinen qalıp baradı, öz qazanımızdan äri asa almay otırmız, sırtqı küşterdiñ ıqpal-äseri artıp baradı» degenge kelip sayadı. Sonday-aq, önerdiñ türli salasına qa­tıstı saualdar da az emes. «Soñğı jiırma jılda adamzattıñ ortaq igiligine aynalarlıq ädebiet salasında qanday iri şığarmalar jazıldı?» degen saual­dıñ qoyılğanına da biraz boldı. Wlı klassiktersiz bwğan jauap beru, älbette, qiın­dau. Al qaşanğı sol wlı twlğa­lar­dıñ köleñkesine tığıla beremiz? Keyin­gi jastar qanday oyda? Osı jayttarğa keñinen jauap tabuımız kerek.
Üşinşi mäsele, qazaqtildi BAQ-tıñ bü­gingi jağdayı. Soñğı jıldarda aqpa­rat­­tıq keñistikte oñ özgerister bar, onı aytu kerek. «Qazaqstan» wlttıq arna­sı­nıñ tolıq memlekettik tilge köşui, qa­­zaq tilindegi «Balapan» sındı arna­lar­dıñ qalay qwrılğanına özim tikeley kuä­mın. Degenmen de osı jağdaylarmen aq­parat keñistiginiñ mäselesi tolıq şe­şimin taptı dey almaymız. Wlt janaşırları men jurnalisterdiñ basın qo­sıp, bwl mäsele de Keñeste talqılan­baq.
Törtinşi, aymaqtardağı, alıs audan­dar men auıldardağı mädeni oşaqtardıñ jay-küyi. Negizinen, aymaqtarda twratın qazaqtar. Al öñirlerdegi mädeni tınıs-tirşilik qalay? Ärine, alıs auıldarda ki­taphana, Mädeniet üyleri jüyeli jw­mıs istep twr dep aytu qiındau. Bwl ba­­ğıtta jergilikti atqaruşı bilik ne is­teude? Aymaqtardan arnayı ökilder şa­qırıp, qoğamdıq Keñeste arnayı zertteu jürgizu josparlanuda.


 

Ömirderek 

Mäulen Sağathanwlı ÄŞİMBAEV

1971 jılı Almatıda tuğan. Äl-Farabi atın­dağı Qazaq Mem­lekettik Wlttıq universitetin bi­tir­gen. Sayasi ğılım­da­rınıñ kandidatı.
1993-1994 jıldarı Baspasöz jäne bwqaralıq aq­parat mi­nistr­liginde jwmıs istedi.
1994-1995 jıldarı Qazaqstan Respublikası Jo­ğarğı Ke­ñes deputatınıñ kömekşisi.
1995 jılğı mausım-qaraşa aralığında – Qauip­sizdik keñe­si apparatınıñ konsul'tantı.
1995-1999 jıldarı QR Prezidenti Äkimşiligi Sa­raptau jä­ne strategiyalıq zertteuler ortalığınıñ bas sarapşısı, sek­tor meñgeruşisi, osı ortalıq jetekşisiniñ birinşi orınbasarı.
1999-2000 jıldarı – Qauipsizdik keñesi Saraptau or­talı­ğı­nıñ meñgeruşisi.
2000-2002 jıldarı – Qauipsizdik keñesi Saraptau or­talığınıñ meñgeruşisi – QR Prezidenti janın­da­ğı Strategiya­lıq zertteuler institutınıñ direktorı.
2002-2005 jıldarı – QR Prezidenti janındağı St­rate­giya­lıq zertteuler institutınıñ direktorı.
2005-2006 jıldarı – QR Qauipsizdik keñesi hat­şı­sınıñ orın­basarı.
2006-2011 jıldarı – QR Prezidenti Äkimşiligi Bas­şı­sı­nıñ orınbasarı.
2012 jılğı aqpannan bastap V saylanğan QR Par­lamenti Mä­jilisiniñ deputatı, Halıqaralıq ister, qorğanıs jäne qauip­­sizdik komitetiniñ törağası. «Nwr Otan» Halıqtıq De­mok­ratiyalıq partiyasınıñ mü­şesi, partiyalıq tizim boyınşa say­lanğan.
«Qwrmet» ordenimen marapattalğan. 2003 jılı Djons – Hop­kins universitetiniñ Halıqaralıq zertteuler mektebinde (AQŞ) ğılımi täjiribeden ötti.


