Särsenbi, 27 Mamır 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 9304. Jazılğandar — 4613. Qaytıs bolğandar — 37
Jañalıqtar 1554 0 pikir 3 Naurız, 2014 sağat 15:20

Naurız merekesi – adam men adamdı jaqındastıratın ruhani küş

TÜRİK ÄLEMİ ZIYALILAR ODAĞINIÑ TÖRAĞASI

MWHTAR ŞAHANOVTIÑ NAURIZ MEREKESİN ADAM MEN ADAMDI, WLT PEN WLTTI JAQINDASTIRATIN, BİRİKTİRETİN RUHANI KÜŞ DEÑGEYİNDE TOYLAU TURALI

MÄLİMDEMESİ

 

Birlik pen bereke jäne salt-dästür meyramı bop sanalatın, älemniñ qanşama eline quanış sıylağan Naurız toyı – jer betindegi eñ köne merekeniñ biri äri biregeyi. Naurız atauı parsışa «nau» – jaña, «ruz» – kün degen wğımdı bildiredi. Basqa elderdi bılay qoyğanda, bizdiñ türki tildes halıqtardıñ köpşiliginde bwl mereke üş mıñ jıldan beri toylanıp keledi.

22-naurızda kün menen tün teñesip, tolıqqandı köktem ruhı saltanat qwradı. Sondıqtan da, bwl kündi bizdiñ ata-babalarımız «Jaña jıl» dep atağan. Olar jaña jılda jaña merekelik kiim kiip, üylerin, aulasın, öz mekeni janındağı jol boyın tazartıp, ağaş otırğızğan. Ärbir janwya eñ azı jeti türli dännen jasalğan Naurız köje äzirlep, tilektes, niettes, tanıs, beytanıs adamdardı qonaq etudi dästürge aynaldırğan.

TÜRİK ÄLEMİ ZIYALILAR ODAĞINIÑ TÖRAĞASI

MWHTAR ŞAHANOVTIÑ NAURIZ MEREKESİN ADAM MEN ADAMDI, WLT PEN WLTTI JAQINDASTIRATIN, BİRİKTİRETİN RUHANI KÜŞ DEÑGEYİNDE TOYLAU TURALI

MÄLİMDEMESİ

 

Birlik pen bereke jäne salt-dästür meyramı bop sanalatın, älemniñ qanşama eline quanış sıylağan Naurız toyı – jer betindegi eñ köne merekeniñ biri äri biregeyi. Naurız atauı parsışa «nau» – jaña, «ruz» – kün degen wğımdı bildiredi. Basqa elderdi bılay qoyğanda, bizdiñ türki tildes halıqtardıñ köpşiliginde bwl mereke üş mıñ jıldan beri toylanıp keledi.

22-naurızda kün menen tün teñesip, tolıqqandı köktem ruhı saltanat qwradı. Sondıqtan da, bwl kündi bizdiñ ata-babalarımız «Jaña jıl» dep atağan. Olar jaña jılda jaña merekelik kiim kiip, üylerin, aulasın, öz mekeni janındağı jol boyın tazartıp, ağaş otırğızğan. Ärbir janwya eñ azı jeti türli dännen jasalğan Naurız köje äzirlep, tilektes, niettes, tanıs, beytanıs adamdardı qonaq etudi dästürge aynaldırğan.

Naurız meyramınıñ basqa merekelerden oq boyı ozıq twrğan dara dästüri men talabı – adamdar sol künderi ädettegi wsaq pendeşilikten arılıp, şınayı adami biikten boy körsetui şart. Bir-birine ökpelesken, renjisken adamdar, mümkindiginşe öz kinäsin moyındap, bir dastarhannan däm tatısıp, şın jürekten özara igi tilek almasuı qajet. Bügingi jahandanu däuirinde mwnday ruhani parasat deñgeyinde tüsinisu jeke adamdardı bılay qoyğanda, wlt pen wlttıñ, tipti, memleket pen memlekettiñ ortaq til tabısuı üşin de asa kerekti mäsele. Naurızdıñ osı bir araylı talabına memleket te, jeke adamdar da erekşe nazar audarsa nwr üstine nwr. Bwğan qosa, tağdır qıspağına tap bolğan jetimderge, mügedekterge, özge de hali müşkil jandarğa qol wşın beru, olardıñ üylenuine, jeke otau tiguine jağday jasau da Naurızdıñ ruhani mindetterine jatadı.

