Düysenbi, 6 Säuir 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 584. Jazılğandar — 44. Qaytıs bolğandar — 6
Jañalıqtar 2168 0 pikir 3 Naurız, 2014 sağat 03:39

«QAZAQTAR»

Juırda M. Äuezov atındağı Qazaq Memlekettik akademiyalıq drama teatrında Q. Isqaq pen Şahimardenniñ «Qazaqtar» p'esasınıñ kezekti qoyılımın «Naradu» mädeni-tanımdıq klubınıñ ökilderi körip,  özara pikirlesken edik. Teatrtanuşılar men mädeniettanuşılardıñ, öner maytalmandarınıñ bağasın äldeqaşan alıp ülgirgen spektakl'ge qayta oraluımızdıñ sebebi san aluan. Birinşiden, bwl qoyılımnıñ köterer jügi salmaqtı, taqırıbı auqımdı äri bügingi wrpaqqa asa qajet; «Qazaqtardıñ» dramaturgiyası käsibiligimen, iirimdiligimen, tereñdigimen qwndı – mwndağı är söz körermen ruhın jelpindirip qana qoymaydı, namısın qayraydı, jigerlendiredi, uıttı oy saladı; tağı bir artıqşılı, rejisserdiñ izdengiştigi, epikalıq tınısı keñ p'esanı jaqsı igergendigi. Osı üş ölşemdi nısana etken klub müşeleri  qoyılımdı talqığa sala otırıp, bügingi qazaq ruhaniyatı men sahna öneriniñ hal-jayı turalı oy bölisti.  

 

Äsiya BAĞDÄULETQIZI,  jurnalist

ÄL-TARAZIDİÑ TARAZISI

Juırda M. Äuezov atındağı Qazaq Memlekettik akademiyalıq drama teatrında Q. Isqaq pen Şahimardenniñ «Qazaqtar» p'esasınıñ kezekti qoyılımın «Naradu» mädeni-tanımdıq klubınıñ ökilderi körip,  özara pikirlesken edik. Teatrtanuşılar men mädeniettanuşılardıñ, öner maytalmandarınıñ bağasın äldeqaşan alıp ülgirgen spektakl'ge qayta oraluımızdıñ sebebi san aluan. Birinşiden, bwl qoyılımnıñ köterer jügi salmaqtı, taqırıbı auqımdı äri bügingi wrpaqqa asa qajet; «Qazaqtardıñ» dramaturgiyası käsibiligimen, iirimdiligimen, tereñdigimen qwndı – mwndağı är söz körermen ruhın jelpindirip qana qoymaydı, namısın qayraydı, jigerlendiredi, uıttı oy saladı; tağı bir artıqşılı, rejisserdiñ izdengiştigi, epikalıq tınısı keñ p'esanı jaqsı igergendigi. Osı üş ölşemdi nısana etken klub müşeleri  qoyılımdı talqığa sala otırıp, bügingi qazaq ruhaniyatı men sahna öneriniñ hal-jayı turalı oy bölisti.  

 

Äsiya BAĞDÄULETQIZI,  jurnalist

ÄL-TARAZIDİÑ TARAZISI

«Qazaqtar» - epikalıq tınıstağı kezeñdik şığarma. Qızıq, biz qazaqtıñ tarihın qay kezden bastarımızdı äli künge bilmey kelemiz. «Türki däuirinen», «Joq, saq däuirinen»... Osınday tartıstar kezinde alğaş derbes handıq bolıp qwrılğan HV ğasır özinşe bir belesti kezeñ ekenin eşkim de joqqa şığara almaydı. Biraq, paradokstı qarañız, «qazaq» degen etnonim jeke-dara atala bastağan sol kezeñ turalı birde-bir körkem fil'm joq. Sondıqtan «Qazaqtar» eñ aldımen taqırıbımen qwndı şığarma.

