Júma, 21 Mausym 2024
Qazaqtyng tili 1445 20 pikir 21 Mamyr, 2024 saghat 10:34

Qazaq tili: Pochemu Uinston Cherchilli byl kazahom?

Kollaj suretteri Vitaliy Volyanukting jelidegi paraqshasynan alyndy.

Eki jyl búryn men Qazaqstangha keldim… Dva goda nazad ya priyehal v Kazahstan. Ily pochemu Uinston Cherchilli byl kazahom.

Hochu podelitisya svoimy vpechatleniyamy za dva goda jizny na kazahstanskoy zemle. Vozmojno, moy zametky komu-to okajutsya polezny.

Zametka 1. Qazaq tili. Qazaqsha. Kazahskiy yazyk.

Pervoe vpechatleniye, kogda ty, nikogda ne uchivshiy ranishe turkskie yazyki, stalkivaeshisya s kazahskim – “ya eto nikogda ne vyuchu”. Bolishe vsego pugaet dlina slov. Y to, chto ty ne mojeshi ih proiznesty beglo s pervogo raza. Spotykaeshisya y padaeshi

Sýiispenshilikpen, sabaktarynyzdyn, habarlamalardy…

Spravitisya s etim barierom mne lichno pomoglo znanie poliskogo. Net, v plane leksiky y grammatiky kazahskiy s poliskim daleki, kak Zemlya ot Yupiytera. No psihologichesky bylo ne tak strashno nachinati uchiti kazahskiy. Vedi kogda-to tvoy mozg uje probiralsya cherez “kushi” silino neprivychnyh, vitiyevatyh sochetaniy bukv y zvukov.

Napriymer, w Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie.

Ily hotya by, sieszę się że się cieszysz.

Davayte nachistotu: posle poliskogo uje nichego ne strashno.

Dalishe, izuchaya azy grammatiky kazahskogo, ty ponimaeshi, chto odno dlinnoe slovo mojet vkluchati v sebya dva y try bolee korotkih slova na russkom. V kazahskom net predlogov. Napravlenie y “s kem, s chem, na chem” vyrajaetsya postfiksami. Qazaqstangha (v Kazahstan), Belarusiten (iz Belarusiy), taksiymen (na taksiy), Meruertpen (s Meruert).

Takje vnutry odnogo slova (a ne dopolniytelinym otdelinym) ukazyvaetsya prinadlejnosti, liso, chto sovershaet deystviye. V russkom, napriymer, “ty nachinaeshi”, “my nachinaem”, a v kazahskom “bastaysyn”, “bastaymyz”. K glagolu “bastau” – “nachinati” dobavlyaetsya ukazanie lisa.

V etom plane mnogie kazahskie slova mne lichno chem-to napominait… shashlyk. Na odnu osnovu nanizyvaetsya neskoliko elementov – predmet, deystviye, liso, prinadlejnosti, napravleniye.

“Sabaqtarynyzda” – “sabaqtar” – uroki, “nyz” – vashi, “da” – na. V kazahskom odno dlinnoe slovo “sabaqtarynyzda” vmesto treh slov na russkom: “na vashih urokah”.

Y hotya slovoobrazovanie v kazahskom silino neprivychno posle slavyanskih yazykov, ono dostatochno logichno. A kogda mozg vidit logiku (pusti y novuy dlya nego) y povtoryaemosti odnih y teh je algoritmov, on uspokaivaetsya.

Eshe odna vajnaya osobennosti kazahskogo – glagol-deystvie vsegda stoit v konse predlojeniya. V angliyskom skazuemoe vsegda iydet srazu je za podlejashiym. Vsegda v nachale predlojeniya. “I go…” y dalishe uje vse detali: kuda, s kem, zachem. V russkom – po nastroenii. “Ya poydu v kino s druziyami” ily “Ya, navernoe, v kino s druziyamy poydu”. A v kazahskom deystvie vsegda v konse. Eto konstanta.

Snachala kto, s kem, kogda, kuda, zachem… anau-mynau, әri-beri (to da se, tuda-suda) – y toliko v konse – deystviye.

