Särsenbi, 1 Säuir 2020
Jañalıqtar 1865 0 pikir 2 Naurız, 2014 sağat 04:48

Jwmamwrat Şämşi. «Biz qadiri ketken halıqpız»

21 aqpanda Astana qalasınıñ «İsker» biznes ortalığında Astana qalası Tilderdi damıtu basqarması «Ruhaniyat» ortalığınıñ qoldauımen «Mäñgilik til» attı döñgelek üstel bolıp ötti. Oğan Astana qalasınıñ ziyalı qauım ökilderi, BAQ jurnalisteri jäne QR parlamenti mäjilisiniñ deputatı Orazgül Asanğazı qatıstı.

Kirispe sözdi Astana qalası Tilderdi damıtu basqarmasınıñ basşısı Erbol Tileşov mırza aşıp berdi. Sodan keyin Qazaqstan Respublikasınıñ eñbek siñirgen qayratkeri, jazuşı Swltan Orazalı memlekettik tildiñ märtebesin qalay damıtu kerektigi jönindegi oyların ortağa saldı. «Memlekettik til» respublikalıq qozğalısı Astana filialınıñ törağası, ekonomika ğılımdarınıñ doktorı, professor Saylau Batırşawlı Astana qalasındağı orıs jäne aralas mektepterdegi qazaq tiliniñ müşkil tağdırına alañdaytının ayttı.

Qazaq Gumanitarlıq zañ universitetiniñ professorı, sayasi ğılımdarınıñ doktorı Äbdijälel Bäkir ağamız: «Mäñgilik el» bolu üşin, «Mäñgilik til» mäselesin qolğa almay, tük şıqpaydı. Wlttıq müddege qızmet etu üşin ärkim özgeni emes, aldımen özin qamşılauı tiis. Ol qoğamda qordalanğan kürmeui şeşilmegen mäselelerdiñ nömiri birinşisi – osı memlekettik til mäselesi», – dedi.

21 aqpanda Astana qalasınıñ «İsker» biznes ortalığında Astana qalası Tilderdi damıtu basqarması «Ruhaniyat» ortalığınıñ qoldauımen «Mäñgilik til» attı döñgelek üstel bolıp ötti. Oğan Astana qalasınıñ ziyalı qauım ökilderi, BAQ jurnalisteri jäne QR parlamenti mäjilisiniñ deputatı Orazgül Asanğazı qatıstı.

Kirispe sözdi Astana qalası Tilderdi damıtu basqarmasınıñ basşısı Erbol Tileşov mırza aşıp berdi. Sodan keyin Qazaqstan Respublikasınıñ eñbek siñirgen qayratkeri, jazuşı Swltan Orazalı memlekettik tildiñ märtebesin qalay damıtu kerektigi jönindegi oyların ortağa saldı. «Memlekettik til» respublikalıq qozğalısı Astana filialınıñ törağası, ekonomika ğılımdarınıñ doktorı, professor Saylau Batırşawlı Astana qalasındağı orıs jäne aralas mektepterdegi qazaq tiliniñ müşkil tağdırına alañdaytının ayttı.

Qazaq Gumanitarlıq zañ universitetiniñ professorı, sayasi ğılımdarınıñ doktorı Äbdijälel Bäkir ağamız: «Mäñgilik el» bolu üşin, «Mäñgilik til» mäselesin qolğa almay, tük şıqpaydı. Wlttıq müddege qızmet etu üşin ärkim özgeni emes, aldımen özin qamşılauı tiis. Ol qoğamda qordalanğan kürmeui şeşilmegen mäselelerdiñ nömiri birinşisi – osı memlekettik til mäselesi», – dedi.

Mäjilis deputatı Orazgül Asanğazı: «Memlekettik til twğırına qonğanşa, eşkim şarşamauı kerek. Şının aytsam, Memlekettik tildi mäsele etip köteru ıñğaysız. Bwl ärbir qazaq bop tuğan azamattıñ parızı. Memleket, qoğam qayratkeri Säken Seyfullin 1923 jılı «Keñseniñ tili qazaq tili bolmay, is oñbaydı» degen», – dep sözin tüyindedi.