Ekinşiden, bwl tarihi taqırıptağı qoyılım bolğanımen, qay kezde de özektiligin joymaydı. Mısalı, Torğın Tasıbekovanıñ auzımen aytılatın: «Bauır men bauır bir-birine oq atsa, aq sütimdi kökke sauam» deytin sözi soñğı kezderdegi oqiğalarğa eskertu sekildi qabıldanadı. Mwnda sapalı dramaturgiya bar jäne sol dramaturgiyanıñ ön boyına örilgen wstanımdar bar. Halıqtıñ wstanımı, biliktiñ wstanımı, halıq pen biliktiñ arasındağı qarım-qatınastıñ wstanımı. «Hannıñ aytqanınıñ bäri zañ emes, halıq degen mal emes» deydi, «Halıqtıñ qarğısına wşırağanşa qazir  ölgenim artıq» deydi han, sonımen birge «Han şatırı qayda bolsa, halıq sonda» deydi. Bilik pen halıqtıñ arasındağı üylesim, bir kelisimge kelu, toqaylasudıñ modeli osınday bolsa kerek.

Qoyılımda eki betbwrıstı kezeñ bar: birinşisi ağayındı Qoygeldi men Toygeldiniñ birin-biri öltirui. Soğan deyin özbektermen bir bolayıq dep bel şeşip otırğan Jänibek han qos bauırdan qalğan Moyınsızdı körgende rayınan qaytadı. Bir bala qalayşa bir halıqtıñ tağdırına ölşeu boldı? Olay bolatını, qanşa «bauır» degenimen, özbek pen qazaqtı biriktiretin –bileuşi swltandardıñ bir Şıñğıstan tarağanı ğana eken. Äytpese salt-sanası, tanım-tüsinigi, twrmısı mülde bölek. Şariğat zañın tübegeyli wstanğan özbek pen «Qazaq qwlşılıq etuge qarsı emes, qwl bolğısı kelmeydi» deytin qazaqtıñ ayırmaşılığı az emes. Bwğan Jänibek eki elde jürgen tuğan bauırlardıñ bir-birine degen qiyanatın körgende közi jetedi. Ekinşi sonday betbwrıstı kezeñ – Nigar hanımnıñ ölimi. Qasım swltan tıp-tınış ömir süre berer me edi, biraq oğan Mwhammed Şaybanidiñ adamdarı tınıştıq bermeydi eken, öz otauında öltirip ketuge äzir eken. Sondıqtan ol atqa qondı, taqqa otırdı, äskerdi bastadı, eldi jwmıldırıp, «hanğa da, qarağa da ortaq» zañ qabıldadı. Jauınıñ özin janşığan joq, aqıldı bilik qwrdı. Qazaq äbden şeginerge jer qalmayınşa wyıqtap jatuı mümkin, biraq sındarlı sät tuğanda silkinedi, sol kezde onıñ aldında tötep berer qwdiret joq. Dramaturgiya qazaqı psihologiyağa say örilgen. «Qatın – jolda» deytin qazaqtıñ azamattarın qos-qostan äyeldiñ etegine baylamay-aq, basqa şielenister tabuğa bolar ma edi, biraq bwl dramaturgterdiñ tañdauı.

Akterlerdiñ bäri rejisser bola almaydı, biraq Twñğışbay äl-Tarazidiñ «Tomirisinen» keyin, «Qazaqtarınan» keyin keñ tınıstı şığarmalarğa bara alatın rejisserlik qarımın bayqaymız. Al Jänibek han rölinde ol qanday eken degende köbi «eñsesi tüsiñki» dep pikir bildirui mümkin. Biraq sahnada sol kezdegi qara halıqtıñ äbden qajığan küysiz halin körsetu mümkin bolmağandıqtan, külli qazaqtıñ basına tüsken jağdaydı Jänibek han arqalap twrğanday qabıldadım öz basım. Ol özbekke qosıların da, qosılmasın da bilmeydi, wlınan da, batırlardan da, Kereyden de, bärinen swraydı, bäriniñ pikirin bilgisi keledi, äri-säri küyde – bir jağınan eriktiñ azdığı, bir jağınan dala demokratiyasınıñ körinisi. Alşañ basıp, arqırap söyleytin Abılay handı da osı sahnadan körgenbiz, al Jänibek hannıñ iığına bükil qazaq dalasındağı tauqımettiñ salmağı tüskendey. Meni basqa swraq mazalaydı – osı Twñğışbaylardıñ buını ketkennen keyin bizdiñ handardı, danalardı somdaytın ärtister bar ma? Qazirgi akterlerdiñ boyınan osınday twlğalıq biiktik, twlğalıq tereñdik tabıla ma? Jäne de kerisinşe, köpşilik sahnasında jürgen jigitter köşedegi esersoqtar sekildi tım arzandau, qarabayırlau bolmau kerek edi, qalay da jüris-twrıstarına bir irilik kerek edi. O basta Qasım handı somdağan Ğani Qwljanovtıñ boyınan sırbazdıq, swltandıq qalıptı körsek, Asılbek Boranbaydıñ jigerli, qaysar obrazdıñ suretin salğanı wnadı. Scenografiyağa, äsirese kostyumderge tänti boldıq. Şapandı kigen Qasım qanday, şeşken Qasım qanday? Birden twlğalanıp sala beredi... Qorıta kelgende, bwl qazirgi sahnağa äli de kerek qoyılım.