«Qazaq ädebieti»: Jalpı, bwğan deyin de osınday san talqılaular boldı. Wyım müşeleri, körnekti twlğalar, saya­satkerler bas qosqan «Döñgelek üs­tel­derde» qozğalğan mäselelerdiñ ayaq­sız qal­ğanı köp. Bwl sonday bir kezekti daq­pırt bolıp qalmay ma?
Mäulen Äşimbaev: Mäsele sonda. Ras, köptegen qoğamdıq jiındar nä­ti­je­­siz qalıp jatadı. Biraq «Miras» qo­ğamdıq Keñesi partiyanıñ mümkin­dikterin paydalanbaq. Parlamentte frak­ciya bar, aymaqtarda filialdarımız bar, sol arqılı Ükimettiñ naqtı şe­şimder qabıldauına äser etuge bar­lıq mümkindikter bar dep sanaymız.
«Qazaq ädebieti»: Joğarıda ay­tılğan oydıñ bäri de memlekettik tilge ba­rıp tireledi. Qazir qoğamda qazaq ti­liniñ märtebesine qatıstı alañdau­şı­lıq­tar az emes. Sizdiñşe memlekettik til sayasatı qalay jüru kerek dep esep­tey­siz?
Mäulen Äşimbaev: Bwl öte kürdeli de au­qımdı mäsele. Osı bağıtta men bir-eki jaytqa ğana toqtalğım keledi. Memleket ärbir otbasınıñ tirşiligine ara­lasıp, öz sayasatın jürgize almaydı. Son­dıqtan köp närse balabaqşa men mek­tepke tikeley baylanıstı. Jalpı, mem­lekettik tilge qatıstı is-qimıldı tım sayasilandıra berudiñ qajeti şama­lı, bwl bağıtta tek jüyeli jäne kon­s­truk­­tivti jwmıstar jürgizu kerek. Oqu­­lıqtar men ädistemelik qwral­dar­dıñ sa­pası tağı da aldımızdan şığıp otır. Men til mamanı emespin, biraq me­niñ tüsinigimşe qazaq tiliniñ al­dın­dağı mindettiñ biri – bügingi za­man­nıñ ürdisterin sezine otırıp, öziniñ damu modernizaciyasın qalıptastıru ke­rek. Til qatıp qalğan dünie emes, ol da tiri organizm sekildi damu kerek. Til de qa­zir­gi zamanğa, zamannıñ ürdisterine say boluı kerek. Kün sayın özgerip, öte jıl­dam damıp jatqan älemde, tehnologiyalar zamanında tildiñ körkemdik ja­ğınan göri funkcionaldıq jağına kö­birek köñil bölgen dwrıs boladı dep oy­laymın. Al körkem şığarmalar söz­siz qazaqtıñ öziniñ quattı da qwnarlı ti­limen jazılatını dausız.
Kelesi mäsele. Düniede payda bo­lıp jatqan barlıq wğımdardı qa­zaq­şağa audara berudiñ keregi joq siyaqtı. Qa­zaq tiliniñ damuına öz ülesin qosqan twl­ğanıñ biri de biregeyi – İsläm Ja­rıl­ğapov. Mısalı, sol kisi balmwzdaq, ayal­­dama, aqqaynar, balşarap, basılım, baspager, ğarışker, dünietanım, qoyılım, qwltemir, qalamger sındı öte sätti balamalar taptı. Al keybir ma­mandar şığarğan termin sözderdiñ ba­laması öte sätsiz bolıp jatadı. Osın­day jağdayda tüpnwsqanı pay­da­lanudıñ tildik qatınasqa eş ziyanı joq dep esepteymin. Mısalı, türik ağayın­dar­dı öz eliniñ patriottarı emes dep kim ayta aladı? Olar sätti balama bol­mağan soñ limon, adres, fabrika, kredit, muzıka, paket, doktor, banya sındı söz­derdi ağılşın, francuz, orıs, parsı tilderinen alıp, öz tilderine erkin ki­riktirip jibergen. Ärine, bwl basqa til­derdiñ sözderin aldı-artına qaramay pay­dalana bereyik degen äñgime emes. Ğa­lımdarımız aytatın til tazalığın eskergen dwrıs. Biraq keybir halıq­ara­lıq deñgeyde qoldanıp jürgen sözderdi qa­zaq tilinde paydalanğannan ülken ziyan bola qoymas dep oylaymın.