«Alaş» halıqaralıq sıylığınıñ laureatı, aqın Serik Twrğınbekwlı: «Ayta-ayta Altaydı, Jamal apam qartaydı» degendey, aytu kerek bolsa, 25 jıldan beri aytıp kelemiz. Jazu qajet bolsa, jazıp kelemiz. Biraq nätije közge körinbeydi. Köşege şıqsañ, bayağı – sol jartas. Keşe ğana Astana qalasınıñ äkimi Kongress hollda halıqtıñ aldında esep bergende, Nazarbaev universitetiniñ bir student qızı Imanğali Tasmağambetovke taza ağılşın tilinde swraq berdi. Osılay bara beretin bolsa, qazaqşa bılay twrsın, orıs tilimen jılap körisetin bolamız. Öytkeni jastardıñ basım köpşiligi ağılşın tilin söyleudi märtebe sanaydı jäne wstazğa aqşa berip üyrenip jatır. Onıñ bäri qajettilikten dep oylaymın. Biz de qazaq tiline qajettilik tudıra alsaq, olar üyrener edi», – dedi.

Söytip otırğanda, L.N. Gumilev atındağı Euraziya wlttıq universitetiniñ oqıtuşısı, filologiya ğılımdarınıñ kandidatı, docent Omar Jälel qolın köterip, jiındı jürgizuşi Erbol Tileşovten söz swradı. Rwqsat berilgennen soñ, Omar mırza aldımen otırğandardıñ bärinen keşirim swrap aldı: «Men qazir biraz närselerdi aytsam, sizder renjisizder. Biraq men sizderden mağan renjimeuleriñizdi swraymın. Öytkeni men sizderdi jek körip aytıp otırğam joq, men sizderdi jaqsı körip aytıp otırmın. Şäkärim qajı bwl jayında bılay demeuşi me edi:

Ne qılsañ qıl, adamğa mahabbat dep,

Meyliñ sök, meyliñ üyret ayla izdenbey.

Ol süyuiñ şın bolsın, jalğan emes,

Bwldır bolma öziñe-öziñ senbey.

Sondıqtan osı sözdi isimiz alğa bassın dep, osı döñgelek üstelden nätije şıqsın dep aytıp otırmın. Endi «döñgelek üstel» mäselesine keleyik: aldımen «döñgelek üstel» degenimiz ne özi?! Ol tek üsteldiñ forması ma?! Joq! Ol degenimiz – aynala otırğan adamdardıñ därejesiniñ teñ ekendigin körsetedi. Bwl jerde ataq, mansap, lauazım, jas erekşelikteri emes, adamnıñ aytar oyı, aqıl-bilimi eskerilui tiis. Adamdar, qazaqşa aytqanda, jasına qaray emes, jağına qaray söylegeni jön. Bizde «döñgelek üsteldiñ» atı bar da, zatı joq: «döñgelek üstel» erkin oydıñ alañı boluğa tiis edi, ökinişke qaray, olay bolmay twr. Özimiz eski ädetten arıla almay, qatıp-semip otırıp, kimge ülgi bolmaqpız? Elimizge demokratiyanıñ wrığın qalay seppekpiz?

Ekinşiden, biz qadiri ketken halıqpız. Öytkeni qazaq halqı köp jıldar boyı Resey imperiyasınıñ otarı boldı. Otar bolğan el mindetti türde qadirinen ayırıladı. Qazaq aytpauşı ma edi: «Qarnımnıñ aşqanına jılamaymın, qadirimniñ qaşqanına jılaymın» dep. Halıqtıñ ketken qadirin qaytarmay, odan «nege qazaqşa söylemeysiñ?» dep talap etudiñ özi wyat.

Sol sebepti qazaq halqınıñ qadiri turalı mäsele köteretin uaqıt keldi. Ol üşin özimizdiñ otar bolğanımızdı resmi türde moyındap, tez arada otarsızdandıru üderisin bastap ketuimiz qajet. Öytpegen jağdayda bizdiñ isimiz alğa baspaydı...».