 

Ömirjan ÄBDİHALIQ, jazuşı

MOYINSIZ KİM?

Bwl qoyılım «Qazaqta tarih bolmağan», «Qazaqta memleket bolmağan» degen qıñır pikir laulap, aytıs-tartıstar jürip jatqan kezde sahnalandı. Qoyılımdı sol joydasız baylamdarğa avtorlardıñ işki qarsılığınıñ körinisi dep te oylauğa bolatınday. Ärine, tek qana sol maqsat boldı desek, qatelesemiz. «Qazaqtardan» alar äser, tüyer oy köp. San-salalı jilikteuge, örbituge boladı. Tarih ötkelegine salıp jiberseñiz, naqtı oqiğalarğa qayşı twstarı köp. Avtorlardıñ tarihi tanımına say jazılğanı anıq. Qasım han handıq qwrılar twsta äli at jalın tartıp minbegen, Jänibektiñ toğız wlınıñ kenjesi. Dese de, avtorlar nege Qasım hanğa toqtaldı degenge oy jiberu kerek. Bükil qazaq handarınıñ işinde taqqa otırmay twrıp han atanğan jalğız-aq adam – osı Qasım han. Sol twrğıdan alıp otır. Şındığında Qazaq handığı Qasımğa deyin-aq qalıptasıp ülgirgen. «Han şatırı qayda bolsa, halıq sonda" degen söz bar p'esada. Qasım osı jüyeni wstanğan. Onıñ ordası är mezgilde är aymaqta bolğan. Halıq handı emes, han halıqtı izdegen.

Qoyılım nege özbekpen qarım-qatınastı arqau etti? Ol kezde bizdiñ özbekten basqa bäsekelesimiz, dwşpanımız bolğan joq pa? Jeterlik edi. Bwl jerde avtorlar dini mäseleni arqau etu üşin äri oy öriliminiñ jinaqılığı üşin ädeyi qazaq-özbek qarım-qatınasın tañdağan. Osı qoyılım qoyılar twsta Qazaqstandağı dini ahualdıñ şielenise bastağanı belgili edi. Qazaq handarınıñ bäri Sırdariyanıñ boyındağı qalalar üşin soğısqanı mälim. Özbekter äri etene körşimiz, äri sır aldırmas baqtalasımız bolatın. Sol baqastıq pen bäsekelestik talay ğasır boyı tolastağan emes.     

Qasım hannıñ ötkirligi men birbetkeyligin Asılbek Boranbay jaqsı keyiptedi. Qoyılımda Jänibek hannıñ (T. äl-Tarazi) eñsesi tüsiñki, iığı salbırañqı. Batıl şeşim az. Ärine, ol auır kezeñ, el basına kün tuğan şaq, dese de, keyde hannıñ qatal da ötkir minezin de körsetuge bolar edi. Handıq sws pen mıstı seze almağanımdı nesin jasırayın. Degenmen, Jänibek hannıñ bir şeşimge kele almay, rubasılardan barşa keñesşilerinen keñes swrauı – handıqtıñ qiın tağdırın sipattasa, ekinşiden, Qazaq handığınıñ äu bastan dala demokratiyasına boysınğanın sezemiz. Şın mäninde, han qaraşadan, qaraşa hannan bölek bolğan emes. Han özi ğana şeşim qabıldamağan. Osı körinis qoyılımnıñ soñında Qasım hannan da bayqaladı. Qasımda Jänibekke qarağanda batıldıq bar. «Ayttım, bitti» deydi. Osı kesimdiligimen ıdıray bastağan bilikti qolına aladı. Biz osı obrazğa nazar saluğa tiispiz. Bwl Qalihan men Şahimardenniñ bizge qarata aytqan şeşimderi. El bileuşiniñ qalay boluı kerektigin nwsqauı... Öz basım ädebietimizde handarğa arnalıp körkem şığarmalardıñ köp jazılğanın qalaymın. Bizde tarihi şığarmalar jeterlik, alayda wşımdısı az. Köbi ruşıldıq pen belgili bir aymaqtıq sipattan asa almaydı. Bizdiñ tarihımızdı kimder jazdı, qalay jazdı, qaşan jazdı? Bodandıqtan qwtılğan jwrttıñ tarihi tanımı qayta saralanadı. Oğan bügingi jastar da atsalısuı tiis. Men Qalihandar men Şahimerdenderdiñ ornın basar, tili şwraylı, dili bekem jas jazuşı-dramaturgter endi bola ma, bolmay ma degenge alañmın...