Sonımen qatar, zaman ağımına say özge tilderdi de meñgergenimiz abzal. Tek qa­zaq tilin zertteumen jäne talqı­lau­men otı­ra bersek alısqa bara almaymız. Ağıl­şın, orıs, qıtay tilderin bilu ke­rek. Qoğam basqa, zaman özge, son­dıq­tan bizdiñ perzentterimiz älemdik ilim-bi­limdi igeru üşin, jauharlardı tüp­nws­qadan tikeley oqu üşin til bilu kerek. Älemdik bilim qazirgi zamanda ağılşın tilinde. Men öz basım älemdik ekonomika, ğalamdıq sayasattı saraptaytın ir­geli eñbekterdi ağılşın ti­linde oqi­mın. Bwl degen söz wlttıq ädebi mw­ra­ların oqımayıq degen oy emes. Öziñiz bi­lesiz, meniñ äkem qazaqtıñ körnekti äde­biet sınşısı, wltşıl azamat boldı. Men öz äkemniñ şığar­maların sät sayın paraqtamasam, Abay, Mwhtar Äuezov, Ahmet, Jüsipbek bas­tağan Alaş qay­ratkerleri, Qasım, Jw­ban, Mw­qa­ğali, Jwmeken, Täken Älim­qwlov, Şerhan Mwrtaza, Fariza Oñ­ğar­sınova sındı klas­sikterimizdi, äkemniñ twr­ğı­las­ta­rın oqımasam, qazaqtığımnıñ qwnı kök tiın. Sonımen qatar, älemdik aqıl-oydıñ qaynar közi sanalatın dü­nie­lerdi de tüpnwsqadan oquğa tiispiz. «Ti­li joğalğan jwrttıñ özi de joğaladı» dep Ahmet atamız tegin aytpağan. Qazaq tili – wlttıq bolmısımız, jwlın-jüy­kemiz, jüregimiz, bar bay­lığımız, al şet tili älemdik dünie­lerge qol sozatın qw­ralımız.
«Qazaq ädebieti»: Prezident Atırau öñirine barğan saparında memleket atauın özgertu turalı oyın bildirdi. Ha­lıqtıq talqılauğa salu turalı wsı­nıs ayttı. Qazirgi küni bwl mäsele aq­parat qwraldarında, äleumettik je­lilerde, internet-portaldarda keñinen söz boluda. Osığan qatıstı sizdiñ köz­qa­rasıñız qalay?
Mäulen Äşimbaev: Meniñşe, El­­­­ba­sınıñ bwl oyınıñ tüp törkini al­dında ğa­na Qazaqstan halqımen bö­lisken «Mäñ­gilik el» ideyasında jatır dep esep­teymin. Täuelsizdikti qorğau – bar­şa­mızdıñ borışımız! Memleket atauın özgertuge qatıstı oy-pikir de osı­dan şığıp otırğan bolu kerek. Jal­pı, älemdik sayasatta Täuelsizdikten ayı­rılıp qalu asa iri qauipterdiñ biri. «Biz Täuelsiz el boldıq, endi bizdiñ Täuel­­sizdigimiz mäñgilik» degen dwrıs bola qoymas. Qazirgi zamanda Täuel­siz­dik­ten ayırılıp qaludıñ ekon­omi­ka­lıq, sayasi, ruhani, wlttıq müddeden ayı­rılu, sol arqılı özin-özi joğaltıp alu sındı türli formaları bar. Täuel­sizdigimiz twğırlı bolu üşin ekono­mi­kalıq jağınan quattı bolu kerek, eko­­nomikalıq derbestik el Täuel­siz­diginiñ bastı tiregi.
Endi memleket atauın özgertuge qa­tıstı. Jalpı, öz basım, erte me, keş pe el atauın «Qazaq Eli» nemese «Qazaq Res­publikası» dep özgertu zañdı dep esep­teymin. Ärnärseniñ öz uaqıtı bar, son­dıqtan bwl pisip-jetilip kele jat­qan ideya dep tüsinem. Biraq bwl bağıtta qo­ğamdağı talqılaudan bölek, bizdiñ je­rimizde türli wlt ökilderi twratın­dıq­­tan tü­sindiru şaraların da öte sapalı deñ­geyde jürgizuimiz kerek.
«Qazaq ädebieti»: Siz QR Parlamenti Mä­jilisiniñ Halıqaralıq ister, qor­ğa­nıs jäne qauipsizdik komitetiniñ tö­­ra­­ğa­sısız. Eldiñ işki, sırtqı qauip­sizdigi sa­­lasınıñ näzik qırları men soñğı ua­qıttarda tikeley öziñizdiñ ara­lasuıñız­ben jüzege asqan ayrıqşa mem­lekettik mañızı bar qwjattar turalı aytıp berseñiz.