Kogda menya nekotorye zemlyaky s vostochno-evropeyskoy mentalinostiu sprashivait: a pochemu v Kazahstane takoy temp? Vrode by mogly uje delati sovmestnyy biznes, pochemu chay piem, razgovarivaem, no kak-to ne edem? Ya otvechai seriezno: rebyata, uchiyte kazahskiy yazyk. Vedi yazyk odnovremenno – y otrajaet myshleniye, y formiruet ego. Kazahskiy – eto pro otnosheniya, pro kontekst, kotoryy nujno ustanoviti, ponyati, y toliko zatem – pro deystviye. Mojet, nemnogo utrirui. No vse je.

Vozimem takje populyarnye vspomogatelinye glagoly angliyskogo yazyka – to be, to do, to have. Byti, delati, iymeti. Delati, navernoe, prejde vsego. Nosiytely angliyskogo – doer-y. Im by lishi by chto-to delati. A v kazahskom kakoy samyy populyarnyy vspomogatelinyy glagol? Jatu – "lejati". Da, esti eshe vspomogatelinye glagoly: otyru (siydeti), túru (stoyati), jýru (hoditi). No jatu – lejati, samyy populyarnyy y uniyversalinyi. Qazir qazaq tilin ýirenip jatyrmyn – ya seychas uchu kazahskiy, doslovno “ucha leju”. Men qazir júmys istep jatyrmyn – ya seychas rabotay, doslovno “rabotu delaya leju”. Men qazir kezdesuge bara jatyrmyn – ya seychas idu na vstrechu, doslovno “idya leju”. V obshem Uinston Cherchilli, kotoryy “nikogda ne stoyal, kogda mojno bylo siydeti, y nikogda ne siydel, kogda mojno bylo lejati”, kajetsya, v dushe byl kazahom. Tem samym kochevnikom, kotoryy proskakav na loshady po Velikoy stepy dlinnyy puti, priyleg otdohnuti (nadeiysi, vy ponimaete, chto ya pishu vse eto s teploy ironiey y luboviu).

Eshe kazahskiy yazyk dlya menya – kak zvuky dombry. Ocheni chetkiy, ritmichnyi. Polnaya protivopolojnosti moemu rodnomu belorusskomu yazyku, belaruskay move – ocheni myagkoy, pevuchey.

Sravniyte belorusskoe: “Lileiy mlyavy plyos lulyae. Z-pad zlejanyh ablok zdalyok lyasisi vihlyasty i byalyavy, pyalyostak lyogki – matylyok”.

Tut mojno usnuti pod takuu myagkosti, legkosti y razmerennosti.

Y kazahskoe: “Oryndalsyn arman, tilek, oilaryn!” – pochemu-to iymenno eta “Dos-Mukasanovskaya” strochka dlya menya kvintessensiya kazahskogo. Pod nee tochno ne usneshi. Ritmika yazyka (ya seychas ne pro soderjanie – ono zdesi ocheni teploe, lirichnoe, a iymenno pro ritmiku) – kak loshadinye skachki. Adrenaliyn, pogonya. Tyn-dy-ryn-dyryn-dyryn.

IYmenno eta polyarnosti, kraynyaya nepohojesti qazaq tili s rodnay belaruskay movay ocharovala menya (kraynosti, kak izvestno, prityagivaitsya) y pobudila uchiti kazahskiy. Y probovati – hoti poka eshe ocheni neukluje, s trudom – govoriti na nem. Y ya probuY. Y ot dushy kayfuy.

***

Qazaq tili. Qazaqsha . Ily zachem uchiti kazahskiy, esly tebya y tak vezde ponimait po-russkiy?

Nachnem s togo, chto za dva goda jizny v Kazahstane ya ny razu ne stolknulsya s barieramy ily neponimaniyem, govorya po-russki. Nikakogo prenebrejeniya, ne govorya uje o diskriminasiy iyz-za togo, chto ya “oryssha sóileymin”. Bolee togo, Kazahstan – unikalinaya strana na postsovetskom prostranstve s realinym bilingvizmom, dvuyazychiyem. Vyvesky na russkom y na kazahskom. Reklama – na dvuh yazykah. Kazahskie filimy v kinoteatrah obyazatelino idut s russkimy subtitramy y naoborot. Eto j mechta lubogo russkogovoryashego immigranta:) Gde eshe sozdadut takie teplichnye usloviya dlya pogrujeniya v gosudarstvennyy yazyk strany, v kotoruy ty priyehal?