Spektakl'diñ şığarmaşılıq qwramına rizamız. Öz basım, Erlan Biläldiñ şeberligine tañdanğanımdı jasıra almaymın. Özbekterdiñ däl özderi sekildi körindi mağan.

Qoyılımdağı eñ ülken obraz – meniñşe, Moyınsız bitimi. Dulığa Aqmolda – kişkene keyipkerden ülken obraz jasay bildi. Dramanıñ özegi – bostandıq üşin küres, eldikti saqtau. Al osındağı Moyınsız kim? Qasımnıñ äri qwlı, äri wlı. Şeksiz adal. Aytqanın eki etpeydi. Satqındıq joq boyında.  Osı keyipkerdiñ atınıñ özinde ayrıqşa män jatır. Moyın bolmağan jerde, bas bola ma? Moyınsız adamğa bostandıq berudiñ qanday qajeti bar? Spektakl'diñ eñ soñında bizge öte auır swraq qoyadı. Bostandıq degen ne? Bas bolmağan jerde, bostandıq bola ma? Bwl – jürkke salmaq salar swraqtar... «Qwldı jazalağıñ kelse, bostandıq ber» deuşi me edi. Bassız, bağıtsız, maqsatsız bostandıqtan auır tragediya joq. Erkindik – eger sonı qadirleudiñ, mäñgi qorğaudıñ jolın bilmeseñ, uıttı qasiretiñ. Öz üniñe öziñ twnşığasıñ. Köşiñdi adastırmaytın bas kerek! Kil Moyınsızdardan qwralğandar läppaydan arğını közdemeydi. Erkindikti tileydi, qazaq bolğısı keledi, al biraq... Bälkim, bwdan özge de oy men astar köp. Bwl osı spektakl' arqılı avtorlardıñ qalıñ bwqarağa salğan salmağı, qoyğan swrağı...

 Bastı qalay tabamız, qalay qorğaymız, qalay qorğanamız? Äli de özekti, äli de qajetti swraq.

 

Toqtaräli TAÑJARIQ

AL NAGIR-HANUM ŞE?..

«Qazaqtardıñ» dramaturgiyasında şaşau joq. Qalihan Isqaqtıñ qabiletine eşkim şäk keltire almaydı. Al Şahimarden – qazaq körkem oyınıñ bölek qwbılısı. Osı teatrda qoyılğan «Ükili Ibıray», «Aqan seri» spektakl'derin körmesek te, teatrtanuşılardıñ jılı pikirin oqığanbız. Bir ğana «Tomiristiñ» özi ortaşa mänerdegi on qoyılımdı orap aladı! Ağamızdı jığa tanımaytın kisilerge «Balkon» fil'min körudi wsınar edim. Oljas Süleymenov turalı tüsirilgen bwl tuındını telearnalardıñ köp körsetpeytini ökinişti. Qazaqtıñ käsibi dramaturgı kim dese, men oylanbastan osı kisini atar edim.