Mäulen Äşimbaev: Bizdiñ komitet eli­mizdiñ işki-sırtqı qauipsizdigine, qor­ğanısına qatıstı, bolaşaq damuına baylanıstı köp şarua atqardı. Men so­lardıñ bärine birdey toqtalmay-aq qoyayın, özim tikeley qatısqan tarihi mañı­zı bar eki mäseleni basa aytayın. Bi­rin­şi, bıltır ğana qoldanısqa engen mem­lekettik şekaramız turalı qwjat. Kez-kelgen memleket şekaradan bastaladı. Täuelsizdik berik bolu üşin, şekara tasqamal bolu kerek. Şekara turalı alğaşqı zañ 1990 jıldardıñ ba­­sında qa­bıldandı. Odan beri neşe aluan öz­gerister boldı, şekaramızdıñ delimitaciyası boldı, demarkaciyası jüzege ası­rıluda. Sondıqtan uaqıttıñ özi jan-jaqtı qamtılğan, san märte elekten ötkizilgen memlekettik şekara tura­lı jaña qwjat qabıldau qajettigin alğa tarttı. Söytip, WQK Şekara qızmetiniñ basşısı, polkovnik, asa bilikti maman, qız­met babında qaza bolğan Twrğanbek Stambekov bastağan mamandar tobımen birge, jaña tarihi qwjattı dayındadıq. Ko­mitettegi äriptesterim bölinip-bö­li­nip Qazaqstannıñ barlıq bağıtındağı şe­karalardı tügel aralap, jan-jaqtı tanısıp şıqtı. Men barşamızdıñ janımızğa jara salğan «Arqankergen» şekarasında boldım. Äriptesterimniñ elimizdiñ tört tarapındağı şekaralarda otryad basşılarımen, sarbazdarmen, şekaraşılarmen kezdesulerde jinağan aqparattarı, wsınıstarı jan-jaqtı saraptaldı.
Osınday talqılaudıñ negizinde şe­karada qauipsizdikti qamtamasız etudiñ naq­tı joldarı, tetikteri jäne rejim­deri Zañda jan-jaqtı jazıldı. Sonday-aq, şekarada qızmet etetin kadrlardıñ da sapasına qatıstı normalar engi­zil­di.
Mäselen, osı Zañğa şekara küzetine bar­lıq jağınan dayındığı joğarı sar­bazdardı tañdap aluğa mümkindik be­retin arnayı norma kirgizildi. Bwğan deyin özge äskeri bölimderge ilinbey qal­ğan sarbazdar ğana şekara qızmetine jiberilgen bolsa, endigi jerde äskerge şaqırtu kezinde şekara qızmetkerleri birinşi bolıp tañdau jasay aladı. Sonımen qatar, barlıq şekara qız­met­te­riniñ materialdıq-tehnikalıq bazasın nığaytuğa osı Zañ ıqpal etedi. Sosın, bwrınğı zañda jäne jobada şekaranı özgertuge mümkindik beretin normalar bar edi... Biz tabandap otırıp osı normalardı tübirimen alıp tastadıq.
«Qazaq ädebieti»: «...şekaranı öz­gertu­ge mümkindik beretin normalar» de­gen­di qalay tüsinuge boladı?
Mäulen Äşimbaev: Bwrınğı qabıl­dan­ğan qwjat boyınşa «memlekettermen şekaranı auıstıru, arı jıljıtu, beri qozğau» degen sekildi jağdaylarğa mümkindik beretin normalar bolatın. En­digi jaña Zañ boyınşa bizdiñ şe­ka­ra­lıq endikter mızğımaytın boladı jä­ne onı özgertuge eşkimniñ qwqı joq. Bar­lıq körşimen şekaralar qazığı to­lıq qa­ğılıp boldı, endi eşkimnen jer swra­maymız jäne eşkimge bir qarıs ta jer bermeymiz. Jäne osı Zañnıñ ne­gizinde şekara qızmetine qomaqtı qar­jı böluge de bizdiñ septigimiz tiyude, al ol qarjınıñ qalay jwmsalıp jatqanı ekinşi mäsele. Ärbir detaline deyin mw­qiyat zerttelgen Zañ Elbasınıñ tikeley tapsırmasımen jasaldı. Zañ jobasın äzirlegen jwmısşı tobı Europanıñ, Reseydiñ, tipti şekarasınan şıbın wşıp öte almağan Keñester Odağınıñ qw­jattarın da qarap şıqtı. Söytip, Elbasınıñ qol qoyuımen bwl Zañ küşine endi. Bwl Zañğa marqwm, öz eliniñ şeksiz pat­riotı Twrğanbek Stambekovtiñ eñ­begi orasan ekenin basa aytqım keledi.