Älemdik tarihtan erekşe orın alğan, öziniñ soñğı 300 millionğa juıq halıqtı biriktirgen Sovetter Odağı 1926 jılı Naurız merekesin «islam dininiñ qaldığı» degen jeleumen, memlekettik deñgeyde atap ötuge,  toylauğa tıyım saldı. 1988 jıldıñ basında, men Qazaqstan Kompartiyası Ortalıq Komitetiniñ birinşi hatşısı G.Kolbinge arnayı hat joldap, Naurız merekesin qayta tiriltudi ötindim. Meniñ hatımdı G.Kolbin Qazaqstan Kompartiyası Ortalıq Komitetiniñ Byurosında qarağan eken, eki-aq adam qoldaptı. Onıñ biri – Qazaq SSR Ministrler Keñesiniñ törağası N.Nazarbaev, ekinşisi – Qazaqstan Kompartiyası Ortalıq Komitetiniñ ideologiyalıq hatşısı Ö.Jänibekov. Qalğan Byuro müşeleriniñ barlığı qarsı dauıs beripti. Kolbin meni özine şaqırıp, osınday jağdaylarğa baylanıstı Naurız meyramın toylata almaytının ayttı. Sol kezde men oğan bılay dedim: «1986 jılğı Jeltoqsan oqiğası orıs pen qazaq wlttarınıñ arasına sına bop endi. Sözdiñ aşığı kerek, qazir qazaq halqı sizge de jılan körgendey şoşına, jiırıla qaraydı. Eger siz Naurız merekesin toylauğa mümkindik alıp berseñiz, bükil qazaq qauımı sizge özgeşe köñilmen, özgeşe nietpen bwrılatın boladı» degenimde, G.Kolbinniñ közi jaynap ketti. Ol: «Endeşe, Naurızdı toylatayıq. Men qaytken künde de Sovetter Odağınıñ basşısı Gorbaçevti bwğan köndiremin» dedi...

Sonımen, 1988 jılı Naurız toyı, Sovetter Odağı tıyım salğan 62 jıldıq üzilisten soñ, twñğış ret Almatınıñ M.Gorkiy atındağı ortalıq sayabağında 100 mıñnan astam adamnıñ qatısuımen toylandı. İle-şala Qazaqstannıñ barlıq şaruaşılıqtarı, öndiris mekemeleri, joğarğı oqu orındarı, mektepteri, tipti, auruhanalarğa deyin aytulı merekeni özderinşe atap ötti. Sol jılı Naurız meyramı qırküyek ayınıñ ortasına deyin toylandı. Naurızdıñ arğı-bergi tarihında mwnday wzaq kölemde ötken mereke bolmağan şığar. Kelesi jılı Naurız toyın Özbekstan, Qırğızstan, Äzirbayjan, Täjikstan, Türkmenstan respublikaları jäne Resey qwramındağı türki tildes wlttar memlekettik deñgeyde merekeledi.

Keyinirek, 1986 jılğı Jeltoqsan köterilisin zertteytin komissiyanıñ teñ törağası bolıp jürgen şağımda belgili qoğam qayratkeri, Türki älemin zertteu qorınıñ törağası, ğalım, professor, ağa-dosım Twran YAzğannıñ şaqıruımen Türkiyağa barğanımda, bwl elde de wzaq jıldardan beri toylanbay kelgen Naurız merekesin jandandıru turalı wzaq sırlastıq. Sol twstağı Türkiyanıñ mädeniet ministri Namıq Kemal Zeybekpen de Naurız mäselesi turalı äñgimelesudiñ säti tüsti. Ekeui de Naurız meyramınıñ wlt pen wlttı jaqındastıratın dara talabın eske ala otırıp, Türkiyada bwl merekeniñ ayşıqtı deñgeyde toylanuına erekşe üles qostı.

Naurız – jıl sayın birneşe elderde toylanadı. Ejelgi zamanda qıstan aman şıqqandıqtarın merekeleu de keybir halıqtar üşin dästürli meyram edi. Bwl ağımğa özgeris endirgen köne Rim imperatorı YUliy Cezar' bolatın. Ol jaña küntizbe oylap şığarıp, jıl basın 1-qañtarğa auıstırğan. Orıs jerine sol küntizbeni 1700 jılı İ Petr endirdi. 1926 jıldan bastap, Sovettik jüyeniñ wstanğan ateistik jäne orıstandıru sayasatına oray, Odaq qaramağındağı barlıq basqa wlttarmen birge türki tildes halıqtardıñ bäri küni büginge deyin jaña jıldı 1 qañtarda toylaumen keledi. Jaña jıl bükil älemde resmi türde 1 qañtar bolıp belgilengendikten, qazir oğan qarsı twrudıñ qajeti de joq.

Ökinişke oray, soñğı jıldarı Qazaqstanda jäne basqa keybir elderde qwlıqsızdıq, nemqwraylılıq alğa şığıp, Naurız meyramı qalıñ jwrttıñ qızığuşılığın oyatpaytın deñgeyde, yağni, şarttı türde ğana atap ötilude. Kerisinşe, wlttıq qwndılıqtarımızğa üş qaynasa sorpası qosılmaytın merekelerdiñ köbeyip ketkeni, aşı şındıq ekeni dausız. Quanarlıq jağday mınada. YUNESKO 2009 jıldıñ 30-qırküyeginde Naurız merekesin «adamzattıñ materialdıq emes mädeni mwrası» tizimine engizse, 2010 jıldıñ 10-mamırınan bastap, Birikken Wlttar Wyımı Bas Assambleyasınıñ 64 qararına säykes 21-naurız «Halıqaralıq Naurız küni» bolıp ataldı. Sondıqtan da, baba dästürimiz negizin qwrağan, şınayı bauırlastıqtı añsağan Naurız merekesin adam men adamdı, wlt pen wlttı jaqındastıratın ruhani küş, ruhani parasat deñgeyinde toylau bärimizdiñ, äsirese, bükil türki tildes halıqtardıñ ortaq mindetine aynaluın qalaymız.

28-aqpan 2014 jıl

Abai.kz

0 pikir