Tarihi jadını tiriltu qaşanda qiın. Bizdiñ tarihi jadımız mifter men añızdardıñ qoyması ispetti. Tarihi twlğalardı ertegi men epostıñ keyipkeri dep qana tüsinemiz. Odan arıludıñ bir jolı – tarihi däuirlerdi kezeñ-kezeñimen kinoğa, derekti fil'mderge, teatr qoyılımdarına aynaldıru. Söytip özimizge jaqındatu. Olardıñ ruhani wstazdarıñ ekenin eriksiz türde sezinuge jetu. «Qazaqtar» - sol maqsattıñ bası. Qazaqtıñ alğaşqı hanınan soñğı hanına deyin serialdı qoyılım jasauğa äbden boladı. Kinolardağı üzik-üzik obrazdar twlğalardıñ şınayı bolmısın odan arman küñgirttendirmese, halıqqa jaqındata almadı. Sonıñ ornın körkem obrazdar arqılı teatrlar toltıruğa wmtılsa, bir ketigimiz bütindeler edi.

«Qazaqtardağı» tağı bir erekşelik – körermen tarihi jülgelerdi, oqiğalardı büginmen salıstıruğa mümkindik aladı. Äsirese, özbek-qazaq baylanısınıñ şıtırman halin, Qazaq handığınıñ buını bekir twsın bügingi, däl bügingi kezeñmen salıstırmay, qosa oy jügirtip, «Sol kezeñdegi oqiğalar tağı qaytalanıp jatqan joq pa?» degen baylam jasamay twra almaydı. Dini ahual – Toygeldi men Qoygeldi qasireti – qazirgi qazaq qoğamı üşin tañsıq emes! Tipti odan jüz ese kürdeli. Dramaturgterdiñ qazaq qoğamındağı eñ özekti äri näzik taqırıptı  qalay däl basqanına tänti bolasız. Däl osı Qasım han däuirinen keyin qazaq tarihında «bwlğaq» kezeñ bastalğanın, oğan sebepker dini dürdarazdıq ekenin ğalımdar aytıp jür. Osı jerde Q. Isqaq pen Şahimardenniñ Qazaqstandağı jaña ğasır kelbetin, dini ahualdı sanalı, mümkin beysanalı türde twspaldağanın bayqaysız. Şariğat jolın tu etken qazaq-özbek Qoygeldiniñ (Ü. Seyitmet) jeme-jemge kelgende äyelin pışaqpen bauızdap jiberui bizge avtorlardıñ eskertpesi sekildi. Din degdarı men dümşeniñ arası – jer men köktey. Wlt pen dinniñ twtastığı bolmayınşa, mwnday qanipezerlikter tiılmaq emes. Osı bir tüyinde twspal men astar köp. Qazir qazaq-özbek, qazaq-arab, qazaq-orıs, qazaq-ündi, qazaq-evrey azamattar köp... Budandar... Qandağı budandıqtan, jandağı budandıq äldeqayda qauipti. Aynalañızğa qarañız!

Dramaturgterdiñ Qazaq handığınıñ qwrılu situaciyasın tek handar ömirbayanı arqılı emes, sol kezdegi qarapayım qaraşanıñ jağdayımen berui wtqırlıq. Toygeldi men Qoygeldiniñ anası (T. Tasıbekova) Qasımğa qarata aytatın: «Senderdiñ tükteriñ ketken joq. Mına biz, qarapayım halıq zardabın tartudamız. Senderdiñ bilikteriñ men baylıqtarıñ üşin biz japa şegudemiz. Biz, jamağayın jwrt qaşan bölinip edik. Mine, eki birdey balamnan ayırıldım» degen sıñaydağı janayqayı köp jağdayda qaraşanıñ belgili bir tobına el, wlt wğımınan göri, tınış ömirdiñ qımbat ekenin işaralaydı. Memleket, wlttıq müdde, handıq tağdırı – jalpılama wğımdar ekenin, adamnıñ janı qaraqan basına is tüskende qinalatının megzeydi. Şındığı da sol...   