IYdeshi ty, napriymer, po uliyse v Polishe y vidishi nadpisi Sklep. Y esly ne znaeshi yazyka, holodok po spiyne probejiyt. Nado lezti v gugl-perevodchiyk, v slovari, chtoby uznati, chto sklep – eto magaziyn. A iydeshi po Almaty – vidishi vyvesku “Duken. Azyq-týlik” y tut je perevod “Magaziyn. Produkty”. Ily “Shashtaraz” – “Parikmaherskaya”. Ily “Súlulyq salony” – “Salon krasoty”. Vot uje y tri-chetyre slova za deni vyuchiyl.

No samoe interesnoe nachinaetsya v magaziyne. Prodaves obslujivaet pered toboy kazaha ily kazashku na kazahskom, tvoya ocheredi – prodaves vidit slavyanskoe liso – y mgnovenno perekluchaetsya na russkiy. Potom snova na kazahskiy, snova na russkiy. Y eto proishodit tak legko y vladenie oboimy yazykamy nastoliko uverennoe, chto ya do sih por inogda zastyvai y lubuusi. Mne, chtoby pereyty iz odnogo yazykovogo rejima v drugoy, trebuetsya nemnogo vremeni, nastroitisya. A zdesi realino oshusheniye, budto u sobesednika pered toboy dva yazykovyh polushariya v golove. Y srabatyvaet tumbler, kotoryy molniyenosno perekluchaet kommunikasii s odnogo polushariya na drugoe y naoborot.

Prichem, kajetsya, tumbler inogda srabatyvaet sam, neproizvolino. Ponabludayte za nosiytelyamy kazahskogo vnimatelino. Vot oni, chto-to obsujdait mejdu soboy na rodnom kazahskom, potom bas – ny s togo, ny s sego – vstavlyayt predlojenie ily slovo na russkom. Potom – opyati kazahskiy, potom cherez kakoe-to vremya snova vstavka na russkom. Y eto ne toliko na bytovom urovne.

S interesom smotru na YouTube peredachy Dinary Satjan (dlya teh, kto ne iz Kazahstana, Dinara – izvestnaya jurnalistka, televedushaya). Vot u nee v gostyah Kayrat Adilgerey – izvestnyy akter. Y vot ony nachinait svoe interviu na kazahskom. Ya vnimatelino slushai. Treniruisi ulavlivati na sluh hotya by suti dialoga. Paru minut slushai. Napryagaisi, konechno… Y tut bas – vstavka na russkom. Estestvenno, neproizvolino. U Kayrata, potom u Dinary, snova u Kayrata. Potom olar qazaqsha sóileydi, sobesedniky snova govoryat na kazahskom. Y potom snova – vrezka russkogo. Y tak po krugu. Y ya ponimai, chto so svoim ocheni bazovym kazahskiym, ya, v prinsiype, ne tak uj ploho ulavlivai, o chem iydet rechi v etoy peredache.

Eto yazykovoe yavlenie chasto nazyvait shala-kazahskiy (napolovinu kazahskiy) y schitait, chto ono analogichno “trasyanke” v belorusskom y “surjiku” v ukrainskom. No ya ne vpolne soglashusi.

V sluchae s “trasyankoy” y “surjikom”, po krayney mere, kak ya eto nabludal v Belarusy y v Ukraiyne (do voyny), peremeshannye s russkimy slova liutsya potokom. A zdesi v Kazahstane, po krayney mere, to, chto ya chasto slyshu, ne sploshnoy potok – a cherespolosisa, zebra.

Ya znai belorusov, kotorye vsu soznatelinuu jizni govoryat na trasyanke. Ona u nih uje v oboih polushariyah – y na chystay belaruskay move, kak y na chistom liyteraturnom russkom, im govoriti tyajelo. S kazahami, mne kajetsya, – inache. Mnogie v Kazahstane vpolne mogut govoriti toliko na kazahskom (bez shala), esly kontrolirovati vnutrenniy tumbler. Hoti eto y zadacha so zvezdochkoy.