Kelesi qwjat jaqında qabıldanğan Ha­lıqaralıq kelisimderdi retteytin Zañ. Bwğan Quanış Swltanov, Zağipa Ba­lieva jäne men bastamaşı boldıq. Osı Zañğa Halıqaralıq kelisimderdi ja­sau procesin jüyeleuge bağıttalğan nor­malardı engizdik. Ärine, bwğan deyin de biraz memlekettermen şarttar ja­sa­dıq, börkimizdi aspanğa atar jağdaylar bar. Al keybir ministrlikter arasın­da­ğı şarttar delegaciya keletin sätte ne­mese bizdiñ basşılar barar kezde ası­ğıs-üsigis, qate dayındalğandıqtan jä­ne memlekettik organdar men mi­nistr­likter öz jauapkerşiligin soñına deyin tüsinbeuiniñ kesirinen, tipti keybir şartta özderi ne jazğanın sezinbey qalğan jayttar kezdesti. Osınday jağ­daylardı boldırmau jäne sırtqı saya­sat­tağı kelisimderdi jüzege asıru pro­ce­si tikeley osı Zañnıñ ayasında jüzege ası­rıladı. Ärbir memlekettik organ jıl­dıñ basında öz wsınıstarın, tw­jırımdamaların Ükimettiñ qasında ar­nayı qwrılğan komissiyada qorğaydı, eger vedomstvoaralıq komissiya quattasa wsınıs ortaq josparğa kiredi. Sosın ba­rıp ol Elbasımen kelisiledi. Bwl Zañ sırt­qı sayasatımızdağı kelisimge qol qoyu jäne dayındau procesin bir jüyege kel­­tirdi, kelisimderdiñ işinde wlttıq müd­­delerdi qamtamasız etuge tolıq müm­­kindik berildi. Qwjatqa sırtqı ke­lis­sözder barısında wlttıq müd­de­lerimizge, qauipsizdigimizge qayşı kele­tin, Täuelsizdigimizge qauip töndiretin jağdaylarğa jol berilmeydi degen norma kirgizildi. Ol normalardı bwzğan adamdardı jauapkerşilikke tartu turalı jäne bir norma bar.
Sonday-aq, osı Zañdağı eñ ülken jaña­lıqtıñ biri – memlekettik tildiñ saya­si qızmettegi qoldanıluın keñey­tu­ge bağıttalğan normanıñ enui. Keybir memleketaralıq kelisimderdiñ mem­le­kettik tildegi mätinsiz qol qoyılıp jür­geni jasırın emes. Osınday olqı­lıq­tardı boldırmau üşin, jaña Zañğa eki memleket arasındağı kelisimniñ bir mätini mindetti türde qazaq tilinde bolu ke­rek degen norma engizdik. Tüsine bilgen adam­ğa bwl ülken jeñis. Sonday-aq, Zañ bw­ğan deyin orın alıp kelgen qazaq ti­lin­degi kelissöz qwjat­tarındağı or­fog­rafiyalıq, grammati­kalıq, tipti maz­mwndıq qatelerge jol berilmeuine üle­sin qosadı dep senemiz. Öytkeni, mi­nistr­likterdiñ qazaq tilindegi qwjat­ta­rınan öreskel qateler şığıp, wyattı bolğan twsımız da bar.
«Qazaq ädebieti»: Ministrlikterde qan­şama mamandar otır? Jalpı, ke­lissözderdiñ mätinin qatesiz äzirleuge bol­may ma?
Mäulen Äşimbaev: Swrağıñız öte orın­dı, degenmen, keyde halıqaralıq şart­tardı dayındaytın mamandar je­tispeydi. Köp jağdayda qwjattar eñ äue­li orıs tilinde dayındalıp, artınan qazaq tiline audarılıp jatadı. Jal­pı, qazaq tilinde halıqaralıq keli­simderdi dayındaytın mamandar köp emes. Biraq Zañ qabıldanğannan keyin osı salada oñ özgerister boladı dep se­nemiz. Sondıqtan sırtqı saya­sat­tağı til­dik mäseleni ğana emes, Täuel­siz­di­gimizdi qorğau ideyasın twğırlandıra tüsetin öte mazmwndı Zañ boldı dep esep­teymin. Prezident bwl qwjatqa da qol qoydı, Zañımız memlekettiñ nı­ğayuına qızmet etude.