 Mwhammad Şaybani obrazı (E. Biläl) şınayılığımen wtımdı. Moyınsız – spektakl'diñ ekinşi, Qasım hannan keyingi geroyı. Dulığa Aqmoldanıñ qanday rol' berse de, jandırıp jiberetini süysintpey qoymaydı. Nagir-Hanum beynesin Däriya Jüsip öz biiginde orındadı. Nagir-Hanum qayşılıqtı obraz. Bir qarağanda, özbekterdiñ jansızı sekildi, biraq qoyılımnıñ soñında özbekterdiñ Qasımdı öltiruge sälemdeme retinde jibergen jılanı şağıp öltiredi. Bwl körermen kökeyine: «Nagir Qasımdı süygendikten qobdişanı aştı ma, älde bireuge or qazam dep jürip, soğan özi tüsti me?» degen swraq tastaydı. Ärtürli twjırım jasauğa eriktisiz. D. Jüsiptiñ şeberligi de osında, qoyılımnıñ ön-boyında eki obrazğa qaq bölinedi, jäne ayağına edyin sır aldırmaydı. Al Qasım hannıñ  (A. Boranbay) jigerli, ottı közqarası, uıttı da ötkir oyları körermenin şirıqtırıp-aq jiberedi. Nagir qaytıs bolğan soñ es jiıp, atqa qonuı – süygen adamınan ayırılğandağı öşpendiliktiñ twtanuı emes, eñ bastısı öziniñ pendeui näpsisin jeñui deuge bolatınday. Swlulıqqa qwmarlıq ta, ağayınnan jıraqqa ketip, ordasın oñaşa tigu de näpsi, Qasım sol näpsisin jeñdi, nemese öltirdi... Nagirdiñ drama jüyesindegi qwbılmalı beynesi ne nazar salsañız, osılay da twjırım jasaysız.

Meni tänti etkeni, p'esanıñ sonşalıqtı auır oy men tegeurindi sözge qwrılğanına qaramastan, qoyılımdağı akterlerdiñ sonı körermenge şınayı jetkize bilgendigi. Tarihi qoyılım bolğandıqtan da, mwnday şwraylı til jarasıp-aq twr. Eger, basqa bir qoyılımda osı mänerdegi sözder aytılsa, qwlağımız jauır boluı da mümkin. Öz ornın tappağan qızıl sözdiñ obalına qalatındar köp bügin. Biraq, Şahimarden men Qalihan qanat qaqtırğan kesek oylar är jürekke ruhani şuaq tüsirmey twrmaydı. Rejisser Twñğışbay äl-Tarazidiñ oylı p'esanıñ ärbir liniyasın üzbey-jwlmay alıp şıqqanına rizamız. Özi de söz bilgiri, bwrınğınıñ bilerinşe kösilip söyleu qansiñdi «derti» bolğandıqtan, dramaturgter közdegen mejege alqınbay jetkeni bayqalıp twr. Mwnday qabısudıñ köptegen qoyılımdarda bolmaytını şındıq.    

 

Mäulen QALIEV, önertanuşı

SÖZ QWDİRETİ

Bwl spektakl'diñ bastı erekşeligi – qoyılımnıñ aktualdılığı men qwrılımınıñ tartımdılığı. Aktualdığı patriottıq degen wğımdı qalay jetkizuimen sipattaladı. Teatrğa kelgen  är körermen ruhın janıp otıradı. Sahna maytalmandarı da janın salıp oynaydı. Bwl qoyılımda eñ bastısı wlt retinde biz üşin tarihtıñ qanşalıqtı mañızdı ekenin, handıq biliktiñ jalpı tarihımızdağı alar ornın tereñ bağamday tüsesiñ. Hannıñ bwyrığı bütindey bir halıqtıñ tağdırın şeşetindigi anıq. Degenmen dwrıs şeşim qabılday alğan Qasımhan spektakl'de öziniñ qasqa jolın körsete bildi. Biraq sol qasqa joldıñ özi bir künde jüyelenbegeni şındıq, qantögis, arpalıs, qwsa arqılı qalanğan.  

Din mäselesi de spektakl'de orındı köterilgen. Islam dini elimizdiñ negizgi dini bola twra, wltımız türki düniesine tän täñirlikten de ayırılmağandığı key epizodtarda körinis tauıp jattı. Teatr qoyılımı retinde mwnda şekspirlik asqaqtıqtı da bayqauğa boladı. Qoygeldi, Toygeldi, Şolpan sındı keyipkerlerdiñ arasındağı kişigirim tragediyalıq qoyılım osınıñ ayğağı. Bälkim, qoyılımnıñ eñ özekti twsı da osı epizodtarmen tikeley baylanıstı.