Vot, napriymer, eshe odin izvestnyy televedushiy Anuarbek Jalel – on kak Djeyms Bond, umeet vzboltati, no ne smeshivati (yazykiy). U nego prekrasnyy russkiy, y sovershenno prekrasnyy kazahskiy. Y mne ocheni simpatichna takaya yazykovaya chistota. No tut, kak v kompiuternoy igre: chtoby podnyatisya na prodvinutyy uroveni – ponimati kontent Anuarbeka iskluchiytelino na kazahskom, nado snachala potrenirovatisya. Napriymer, na vypuskah Dinary Satjan, gde tebe vremya ot vremeny pomogayt, dayt pryamuy podskazku (zdesi sovershenno iskrenniy raqmet Dinare ot menya lichno za pomoshi, mojet, y nesoznatelinuy, s lingvisticheskim onbordingom).

Teperi vernemsya k voprosu, postavlennomu v nachale posta: zachem uchiti kazahskiy, esly tebya vezde ponimait na russkom.

Nachnem s priyatnyh emosionalinyh momentov.

1. Edu na taksy v ofiys. Taksist govoriyt, chto u menya kakoy-to russkiy nemnogo s aksentom. Chto ya ily litoves, ily polyak, ily bolgariyn. Da, men orys emespin, no mne vsegda kazalosi, chto russkiy u menya chistyi, bez aksenta. Edem dalishe, interesno obshaemsya o tom, o sem. Y v konse poezdky ya govoru: “Osy jerde toqtanyzshy… IYә, jaqsy. Raqmet. Sau bolynyz!”.

Taksist povorachivaetsya, na liyse ulybka:

– Raqmet, brat. Sau bolynyz!

Stavim drug drugu pyaterky v prilojenii, deni nachalsya s horoshih emosiy.

2. Stoy na kassu v supermarkete. Peredo mnoy prodaves-kazashka obslujivaet kazaha-pokupatelya. Dalishe vidit menya – tumbler – “Zdravstvuyte!”. Otvechay: “Sәlemetsiz be! Eki ýlken paket berinizshi”.“Eki? O, Qazaqsha sóileysiz” – viju v otvet luchy tepla v glazah. Sleduyshiy raz prodaves uje uznaet y interesuetsya, kak dela u menya: “Sәlemetsiz be! Qalaysyz?” – “Bәri jaqsy, shýkir. Al Siz qalaysyz?”.

3. Idu domoy, zahoju v lift. Zahodit devushka, s kem-to razgovarivaet po telefonu na kazahskom. Ya govoru: “Sәlemetsiz be! Qay qabat?”. “Toghyzynshy”, – otvechaet devushka y smotriyt, ponyal ly ya. A ya kak raz uchil pered etim chisliytelinye v kazahskom, iskal povod popraktikovatisya . Najimai 9-yi. Vse chetko. Ulybaemsya.

Dostatochno dlya nachala ocheni bazovyh poznaniy v kazahskom: vyuchiti hotya by dve-try sotny slov y razobratisya v azah grammatiky – y vot ty uje chuti-chuti obshaeshisya. Uje mojeshi iziyasnitisya v kakiyh-to prostyh bytovyh situasiyah. Y kajdyy raz poluchaeshi porsii dofamina. Chuvstvueshi teplo y podderjku so storony sobesednikov – nosiyteley yazyka. Ya by daje skazal blagodarnosti. Y v etom toje osobennosti Kazahstana y dopolniytelinaya motivasiya uchiti kazahskiy.

Esly ty, skajem, v Polishe govorishi s polyakamy na poliskom, a v Germaniy s nemsamy na nemeskom – eto gigiyena. A kak inache? A kogda ty, priyehavshiy, nachinaeshi govorishi s kazahamy na kazahskom, ty – jaraysyn, molodes. Y kogda u tebya nachinaet chto-to poluchatisya, y ty chuvstvueshi eto uvajeniye, empatii v glazah, dobrye ulybky – eto je moshnoe psihologicheskoe podkrepleniye. Eto atmosfera, v kotoroy hochetsya prodoljati, hochetsya ovladevati yazykom v nuansah. Potomu chto kryliya vyrastaut, kogda stoliko tepla v otvet.