«Qazaq ädebieti»: Ğalamdıq geosayasi öris­te alpauıt elderdiñ Orta Aziya el­de­rine, onıñ işinde qoyın-qonışı ken­ge tolı Qazaqstanğa öz ıqpalın jür­gizgisi keletini sözsiz. Sät sayın qw­bılıp twrğan sayasi oyındar jwmır jer­diñ apşısın quıruda. Osınday sın sa­ğatta Qazaqstannıñ alıs-jaqındağı iri­li-wsaqtı eldermen qarım-qatınası qa­lay bolu kerek dep esepteysiz?
Mäulen Äşimbaev: Biz jer kölemi jö­ninen de, mineraldı resurstar jöninen de öte bay memleketpiz. Ras, köz alartuşılar da joq emes. Sondıqtan qanday jağ­dayda Qazaqstan tepe-teñdik sayasatı men köpvektorlı bağıttan aynımauı qajet. Bizge bwdan özge tañdau ja­­saytın jol joq. Jäne alpauıt mem­leketterdiñ ıqpalın bir-birine teñes­tirip otıru kerek. Qıtaymen, Reseymen, Europamen, mwhittıñ arğı jağındağı AQŞ-pen, Islam memleketteriniñ bä­rimen tepe-teñdik sayasat jürgizgen jağ­dayda ğana biz Täuelsizdigimizdi saqtap, qauip­­sizdigimizdi rettey alamız. Bar­şañız­ğa mälim, memleket basşısı sırtqı sayasatqa qatıstı jaña Koncepciyasın bekitti. Bwğan deyingi tepe-teñ­dik sayasatı arı qaray jalğasatını Kon­cepciyada naqtı körsetilgen. Jäne Koncepciyada aldağı jıldardağı ba­sım­dıq Orta Aziyağa beriletini de anıq ay­tılğan. Orta Aziya elderiniñ arasında qayşılıqtar az emes. Qırğızdar men özbekter, özbekter men täjikter ara­sındağı etnikalıq janjaldar, bw­dan bölek su bölisi, terrorizm, esirtki tran­ziti jäne şekaralıq mäseleler soñ­ğı jıldarı aymaqtağı ıntı­maq­tastıqqa keri äser etude. Orta Aziya damu öñiri emes, qayşılıqtardıñ ortasına aynalıp baradı, eger jağday osı­lay jalğasa berse ülken prob­le­ma­larğa kelip tireledi. Jäne bwl bügin-er­teñ şeşiletin mäsele emes. Körşi eldermen su mäselesi bar, barıs-kelisimiz bar jäne sol elderde qandastarımız tw­radı. Orta Aziyada tınıştıq bolmay, Qazaqstan­nıñ oñtüstiginde tı­nış­tıq bolmaydı. Sondıqtan Qaz­aqs­­tan ay­maq­ta kons­truk­tivti ın­­­tı­maqtastıqqa wyıt­qı bolatın, eko­nomikalıq jobalar ar­qılı öñirdiñ jaqsı bağıtqa bet aluına ıqpal etetin faktor boluı kerek. Ärine, bwl da oñay şarua emes. De­genmen, birin­şi, ekinşi kelissözder je­missiz bolar, degenmen, tübi bir näti­jege qol jet­kizip, aymaqqa dwrıs impul's beru ke­rek. Öytpegen jağdayda janjal­dar­dıñ kökesi Orta Aziyadan şığatın bo­ladı.
«Qazaq ädebieti»: Osı arada Iran fak­­torına basa nazar audarğan dwrıs se­kildi. Sebebi, biz soñğı uaqıttardağı iri ekonomikalıq jobalarımızdı Parsı şığanağımen baylanıstırudamız ğoy...
Mäulen Äşimbaev: Dwrıs aytasız, Iran öte mañızdı memleket. Koncep­ciya­da Iranmen qarım-qatınastı odan äri jolğa qoyu, damıtu turalı söz bar. Bwğan deyin AQŞ, Europa tarapınan Iranğa qarsı türli sankciyalar salınıp kelgen. Degenmen, Iran quatı men müm­kin­digi, ruhı jağınan mıñdağan jıldıq ta­rihı bar mıqtı memleket. 80 million halqı bar, işki jalpı önimi 500 mil­liard dollardan astam. Mwnay, gaz qo­rı jağınan aldıñğı memleket­terdiñ biri. Soñğı uaqıtta Batıstıñ Iranğa qa­tıstı sayasatında jaqsı nışandar bay­qala bastadı, bwl bitimgerşilik jobalarda Qazaqstannıñ da ülesi bar. Iran­nıñ yadrolıq bağdarlamaların tal­­qılaytın iri jiındar Almatıda öt­keninen barşañız habardarsız jäne ol konstruktivti ayaqtaldı. Älemniñ Iranmen qarım-qatınası rettelse, Qa­zaqstan ekonomikalıq zor müm­kin­dik­ke ie boladı. Biz öz temirjolımızdı Tür­kimenstannıñ şekarasına deyin salıp qoydıq. Resmi Aşhabad öz auma­ğındağı şoyın joldı biıl bitiruge uäde etip otır, al irandıqtar äldeqaşan dayındap qoyğan. Eger Türkimenstan böligi iske qosılsa, bizge Parsı şığa­na­ğına tike şığatın jäne şığanaq arqılı mwhitqa şığatın öte tiimdi jol aşıladı. Iran halqı köp, yağni ül­ken sauda-sattıqqa qolaylı memleket. Sonımen qatar, osı künderde ülken qar­jı qwyılıp jatqandıqtan biz Iran­­men ekologiya, qauipsizdik jäne eko­nomikalıq bağıtta Kaspiydiñ qw­qıq­tıq bazasın jäne märtebesin anıq­tap, bekitip aluımız kerek. Bwl Kaspiy qay­rañın bölisip jatqan özge elderge de qatıstı mäsele.