Söz qwdıretin asqaqtatqan, eki auız sözdiñ özin körkemdikpen şeber üylestirgen wlttıñ wrpağı bola twrıp, tarihi, onıñ işinde handıq däuirdi sipattaytın qoyılımdı qarapayım auız eki tilmen jetkizu keşirilmes künä ekenin tüsingen dramaturgter körkem sözdi akterlerdiñ auızına sala otırıp, körermendi söz qwdiretin sezinuge şaqıradı. Dialogtarda aytılğan sözder ruhtandırıp qana qoymay, erekşe läzzatqa böleydi. Ärine bwl birinşi kezekte dramaturgterdiñ zor eñbegi.

Öz basım  "Qazaqtar" tarihi qoyılım bolğandıqtan, meyilinşe tarihi derekterden auıtqımağandığın qalar edim. Keler wrpaqtıñ Qasımhan sındı handardı tarihi faktige say kelmeytin keyipte tanığandığın qwp körmeymin! Körkem dünie bir bölek, şındıq ärqaşanda şındıq bolıp qala bermek. Sol sebepti är düniege layıqtı közqaras tudıru üşin körkemdik täsildi şındıqqa jwmıs istetkendigimiz dwrıs şığar. Qalay desekte osınday tarihi şığarmalardıñ köptep jazıluın, jäne olardıñ sahnalanuın, kögildir ekranda körsetiluin qoldaymın.

 

Aydana ALAMAN, M. Äuezov atındağı Ädebiet jäne öner institutı Teatr jäne kino böliminiñ kişi ğılımi qızmetkeri

«QAYTA BİR QARASA...»

 Spektakl'diñ qwndılığı tarih pen sol tarihtı kemeline jetkizip bere alğan p'esada, wtqır qwrılğan dialogtarda jatır. Sebebi bwl jerden rejissuranıñ ozıq ülgisinen bwrın, drmaturgiyanıñ mıqtılığın bayqadım öz basım. Şahimarden ağa dramaturgiyalıq qwrılımın p'esa jazudağı barlıq şarttardı qoldana otırıp jasağan. Äsirese, «bas keyipkerdiñ qateligi» ädisi jaqsı qoldanılğan. Geroylardıñ qatelesui, onıñ da pende ekendigi köp qoyılımdarda eskerilmey jatadı. Qoyılımda qateliktiñ özin iñkär sezimmen kömkerip bergen. Dwrıs emes şeşim qabıldağan şarasız Jänibek han, özbek äyeline moyın bwrğan Qasım swltan... Qazaq sahnasındağı tarihi qoyılımdardıñ köpşiliginde bilik, sayasat twrğısına nemese mahabbat jağına köp basımdıq berip ketedi. «Qazaqtarda» osı taqırıptar teñdey tarazılanğan. Sonısımen de wtqır.

Endigi kezekte bwl qoyılımdı tıñnan sürleu saluğa talpınıp jürgen jas rejisser qoyıp körse degen wsınısım bar. Sebebi bwl tarih kitabın tom-tomdap oqığısı kelmeytin jastarğa, kişkene de bolsa tarihtan habar beretin tağılımdıq qoyılım. Sondıqtan da, tağı da özgeşe rejisserlik şeşimdermen kömkerip, scenografiyasın jañğırtıp, körermenderdi odan sayın tartu kerek. Sebebi bwl qoyılımnıñ taqırıbı da, p'esanıñ jazılu mäneri de soğan layıq. Onı är rejisser ärtürli mänerde qoyuına boladı.

Scenografiya – qoyılımnıñ özegi. Bir qızığı, bizde är qoyılım sayın jetildirip, özgertip otıruğa köp köñil bölinbeydi. Alğaş qaaly sahnalandı, soaly qala beredi. Qazir tehnika damu üstinde, sahnalıq bezendiriludiñ neşe ülgisi şığuda. Osınday sätte nege qoyılımdı jañaşa keyipte damıtuğa bolmaydı? Bwdan 7-8 jıl bwryınğı ülgimen qalu ıñğaysız sekildi körindi. Ärine, bwl jayında rejisserdiñ özi şeşim qabıldaydı. Bizdiki biregey tuındınıñ bağı arta tüssin degen tilek qana.

 

Dayındağan T. ÖSKENBAY.

Abai.kz

0 pikir