Omar mırza osını aytuı mwñ eken, jiındı jürgizuşi Erbol Tileşov şorşıp tüsip, «renjimeñizder» degen eskertpege qwlaq aspay, söyleuşige dürse qoya berdi. «Sonda ne, Bauırjan Momışwlınıñ da, Mwhtar Äuezovtiñ de qadiri ketkeni me?!» – dep. Bwl ayğayğa büyirden Saylau Batırşawlı qosılıp: «Sağan 17 million qazaqtıñ atınan söyleuge kim rwhsat berdi?! – dep şüylikti.

Qarday borağan qarsılıqtarğa Omar mırza özinşe jauap beruge tırısıp baqtı. Biraq ayğay-attanğa salğan, mäseleniñ mänisine boylamağan qatısuşılardıñ bir parası onı tipti tıñdamadı. Soğan qaramastan, osı qızu qandı pikirtalas barısında Omar Jälel öz uäjin aytıp tındı: «Eger biz qadirimiz ketpegen halıq bolsaq, biz osılay bir-birimizdi qazaqşa söyleuge ügittep otırmas edik», – dedi.

Biraq bwğan qwlaq asar eşkim bolmadı. Sol kezde Omar mırza aytqanına qwlaq aspağan, er toqımın bauırına alıp tulağan jwrtşılıqqa qaratıp: «Qwldı – qwl deseñ, ölgisi keledi, bidi – qwl deseñ, külkisi keledi», – dep, aqırğı sözin aytıp ornına otırdı.

 Jalpı, Omar Jaleldiñ sözi erte me, keş pe, aytıludı qajet etetin şınayı şındıq edi. Äytpese «qadirimiz ketti» degenge osınşama şoşudıñ ne qajeti bar edi? Öz jerimizde öz tilimiz ögey balanıñ künin keşkeni ötirik pe? Al öz tilinde söylemegen halıqtı qalay qadiri bar dep ayta alamız?

Mısalı, ukraindar otarlıqtıñ bwğauın bwzu üşin, bir kezde joğaltqan qadirlerin qaytaru üşin, jankeşti äreketke baruda. Tobırlıq deñgeyden halıqtıq deñgeyge köterilip, öz tağdırların özderi şeşude. Olar orıs imperiyasınıñ qandı şeñgelinen qwtılıp, azat Europağa qosıludı özderine maqsat etip qoydı. Sonıñ jolında qwrban boluda.

Al biz bolsaq, Qıtaydan, Monğoliyadan, Özbekstannan kelgen qandastardıñ taza qazaqşa söylegenine süysinudiñ ornına,olardı kemsitip, «oralman» dep aydar taqtıq. Bölingen kvotanıñ özin jarıtıp bermey, talan-tarajğa wşıratıp, tistegenniñ auzında, wstağannıñ qolında ketti. Osınıñ bärin körip, estip otırğan Jirinovskiy siyaqtılar auzına kelgenin ottap jür!

Sol siyaqtı Limonov degen swm «Qazaqstannıñ soltüstik bes oblısın Reseyge qosıp alğan jön» degen siyaqtı auzına kelgen sözdi aytıp, bizdiñ namısımızğa tiyude. Eger biz qadir-qasietimizden ayırılmağan el bolmasaq, memlekettik deñgeyde öre türegelip, qarsılıq körseter edik. Eşkim qarsılıq bildirmey, ündemegen soñ, «äy deytin aja, qoy deytin qoja» bolmağan soñ, köringen kök attı auzına kelgenin ottauda. Osındayda 1905 jılı Ahmet Baytwrsınwlı aytqan söz esiñe tüsedi:

«...Sıqıldı sınıq bwtaq tömendese,

Kim jwlmas oñaydağı jemisiñdi?!».

«Obşestvennaya poziciya»

(proekt «DAT» № 08 (232) ot 27 fevralya 2014 g.

Tüpnwsaqadağı taqırıp: «Mäñgilik tilden» ŞU ŞIQTI

0 pikir