«Qazaq ädebieti»: Ukrainadağı jağ­daylar öziñizge mälim. Elde sayasi dağda­rıs orın aldı. Memleket ekige bölinudiñ az-aq aldında twr. Siz maman retinde Uk­rai­­nanıñ bolaşağın qalay boljaysız?
Mäulen Äşimbaev: Qazirgi kezde Uk­rainada öte kürdeli procester jürip ja­tır. Bwl el – Qazaqstanğa jaqın mem­lekettiñ biri bolğandıqtan, biz onda qa­lıptasıp otırğan jağdaylarğa alañ­dauşılıq bildirip otırmız.
Jalpı, Ukraina – ekonomikalıq, onıñ işinde önerkäsibi men auıl şarua­şı­­lığı, tranzittik äleueti men müm­kin­­dikteri mol memleket. Alayda, osı elde soñğı jıldarı bilik bwl müm­kin­dik­terdi dwrıs paydalana almadı. El işinde sıbaylas jemqorlıqqa jol be­rilip, ärtürli toptardıñ bilikke talasu procesteri orın aldı. Onıñ aqırı bwl halıqtıñ äleumettik jağdayı men twr­mıs deñgeyine keri äserin tigizip qana qoy­may, olardıñ narazılığın tuğızıp, kö­şege şığuına birden-bir sebep boldı.
Bügingi tañda osı eldegi jağday qiın­­­dap twr. İşki jäne sırtqı baylanıstarı twyıqtalıp, memlekettiñ tw­tas­tığına sına qağıldı. Ukrainada Ba­­­tıstıñ da, Reseydiñ de müddesi bar. Son­dıqtan däl qazir bilikti wstap twr­ğan top Europa men Reseydiñ ıqpalın teñestiruge küş saluı tiis. YAğni olar Reseymen de, Europamen de ıntımaq­tas­tıq ornatıp, tepe-teñdikti saqtauı ke­­­rek. Egemendikterin, aumaqtıq twtas­tıq­­tarın saqtaudıñ jolı – osı. Tek qa­na Europamen ketu nemese tek qana Re­seymen birge bolu degen poziciyanı ws­tanudıñ dwrıs emes ekenin jäne qwr­dımğa aparatın jol ekenin atap körsetu qa­jet.
Sırtqı küşterge keletin bolsaq, olar Ukrainanıñ täuelsizdigin sıylap, egemendigimen sanasuı tiis, sonday-aq olar­dıñ osı eldiñ işki isterine qol swq­pau jäne aumaqtıq twtastığın qam­ta­masız etu qağidattarın saqtauı öte mañız­­dı. Jalpı, bwl memlekette juıq ara­da tınıştıq ornap, Ukraina halqı beybit jolmen ortaq bätuağa keledi jäne damu­dıñ jolına tüsedi dep seneyik.
«Qazaq ädebieti»: Älipbi auıstıruğa qa­tıstı qoğamda ülken talqılaular bol­­dı. Jalpı, latın älipbiine köşu ideyasına Siz qalay qaraysız?