Vozmojno, cherez pokoleniye-dva budet inache. Kazahskiy v Kazahstane stanet takoy je gigiyenoy dlya vseh, kak evropeyskie yazyky v evropeyskih gosudarstvah. No zdesi y seychas eto vosprinimaetsya kak malenikiy podviyg: s tebya ne trebuiyt, no ty uchishi. Jaraysyn, sәttilik! Molodes, udachi! Tak chto seychas samoe vremya nachinati uchiti qazaq tili. Potom ne budet stoliko emosiy:)

Esly govoriti pro rasionalinye prichiny izucheniya kazahskogo, to lichno dlya menya kluchevaya v tom – chtoby znati, chuvstvovati, ponimati pervoistochniyk. Ponimati v originale – ne cherez pereskazy y chiiy-to interpretasiy – stranu, kulituru, obshestvo, v kotorom ya jivu.

Ya zdesi soznatelino ne hochu uhoditi v politicheskui ploskosti, skaju tak: na bytovom urovne my ocheni dolgo smotrely drug na druga (y chasto na samih sebya) cherez ekran nashego obshego soseda. Nedavno v blizkom krugu vspominaly izvestnui peredachu na TNT s “Ravshanom y Djamshutom”. Pomnu skoliko-to let nazad, kogda ya jil v Minske, ona byla populyarnoy. Y po ney formirovalsya sobiratelinyy obraz ne toliko tadjikov – a jiyteley “stanov”, vseh stran “Sredney Azii” (popravlyai vsegda rossiyan y belorusov, pravilino: Sentralinaya Aziya). Nedalekiye, julikovatye, trebuishie postoyannogo kontrolya y t.d. Esly vdumatisya, absolutno oskorbiytelinyy y neumestnyy kontent. No vedi programmu smotrely milliony. A yarkie obrazy otkladyvaitsya v golove nadolgo.

Priyehav v Kazahstan, ya obnarujiyl, chto pochty nichego ne znai o nem. Chto tot kontent y narrativy o strane y ludyah etoy zemli, s kotorymy ya jil – ony silino-silino primitivnee, chem realinosti (vprochem, y o belorusah v Kazahstane mnogie znait sovsem ne mnogo, y ne vsegda ponimait raznisu mejdu belorusamy y ih sosedyamiy). A realinosti – bogata, interesna, mnogoobrazna.

S interesom izuchaeshi istorii Velikoy stepi, Altyn Ordy y Kazahskogo hanstva. Y to, kak v XX veke Kazahstan stal “postsovetskoy Amerikoy, v kotoruy ehaly v tovarnom vagone” predstaviytely samyh raznyh narodov, vkluchaya y belorusov.

S interesom hodishi v kino na kazahskie filimy (vpechatlil “Mirjaqyp. Oyan, qazaq!”, ocheni rekomendui ego posmotreti vsem zemlyakam, mnogo paralleley s istoriey Belarusy y sudiboy nasionalinoy intelliygensiy v 1920-30-e).

Slushaeshi muzyku. K stydu svoemu, nichego ne znal o kazahskih “pesnyarah” – “Dos-Mukasane” do priyezda v Kazahstan, a seychas s udovolistviyem poiy ih pesny doma y v karaoke:). Takje slushay y pytaysi napevati pesny Mirasa Jugunusova y drugih sovremennyh zvezd.

Y kajdyy raz soprikasayasi s Pervoistochnikom, chuvstvui, chto stanovlusi duhovno bogache. A kluch k Pervoistochniku, chtoby ponimati y chuvstvovati kazahskuy istorii, kulituru, tradisii, mentalinosti – yazyk. Tut vse prosto. Qazaqsha – mening kiltim.

I, da, last but not least, slovarnyy zapas kazahskogo osenivaetsya v 2,5 mln leksicheskih edinis (znachiytelino bolishe chem v angliyskom y russkom, napriymer), chto delaet ego odnim iz bogateyshih po sostavu yazykov mira. “Vyuchiti yazyk v sovershenstve” – nerealino, ne hvatit y jizni. No dlya otnosiytelino svobodnogo vladeniya dostatochno ovladeti hotya by 0,1-0,2% (2,5-5 tys.) etogo bogatstva.

Vitaliy Volyanukting jazbasy

Abai.kz

20 pikir