Mäulen Äşimbaev: Latın älipbiine köşu mäselesine dwrıs qaraymın. Bi­raq, bwl birte-birte, kezeñ-kezeñimen, dayın­dıq jwmıstarın tolıq rettep, halıqqa tüsindiru şaraları oñ nätije-ge qol jetkizgen soñ ğana jüzege asu kerek. Mwnı nauqanşıldıqqa aynaldırmau qajet. Bwl bağıttağı is-qimıldar tek Elbasına esep beru üşin ğana, kö­z­al­dau bolsa, ne kirillicada joq, ne la­tında joq, dübära jağdayda qalıp, köp jağdayda wtılamız. Arğı kezeñ­derdi aytpağanda, bergi däuirdegi tarihi, äde­bi dünielerimiz töte jäne kirillicamen jazıldı. Sol baylığımızdan köz jazıp qalmau kerek. Elbası mä­se­leni dw­rıs qoyıp otır, osığan qatıstı Ükimet naq­tı jospar, naqtı wsınıstar, keşen­di bağdarlama jasau kerek. Solardı jü­zege asıratın naqtı tetikter bolu ke­­rek. Jalpı, bwl mäselege jüyeli jäne ğı­lımi twrğıdan kelgenimiz abzal.
«Qazaq ädebieti»: Köptegen mañızdı is­termen aymaqtarğa barasız, Parlament qabırğasında jaña zañ joba­la­rı­nıñ mätinderimen jwmıs isteysiz. Ko­mitettiñ de şaruası jeterlik. Öziñiz jazu­­ş­ınıñ wlısız. Bir söziñizde «Me­niñ idealım – äkem!» dep ediñiz. Osınau qım-quıt jwmıstıñ arasında kitap oqu­ğa uaqıt tabasız ba?
Mäulen Äşimbaev: Äkem mağan jas­tayımnan köp närsege üyretti, ba­ğıt­tadı, sonıñ işinde eñ birinşi kitap oqu­ğa qattı küş saldı. Alğaş mektepke barğan kezimde äkem mağan Europadan bastap, mwsılman äleminiñ, aqır ayağı özimizdiñ qazaq ertegilerin oquğa jağday jasadı. Eseye kele qazaq qalamger­leri­nen bastap, älem klassikteriniñ şı­ğar­maların jata-jastana oqıdım. Kitap oquğa bala künimnen qalıptastım. Qay qiırda issaparda jürsem de, jwmısta da, üyde de kün sayın kitap oquğa mindet­ti türde uaqıt tabamın. Ärine, eñ äueli äkemniñ ädebi mwraların qaster twtam. El auzında jürgen qazaq qalamger­le­riniñ şığarmalarına jii oralıp twram. Soñ­ğı uaqıttarda köbine özimniñ käsibi salama qatıstı älemdik ğalım­dardıñ, sarapşılardıñ şığarmaların oqi­mın. Tegi ündistandıq, qazir Amerikada twratın Farid Zakariya deytin bedeldi sayasattanuşı, sarapşı-jurnalistiñ soñğı jıldarı «Liberaldı demokra­tiya­nıñ bolaşağı jäne AQŞ super­derjavalıqtan ayırıl­ğan­nan keyingi sayasat qanday boladı?» degen bağıtta eki kitabı jarıq kördi. Öte qızığıp oqı­dım. Sosın AQŞ-tıñ bwrınğı Mem­lekettik hatşısı, älemdik deñ­geydegi bedeldi sayasatker aqsaqal Genri Kissindjerdiñ Qıtaydıñ imperatorlar zamanınan bastap bügingi kezeñi, işki jäne sırtqı sayasatına qatıstı ja­rıq körgen jaña eñbegin oqıp şıq­tım. Lyudmila Ulickayanıñ ruhani adam­gerşilik qwndılıqtardı därip­teytin kitaptarın jii oqimın. Nobel' sıylığın alğan Peru jazuşısı Mario Vargos L'osanıñ «Aqırğı zamannıñ soğısı» degen romanın ülken qızığu­şılıqpen oqığam. Özimizdiñ körnekti qalamgerlerimizdiñ şığarmaların wdayı qarap otıruğa tırısamın. Keyin­gi buındağı Baqıtjan Aldiyar, Ba­qıt Bedelhan, Tanaköz Tolqınqızı, Almat Isädil, Erlan Jünis, Azamat Tasqara sındı aqındardıñ jırları jaqsı äserler qaldırdı.
«Qazaq ädebieti»: Siz kitaptı internetten oqisız ba, älde qolğa alıp oqi­sız ba?
Mäulen Äşimbaev: Men bala kezimnen qalıptasqan ädet, kitaptı qolğa alıp oqi­mın, al otandıq jäne şeteldik be­del­­di sayasi-ekonomikalıq gazet-jur­nal­dardı internetten qarauğa tırısamın.
«Qazaq ädebieti»: Uaqıt bölip arnayı swhbat bergeniñizge rahmet, qız­me­tiñiz­ge, otbasıñızğa tabıs tileymin!
Janarbek SADIHANWLI.

"Qazaq ädebieti" gazeti

1 pikir